გისურვებთ ჯანმრთელობას და სულიერ სიმშვიდეს!

სიახლეები

16.07.2018
ფრანგული დღეები "ავერსში"...

  1. სამედიცინო თემები >
  2. დაავადებები ორგანოებისა და სისტემების მიხედვით ენდოკრინული სისტემა


დიაბეტი და თირკმელები



დიაბეტს ორგანიზმში ბევრი რამის დაზიანება შეუძლია, მათ შორის – თირკმელებისაც. მეტიც – თირკმელების დაავადების ყველაზე ხშირი მიზეზი სწორედ დიაბეტია. დიაბეტის ფონზე განვითარებული თირკმლის დაავადება, დიაბეტური ნეფროპათია, დიაბეტის მქონე ყოველი ოთხი ზრდასრული ადამიანიდან ერთს მაინც აქვს. უფრო ზუსტად, ტიპი 1-ის მქონე ათი ადამიანიდან დაახლოებით სამს, ხოლო ტიპი 2-ის მქონე ათი ადამიანიდან – 1-4-ს.

თირკმლის ფუნქციები
ჯანსაღ თირკმელებში სისხლი უმცირესი სისხლძარღვების მეშვეობით იფილტრება ნარჩენი პროდუქტებისგან. ამ სისხლძარღვებს კედლებზე პატარა ხვრელები აქვს. მათი ზომა საკმარისია სისხლიდან შარდში მავნე ნივთიერებების გადასასვლელად, მაგრამ მათში არ ეტევა ერითროციტები, ცილები და სხვა სასარგებლო ნივთიერებები. ძირითად ფუნქციასთან – ორგანიზმიდან ზედმეტი სითხისა და ნარჩენი პროდუქტების – გამოტანასთან ერთად თირკმელები აკონტოლებენ სისხლის არტერიულ წნევას და ზოგიერთი ჰორმონის წარმოქმნას. ეს ყველაფერი ჯანმრთელობის შენარჩუნებაში გვეხმარება.
დიაბეტი თირკმელებს ნელა, წლების განმავლობაში აზიანებს. დაზიანებული წყვილი ორგანო სათანდოდ ვეღარ ფილტრავს სისხლს, ორგანიზმში ნივთიერებათა ცვლის პროდუქტები გროვდება, ეს კი ჯანმრთელობის პრობლემებს იწვევს.

დაზიანების მექანიზმი
დიაბეტის დროს თირკმლის სისხლძარღვები ზიანდება. რაც უფრო ხანდაზმულია დიაბეტი, მით მეტია დაზიანების შანსი. სისხლძარღვებს ყველაზე მეტად სისხლში გლუკოზის მაღალი შემცველობა აზიანებს. დაზიანების მეორე მნიშვნელოვანი მიზეზია მაღალი წნევა, რაც დიაბეტიანთა დიდ ნაწილს ისედაც აღენიშნება.
თირკმელების დაზიანების რისკი კიდევ უფრო იმატებს, თუ ამ ორ ფაქტორთან ერთად დიაბეტიანი ადამიანი:
* ეწევა;
* არ იცავს დიეტას;
* ჭამს მარლიან საკვებს;
* ფიზიკურად არ აქტიურობს;
* ჭარბწონიანია;
* აქვს გულის დაავადება;
* აქვს თირკმლის უკმარისობის ოჯახური ისტორია.

სიმპტომები
თირკმელების მსუბუქ დაზიანებას, წესისამებრ, არავითარი სიმპტომი არ ახლავს თან. ისინი მხოლოდ მდგომარეობის დამძიმებისას იჩენენ თავს. თავდაპირველად შესაძლოა მხოლოდ ცილა (ალბუმინი) იყოს მომატებული შარდში, რაც კოჭების შეშუპებით, წონის მატებით, ღამღამობით გახშირებული შარდვით, წნევის აწევით გამოვლინდეს. მოგვიანებით, როდესაც სისხლში აზოტის შემცველობა (კრეატინინი) უფრო მეტად აიწევს, ამ სიმპტომებს ემატება ღებინება, გულისრევა, უმადობა, სისუსტე, მზარდი დაღლილობა, ქავილი, ფეხის კუნთების კრამპი – მტკივნეული კუმშვა, ანემია. დაავადებული თირკმელები ინსულინს სათანადოდ ვეღარ შლის, ამიტომ პაციენტს ნაკლები ჰორმონის ინექცია სჭირდება.
თუ დიაბეტიან ადამიანს ჩამოთვლილთაგან რომელიმე სიმპტომი გაუჩნდა, აუცილებლად უნდა აცნობოს ექიმს.
ამრიგად, დიაბეტის დროს თირკმლის დაზიანების ნიშნებია:
* შარდში ცილის მომატება;
* მაღალი არტერიული წნევა;
* ტერფებისა და კოჭების შეშუპება;
* ფეხის კუნთების კრამპი (კრუნჩხვა);
* ღამღამობით ხშირი შარდვა;
* სისხლში კრეატინინის მომატება;
* ინსულინისა და დიაბეტის საწინააღმდეგო პრეპარატებზე მოთხოვნილების შემცირება;
* სისუსტე, სიფითრე და ანემია;
* მადის დაკარგვა;
* ქავილი;
* უძილობა, ჩაძინების გაძნელება;
* დეზორიენტაცია დროსა და გარემოში, აზროვნების შეფერხება;
* დისპეფსიური მოვლენები: გულისრევა, გულძმარვა, ბოყინი, შებერილობა.

გამოკვლევები
როგორც აღვნიშნეთ, დიაბეტური ნეფროპათიის მქონე ადამიანთა უმეტესობა განსაკუთრებულს არაფერს უჩივის. თირკმლის დაზიანება მხოლოდ გამოკვლევისას ვლინდება. უპირველესად, შარდში ცილის ოდენობა განისაზღვრება. მისი მომატება სისხლძარღვების დაზიანებაზე მიუთითებს – მათი ხვრელები იმდენადაა გადიდებული, რომ ცილასა და სხვა ნუტრიენტებსაც ატარებს. საჭიროებისამაბერ, ტარდება სხვა გამოკვლევებიც.
დიაბეტიანმა ყოველწლიურად უნდა შეიმოწმოს თირკმელების მდგომარეობა. ტიპი 2-ის დროს –დიაგნოზის დასმის დღიდანვე, ხოლო ტიპი 1-ის დროს პირველი გამოკვლევა უნდა ჩატარდეს დაავადების დადასტურებიდან არა უგვიანეს მეხუთე წლისა.

პრევენცია
რა უნდა გააკეთოს დიაბეტიანმა, რომ თირკმელების ფუნქცია შეინარჩუნოს? ისევე როგორც დიაბეტის ნებისმიერი გართულების შემთხვევაში, მთავარი აქაც ყოველდღიური რუტინის დაცვაა – გლუკოზისა და წნევის კონტროლი და რეგულირება.
გლუკოზის კონტროლისთვის, მის ყოველდღიურ გაზომვასთან ერთად, საჭიროა გლიკოზირებული ჰემოგლობინით ბოლო სამი თვის განმავლობაში გლუკოზის საშუალო დონის განსაზღვრა. რაც უფრო მაღალია მაჩვენებელი, მით უფრო მაღალია გლუკოზის საშუალო დონე. დიაბეტის მქონე ადამიანთა უმრავლესობისთვის ის 7%-ზე ნაკლები უნდა იყოს, თუმცა საბოლოო ჯამში სამიზნე მაჩვენებელს ექიმი ინდივიდუალურად ადგენს, ისევე როგორც თავად გლუკოზის დონის განსაზღვრის სიხშირეს.
როგორც ითქვა, მაღალი არტერიული წნევაც ხშირად იწვევს თირკმელების დაზიანებას. არტერიული წნევა ის ძალაა, რომლითაც გულიდან გადატყორცნილი სისხლი სიხლძარღვებს აწვება. ადამიანთა უმრავლესობისთვის მისი მაჩვენებელი არ უნდა აღემატებოდეს 140`90 მმ ვწყ სვ-ს, თუმცა შესაძლოა, ექიმმა მისი სამიზნე მაჩვენებლებიც ინდივიდუალურად განსაზღვროს.
დადგენილია, რომ წნევის დამწევი მედიკამენტები (ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტების ინჰიბიტორები) მხოლოდ წნევას კი არ აქვეითებს, არამედ პაციენტებს თირკმელების დაზიანებისგანაც იცავს.
თირკმელების დასაცავად ასევე მნიშვნელოვანია:
* საშარდე გზების ინფექციებისა თუ სხვა პრობლემების დროული მკურნალობა;
* უარის თქმა თირკმელების დამაზიანებელ პრეპარატებზე, განსაკუთრებით –ურეცეპტო ტკივილგამაყუჩებლებზე.

ცხოვრების წესი
დიაბეტური ნეფროპათია არ იკურნება. მკურნალობის მიზანი დაზიანების ტემპის შემცირებაა. გლუკოზისა და წნევის რეგულირებისთვის მნიშვნელოვანია ცხოვრების ჯანსაღი წესი: პაციენტმა თავი უნდა დაანებოს თამბაქოს წევას, შეზღუდოს მარილის, საზოგადოდ, ნატრიუმის მიღება, იყოს ფიზიკურად აქტიური, შეინარჩუნოს ჯანსაღი წონა, იძინოს ღამეში 7-8 საათი.
დიაბეტის მართვა ყოველთვის ადვილი არ არის, მაგრამ აუცილებელია, პაციენტმა ზედმიწევნით შეასრულოს ექიმის მითითებები, მიიღოს ყველა დანიშნული წამალი, ხოლო ნებისმიერი ახალი წამლის –თუნდაც ვიტამინების, მცენარეული საშუალებების, ურეცეპტოდ გასაცემი პრეპარატების –მიღებამდე საჭიროა ექიმთან კონსულტაციის გავლა. დანიშნულების ყველა ფურცლის შენახვაც აუცილებელია.

დიეტა
თირკმლის ქრონიკული დაავადების დროს რეკომენდებულია:
* მარილის შეზღუდვა წნევის კონტროლის მიზნით;
* ცილების შეზღუდვა – ეს აფერხებს თირკმელების უკმარისობის პროგრესს და ხშირად რამდენიმე წლით გადაავადებს დიალიზის საჭიროებას. ამ დიეტის დაცვა პაციენტებს ხშირად უჭირთ, ამიტომ ზოგიერთ შემთხვევაში იყენებენ მის ალტერნატიულ ვარიანტს –მცენარეულ დიეტას, რომელიც ექიმთან უნდა შეთანხმდეს;
* კალიუმის კონტროლი – თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებს შესაძლოა სისხლში ჭარბად დაუგროვდეთ კალიუმი, რაც სხვადასხვა უჯრედის ნორმალურ ფუნქციობას აფერხებს. ამ შემთხვევში იყენებენ შარდმდენებს, ზღუდავენ კალიუმის შემცველ პროდუქტებს (ჩირი, პომიდორი, კარტოფილი, ბრიუსელის კომბოსტო, რძე, იოგურტი, ოსპი, თხილეული (გარდა არაქისისა)) და წამლებს, რომლებიც კალიუმის დონის აწევას იწვევს;
* ფოსფატების დაგროვების თავიდან აცილება – თირკმლის უკმარისობის დროს ორგანიზმში ფოსფატები გროვდება. ამის პრევენციისთვის იყენებენ წამლებს, რომლებიც აფერხებს საკვებიდან საჭმლის მომნელებელ ტრაქტში მათ შეწოვას.

თირკმლის უკმარისობა
მართალია, სწორი ცხოვრების წესითა და რეკომენდაციების დაცვით თირკმელი დიდხანს ინარჩუნებს ფუნქციას, მაგრამ რაც არ უნდა სწორი სტრატეგია გქონდეთ, დროთა განმავლობაში ნეფროპათია მაინც მძიმდება. იმ მდგომარეობას, როდესაც თირკმელი უარს ამბობს მუშაობაზე, უფრო სწორად, მისი მხოლოდ მისი 10-15% ფუნქციობს, თირკმლის უკმარისობას უწოდებენ. ამ დროს ნარჩენი პროდუქტები სისხლში რჩება და იწვევს გულისრევას, ღებინებას, სისუსტეს, ქოშინს, გონების არევას, მძიმე შემთხვევებში –კრუნჩხვებსა და კომასაც კი. საბედნიეროდ, დიაბეტით დაავადებულ ადამიანთა უმრავლესობას თირკმლის უკმარისობა არ ემართება.
თირკმლის უკმარისობის დროს დიალიზი ტარდება. ამ პროცედურის დახმარებით სისხლი ნარჩენი პროდუქტებისგან იწმინდება, ამიტომ დიალიზს ხელოვნურ თირკმელსაც უწოდებენ. არსებობს მისი ორი სახეობა: ჰემოდიალიზი და პერიტონეალური დიალიზი. ჰემოდიალიზის დროს სისხლის გაწმენდა ხდება სხეულის გარეთ, ხოლო პერიტონეალური დიალიზის დროს – სხეულის შიგნით. მუცლის ღრუში შეჰყავთ სითხე, ხოლო პერიტონეუმი იქცევა ნახევარგამტარ მემბრანად სისხლსა და სითხეს შორის. ამისთვის მუცლის ღრუში წინასწარ იდგმება კათეტერი, საიდანაც ხდება სადიალიზო ხსნარის ცვლა. ეს პროცედურა სახლის პირობებში ტარდება.
დიალიზის სახეობას, რა თქმა უნდა, ექიმი არჩევს.
მკურნალობის კიდევ ერთი მეთოდია თირკმლის ტრანსპლანტაცია. ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლებელია, თირკმლისა და პანკრეასის ტრანსპლანატაცია ერთდროულად ჩატარდეს.

მარი აშუღაშვილი


ნეიროპათია: დიაგნოსტიკა, მკურნალობა

დიაბეტური ნეიროპათია დიაბეტის ერთ-ერთი ხშირი გართულებაა. ნერვების დაზიანება სხეულის სხვადასხვა ნაწილის დაზიანებას იწვევს. პაციენტს დიდი ყურადღება მართებს, რომ ეს არ გამოეპაროს. მით უმეტეს, ზოგჯერ ნეიროპათია წლობით უსიმპტომოდ მიმდინარეობს.

ნეიროპათიის მიზეზებისა და დამახასიათებელი ნიშნების შესახებ წინა ნომერში ვწერდით. ამჯერად მისი დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდებზე გესაუბრებით.

 

ძირითადი მიმართულებები

ნეიროპათიის დიაგნოზს ექიმი სვამს სიმპტომებისა და გასინჯვით მიღებული მონაცემების საფუძველზე. ზომავს წნევას, გულისცემის სიხშირეს, კუნთების ძალას, რეფლექსებს, მგრძნობელობას პოზიციის ცვლილების, ტემპერატურის, ვიბრაციის, მსუბუქი შეხების მიმართ.

 

ტერფის მდგომარეობა

ნეიროპათიის ერთ-ერთი პირველი სამიზნე ტერფია. დიაბეტიანმა ადამიანმა წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა შეიმოწმოს ტერფების მდგომარეობა, ხოლო თუ პერიფერიული ნეიროპათია დაუდგინეს – უფრო ხშირადაც.

ტერფის სრულყოფილი გამოკვლევა გულისხმობს მისი კანის, კუნთების, ძვლების, სისხლის მიმოქცევისა და მგრძნობელობის გამოკვლევას. ამ უკანასკნელს სპეციალური ფუნჯის შეხებით ან მისი წვეტიანი ბოლოს მსუბუქი ზეწოლით იკვლევენ. მგრძნობელობის დაკარგვის გამო იმატებს ტერფზე ნატკენებისა და წყლულების გაჩენის რისკი, დიაბეტის დროს კი ისინი ძნელად შუშდება. საჭიროებისამებრ, მოწმდება, როგორ აღიქვამს პაციენტი ტერფით ტემპერატურას ან ვიბრაციას.

 

სხვა გამოკვლევები

ექიმმა შესაძლოა საჭიროდ მიიჩნიოს სხვა გამოკვლევებიც:

* ელექტრომიოგრაფია – მისი მეშვეობით ადგენენ ნერვის დაზიანების ტიპსა და ხარისხს. ნერვში გზავნიან ელექტრულ ნაკადს, ელექტრომიოგრაფი კი აჩვენებს, როგორ პასუხობს კუნთები ნერვების საშუალებით მიწოდებულ ელექტრულ იმპულსებს;

* გულისცემის ცვალებადობის განსაზღვრა – აკვირდებიან, როგორ პასუხობს გული ღრმა სუნთქვას, სისხლის წნევისა და სხვა ცვლილებებს;

* ულტრაბგერითი გამოკვლევა – მისი მეშვეობით აფასებენ ორგანოების სტრუქტურულ მდგომარეობას და  ზოგიერთ ფუნქციას. მაგალითად, იმას, როგორ იცლება შარდის ბუშტი.

 

მკურნალობის ანა-ბანა

მკურნალობის პირველი ნაბიჯია გლუკოზის დონის მოწესრიგება, რაც, იმავდროულად, ერთადერთი გზაა ნერვის დაზიანების თავიდან ასაცილებლად. გლუკოზის დონის მოსაწესრიგებლად კი აუცილებელია მისი რეგულარული კონტროლი, სწორი კვება, ფიზიკური აქტიურობა. მდგომარეობის შესაბამისად, ამ ღონისძიებებს შესაძლოა დამატოს გლუკოზის დასარეგულირებელი ტაბლეტების მიღება ან ინსულინის გაკეთება.

თუ გლუკოზის დონემ, მიუხედავად ყველაფრისა, მკვეთრად მოიმატა, ნეიროპათიის ნიშნები შესაძლოა დამძიმდეს. აუცილებელია, გლუკოზა რაც შეიძლება მალე დავუქვემდებაროთ კონტროლს – შესაძლოა, ნეიროპათიის ნიშნები მაშინვე არ შესუსტდეს, მაგრამ დროთა განმავლობაში მდგომარეობა აუცილებლად გაუმჯობესდება.

ნერვის დაზიანების ტიპისა და გამოვლენილი ჩივილების მიხედვით, ექიმი მკურნალობის სხვა მეთოდებსაც იყენებს.

 

ტკივილის მართვა

ტკივილის შესამსუბუქებლად უმეტესად დასალევი წამლებიც საკმარისია. ძლიერი ტკივილის მოსახსნელად ზოგჯერ რამდენიმე წამლის კომბინაციას უნიშნავენ. ამ მიზნით გამოიყენება ანტიდეპრესანტები, კრუნჩხვის საწინააღმდეგო საშუალებები, ოპიოიდები და სხვა, თუმცა გვერდით ეფექტები ყველა ამ წამალს აქვს. ზოგიერთი მათგანი არ არის რეკომენდებული ასაკოვანთათვის, გულის დაავადებების მქონე პირთათვის. რაც შეეხება ურეცეპტოდ გასაცემ ტკივილგამაყუჩებლებს (პარაცეტამოლი, იბუპროფენი), ზოგიერთი სპეციალისტი პაციენტებს მათ მიღებას არ ურჩევს, რადგან ისინი საკმარისი არ არის ნეიროპათიური ტკივილის გასაყუჩებლად, სამაგიეროდ, სერიოზული გვერდითი ეფექტები აქვს.

ტკივილის გასაყუჩებლად გარეგანი საშუალებებიც გამოიყენება, განსაკუთრებით – ტერფზე: კაფსიკაინის შემცველი კრემი, ლიდოკაინის პლასტირი, ნიტრატების სპრეი ან პლასტირი. ზოგიერთ პაციენტს მდგომარეობას უმსუბუქებს ალფა ლიპოლის მჟავა, ენოთერას ზეთი და სხვა საშუალებები.

ვისაც ფეხზე მგრძნობელობა მომატებული აქვს და საბნის შეხება აწუხებს, მათთვის სპეციალურ მოწყობილობას იყენებენ – საწოლზე დგამენ ან ამაგრებენ ჩარჩოს, რომელიც საბანს ჰაერში აკავებს. ადამიანს არც შესცივდება და არც შეხება შეაწუხებს.

ზოგიერთ პაციენტს ტკივილს უხსნის აკუპუნქტურა, ბიოუკუკავშირის მეთოდით მკურნალობა, ფიზიოთერაპიული საშუალებები. ჯერჯერობით კარგად არ არის შესწავლილი, რა გავლენას ახდენს ტკივილზე ნერვის ელექტრული სტიმულაცია, მაგნიტური თერაპია, ლაზერული თერაპია, ფოტოთერაპია.

 

სხვა პრობლემებთან გამკლავება

კუჭ-ნაწლავის პრობლემების, კერძოდ, გასტროპარეზის მსუბუქი სიმპტომების: ნაწლავის მსუბუქი აშლილობის, ბოყინის, გულისრევის შეგრძნების, ღებინების, – შესამსუბუქებლად საკმარისია მცირე ულუფებით ხშირი კვება, ცხიმიანი და უჯრედისის შემცველი საკვების შეზღუდვა. თუ სიმპტომები უფრო მწვავეა, ექიმმა შესაძლოა მიზანშეწონილად მიიჩნიოს ანტიბიოტიკების, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მასტიმულირებელი, კუჭის სიმჟავის დამაქვეითებელი საშუალებების და სხვა წამლების დანიშვნა.

თუ პაციენტს თავბრუხვევა და სისუსტე აწუხებს, უნდა ერიდოს მკვეთრ მოძრაობებს – სწრაფად წამოჯდომას და წამოდგომას. დაბალი არტერიული წნევის შემთხვევაში შესაძლოა მდგომარეობა გააუმჯობესოს ელასტიკურმა წინდებმა, მარილიანმა საკვებმა, მარილის შემცველმა ჰორმონებმა. მაღალი წნევის დროს კი წნევის დამწევი წამლებია საჭირო. კუნთოვანი სისუსტისა და კოორდინაციის დარღვევის შემთხვევაში ფიზიოლოგიურ პროცედურებსაც მიმართავენ.

საშარდე გზების ინფექციას ანტიბიოტიკებით მკურნალობენ, მისი პრევენციისთვის კი რეკომენდებულია დიდი რაოდენობით სითხის მიღება. თუ ადამიანს შარდის შეუკავებლობა აქვს, უნდა ეცადოს, განსაზღვრული ინტერვალით მოშარდოს, მაგალითად, სამ საათში ერთხელ.

მამაკაცებში ერექციული დისფუნქციის არსებობისას ჰორმონების გამოკვლევით გამორიცხავენ ჰორმონულ დისფუნქციას. ნეიროპათიით გამოწვეულ ერექციულ დისფუნქციას რამდენიმე მეთოდით მკურნალობენ, მაგალითად, მედიკამენტების დახმარებით ზრდიან პენისში სისხლის ნაკადს. ასევე გამოიყენება დასალევი და ადგილობრივად შესაყვანი პრეპარატები, პროცედურები, ვაკუუმის აპარატი, იმპლანტი.

ქალებში ნეიროპათიამ შესაძლოა გამოიწვიოს საშოს სიმშრალე. ამ შემთხვევაში ვაგინალური ლუბრიკანტების გამოყენებაა რეკომენდებული.

 

ტერფის მოვლა

დიაბეტური ნეიროპათიის მქონე ადამიანებმა ფეხებს განსაკუთრებულად უნდა მოუარონ. ტერფის ნერვები სხეულის ყველაზე გრძელი ნერვებია და ნეიროპათიაც ყველაზე ხშირად მათ აზიანებს. როცა ადამიანს ტერფის მგრძნობელობა დაკარგული აქვს, ვერ აღიქვამს მის დაზიანებას, შეუმჩნეველი რჩება დაზიანებული ადგილის ინფიცირება, დაწყლულება. თუ პაციენტი მწეველია, ტერფის დაზიანებისა და ამპუტაციის რისკი იმატებს, ამიტომ თამბაქოსთვის თავის დანებება ძალიან მნიშვნელოვანია.

 

რეკომენდაციები ტერფის მოვლის შესახებ

* ყოველდღე იბანეთ ფეხები თბილი (და არა ცხელი) წყლითა და რბილი საპნით. ტერფების წყალში დიდხანს ჩალბობა არ არის სასურველი.

* ტერფები, თითებს შორის არსებული ადგილებითურთ, კარგად შეიმშრალეთ რბილი პირსახოცით.

* ყოველდღე დაითვალიერეთ, რომ არ გამოგრჩეთ სიწითლე, ჭრილობა, შეშუპება, სითხიანი ბუშტუკი (ბებერა). ამისთვის შეგიძლიათ სარკე გამოიყენოთ – ფეხს მიუმარჯვოთ ან იატაკზე დაიდოთ. ფეხის დათვალიერებაში შეგიძლიათ სხვაც დაიხმაროთ.

* დაიტენიანეთ ფესები სპეციალური ლოსიონით, ოღონდ დამატენიანებელს ნუ წაისვამთ თითებს შორის.

* ზედმეტი კანი ფაქიზად მოიშორეთ. კოჟრები აბაზანის ან შხაპის შემდეგ ფრთხილად მოიხეხეთ პემზით. ფრჩხილები თითის კიდეების გაყოლებაზე დაიჭერით და კვირაში ერთხელ (საჭიროებისამებრ, უფრო ხშირადაც) რბილი, ქაღალდის ქლიბით მოიქლიბეთ.

* ნუ ივლით ფეხშიშველი. ფეხასცმლის ქვეშ ჩაიცვით სქელი, რბილი, უნაკერო წინდები.

* სწორად შეარჩიეთ ფეხსაცმელი – თავისუფალი, კარგად მორგებული, ისეთი, რომელშიც თითებს აამოძრავებთ. პირველი რამდენიმე დღე ახალი ფეხსაცმელი დღეში მხოლოდ ერთი საათით ჩაიცვით, რომ მორბილდეს, ტერფის ფორმა მიიღოს და თავად არ გატკინოთ ფეხი.

* ჩაცმის წინ ფეხსაცმელი კარგად შეამოწმეთ შიგნიდან – ხომ არ არის დაზიანებული, ხომ არ აქვს უხეში ნაკერები, მაგარი, წვეტიანი ადგილები, რომლებიც ტერფს დაგიზიანებთ.

ტერფის მცირე პრობლემასაც კი ნუ დატოვებთ უყურადღებოდ. დაზიანების აღმოჩენის შემთხვევაში ექიმს მიმართეთ.

 

რა უნდა გვახსოვდეს

* დიაბეტური ნეიროპათია არის ნერვის დაზიანება სისხლში გლუკოზის მაღალი შემცველობის შედეგად.

* ნეიროპათიით შეიძლება ნებისმიერი ნერვი დაზიანდეს. ის იწვევს ხელ-ფეხის დაბუჟებას და ტკივილს, საჭმლის მონელების, გულის და სხვა პრობლემებს.

* მკურნალობის პირველი ეტაპია სისხლში გლუკოზის დონის მოწესრიგება. გლუკოზის ყოველდღიური კონტროლით თავიდან აიცილებთ უფრო შორს წასულ გართულებებს.

* ფეხების მოვლა მკურნალობის მნიშვნელოვანი რგოლია. ნეიროპათიის მქონე ადამიანმა ტერფები ყოველდღე უნდა შეიმოწმოს, რომ დაზიანება არ გამოეპაროს. ეს ინფიცირებისა და ამპუტაციის ალბათობას შეამცირებს.

* მკურნალობა სხვადასხვა მედიკამენტით ტკივილის მოხსნასაც მოიცავს.

* მოწევა ზრდის ტერფის პრობლემებისა და ამპუტაციის რისკს.

მარი აშუღაშვილი 

 

 


ჰორმონები

ჰორმონდამოკიდებული ფიზიოლოგია

ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები: ოქროს შუალედი

ზრდის ჰორმონი

რძის ჰორმონი

თირკმელზედა ჯირკვლები    

სასქესო ჰორმონები

 

ჰორმონდამოკიდებული ფიზიოლოგია

როცა მოზარდი გოგონა სარკესთან საათობით ტრიალს იწყებს ან ბიჭს ხმა უბოხდება და ახალი ინტერესები უჩნდება, ჰორმონებს ვაბრალებთ. ჰორმონების გამო ქალებს თვეში ერთხელ უგუნებობა და გაღიზიანებადობაც ეპატიებათ – რა მათი ბრალია კრიტიკული დღეებით განპირობებული ჰორმონული ცვლილებები?! აზარტის მოყვარულები ზედმეტად სარისკო გადაწყვეტილებებს ადრენალინს აბრალებენ. პასუხისმგებლობის თავიდან ასაცილებლად მარტივი გამოსავალი იპოვეს ჭარბწონიანებმაც: განა მე ვჭამ ბევრს – ჰორმონების ბრალიაო.

ერთი სიტყვით, ჰორმონები შესანიშნავად ასრულებენ განტევების ვაცის როლს. ალბათ სიყვარულის, ბედნიერების და სხვა ემოციების ჰორმონთა შესახებაც გაგიგონიათ...

საინტერესოა, მართლა ასეთი ძლევამოსილები არიან თუ ყველაფერს ვაბრალებთ? ამის გასარკვევად გადავწყვიტეთ, მთავარი თემა ჰორმონებისთვის დაგვეთმო.

 

იცით თუ არა, რომ...

ყველამ ვიცით, რომ სისტემას, რომელიც ჰორმონთა წარმოქმნასა და ცვლას არეგულირებს, ენდოკრინული ეწოდება. ვიცით ისიც, რომ ჰორმონული დარღვევების დროს ენდოკრინოლოგს უნდა მივმართოთ. ახლა კი რამდენიმე “ჩამჭრელ” კითხვას დაგისვამთ:

რომელია ენდოკრინული სისტემის მთავარი ორგანო?

ნერვულ სისტემაზე რომ იგივე მეკითხა, უსათუოდ, “თავის ტვინიო”, მიპასუხებდით, სასუნთქზე – “ფილტვებიო”, აი, ენდოკრინულზე კი პასუხის გაცემა ნამდვილად გაგიჭირდებათ.

მომდევნო კითხვა: თუ საშარდე სისტემის უპირველესი მოვალეობა შარდის წარმოქმნაა, საჭმლის მომნელებელისა კი საკვების გადამუშავება, რა არის ენდოკრინული სისტემის მთავარი ფუნქცია? დაკვირვებული ყური შეამჩნევს, რომ სისტემებს სახელწოდებაც ფუნქციის შესაბამისი აქვთ: საშარდე, საჭმლის მომნელებელი, სასუნთქი, სასქესო... სიტყვა “ენდოკრინული” კი არაფერს გვეუბნება. დარწმუნებული ვარ, დანამდვილებით არც ის გეცოდინებათ, რომელი ცვლილებები იძლევა ენდოკრინოლოგთან ვიზიტის საფუძველს.

ერთი სიტყვით, ჰორმონულ სისტემაზე მეტის გაგება ნამდვილად არ გვაწყენს.

 

განსხვავებული ფუნქცია

საქმე ის არის, რომ ენდოკრინული სისტემა ჩვენთვის ცნობილი სხვა სისტემებისგან რამდენადმე განსხვავდება ის მთელ ორგანიზმში მიმობნეული ჯირკვლებისგან შედგება, რომლებიც თან შეთანხმებულად მუშაობენ, თან ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებულ პროცესებზე ახდენენ გავლენას. ყველა ამ უცნაურობას ენდოკრინული სისტემის ფუნქცია განაპირობებს – ის მარეგულირებელი სისტემაა. სისტემა, რომელიც ორგანოთა სხვა სისტემების მუშაობას აკონტროლებს, არეგულირებს. ამიტომაც ყოფენ ცხვირს ჰორმონები ორგანიზმში მიმდინარე ფაქტობრივად ყველა პროცესში, ამიტომაც ბრალდებათ მათ ამდენი დანაშაული.

ჰორმონები გავლენას ახდენენ ზრდასა და განვითარებაზე, ნივთიერებათა ცვლაზე, რეპროდუქციაზე, სქესობრივ ფუნქციაზე, ხასიათზეც კი. სხვათა შორის, იგივე, ანუ მარეგულირებელი, როლი აკისრია ნერვულ სისტემასაც. ენდოკრინული სისტემა შედარებით ნელ პროცესებს არეგულირებს, მაგალითად, უჯრედების ზრდას, უფრო სწრაფი პროცესები – სუნთქვა, სხეულის გადაადგილება და მისთანანი – კი ნერვული სისტემის მიერ კონტროლდება. არცთუ იშვიათად ნერვული და ენდოკრინული სისტემები საერთო მიზნის მისაღწევად შეთანხმებულად მუშაობენ.

 

“პროფესიონალები” და “მოყვარულები”

როგორც ითქვა, ჰორმონებს ენდოკრინული ჯირკვლები გამოიმუშავებს. ჰორმონწარმომქმნელი ფუნქცია არაერთ ორგანოს აქვს. ზოგისთვის ეს ძირითადი საქმიანობაა, ზოგისთვის კი დამატებითი, შეთავსებითი. მათ რიცხვს მიეკუთვნება კუჭი, ნაწლავები, გული... მაგალითად, კუჭში გამომუშავებული გასტრინი საჭმლის მონელებას აადვილებს. იგივე ფუნქცია აკისრია წვრილ ნაწლავში სინთეზირებულ სეკრეტინსა და ქოლეცისტეკონინს. გული კი ჰორმონ ატრიოპეპტინს წარმოქმნის, რომელიც, შეიძლება ითქვას, ორგანული შარდმდენია – თირკმელებში წყლის უკუშეწოვას აქვეითებს, ნატრიუმისა და ქლორის გამოყოფას აძლიერებს, ამასთან, აფართოებს სისხლძარღვებს, დაბლა სწევს არტერიულ წნევას, იწვევს ნაწლავის კუნთების რელაქსაციას და სხვ. დროებითი ჯირკვალია პლაცენტა, რომელიც ორსულობისას წარმოიქმნება და გამომუშავებული ჰორმონის – ადამიანის ქორიონული გონადოტროპინის – მეშვეობით ორსულობის შენარჩუნებას უწყობს ხელს. თუმცა გულის ან კუჭის დამსახურებათა ჩამონათვალში ხსენებული ფუნქცია ნამდვილად არ დაიკავებს პირველ ადგილს.

ძირითად ენდოკრინულ ჯირკვლებს, რომელთა ძირითადი (ხშირად – ერთადერთიც) საქმიანობა ჰორმონების წარმოქმნა და ცვლაა, მიეკუთვნება: ჰიპოფიზი, ეპიფიზი, ფარისებრი, თირკმელზედა, კუჭქვეშა ჯირკვლები, სათესლეები და საკვერცხეები. მართალია, ეს ჯირკვლები მთელ ორგანიზმშია მიმოფანტული, მაგრამ მაინც ერთიან სისტემად მოიაზრება, რადგან ფუნქციები, მოქმედების მექანიზმი და ბევრი სხვა მახასიათებელი საერთო აქვს. ისიც უნდა ითქვას, რომ ზოგიერთ ჯირკვალს არაენდოკრინული ფუნქციაც აკისრია. მაგალითად, კუჭქვეშა ჯირკვალი, გარდა ჰორმონებისა, საჭმლის მომნელებელ ფერმენტებსაც გამოიმუშავებს, სათესლეებში სასქესო ჰორმონებთან ერთად სპერმაც წარმოიქმნება და ა.შ.

მოდი, სათითაოდ განვიხილოთ ძირითადი ენოკრინული ჯირკვლები და მათი ფუნქციები.

 

რეგულატორების მარეგულირებელი

ენდოკრინულ სისტემაზე საუბრისას, უპირველეს ყოვლისა, ჰიპოფიზი უნდა ვახსენოთ. ჯირკვალი, რომლის დიამეტრი სულ რაღაც 1 სმ-ია, უდიდეს ფუნქციას ასრულებს. ჰორმონები, როგორც ვთქვით, ორგანიზმში მიმდინარე პროცესებს არეგულირებენ. მაგრამ თავადაც სჭირდებათ რეგულაცია. ამ რეგულარტორის როლს დიდწილად სწორედ ჰიპოფიზი ასრულებს.

ჰიპოფიზი თავის ტვინში მდებარეობს და ორი ნაწილისგან შედგება – ადენოჰიპოფიზისა და ნეიროჰიპოფიზისგან. შუამდებარე ტვინში არის კიდევ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი უბანი – ჰიპოთალამუსი. ის წარმოადგენს ნერვული უჯრედების გროვებს, რომლებიც 30-ზე მეტ ნერვულ ბირთვს შეიცავს. ჰიპოთალამუსი ნერვული გზებით ცენტრალური ნერვული სისტემის თითქმის ყველა უბანს უკავშირდება. მჭიდრო კავშირი აქვს ჰიპოფიზთანაც. ასე რომ, ჰიპოთალამუსი ნერვულ და ენდოკრინულ სისტემათა ერთგვარ შუამავალს წარმოადგენს.

ადენოჰიპოფიზში გამომუშავდება ზრდის ჰორმონი, რომელიც ძვლების, კუნთებისა და სხვა ორგანოების ზრდას ასტიმულირებს. შესაბამისად, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს გარეგნობაზე. აქვე წარმოიქმნება პროლაქტინი. ის სარძევე ჯირკვლის ზრდასა და განვითარებას უზრუნველყოფს და მშობიარობის შემდეგ რძის წარმოქმნას უწობს ხელს. ამ ჰორმონების შესახებ უფრო მეტს მომდევნო გვერდებზე შეიტყობთ, ჩვენ კი გავაგრძელოთ.

ზემოთ ჰიპოფიზის მარეგულირებელი ფუნქცია ვახსენეთ. ბუნებრივია, ისიც ჰორმონების საშუალებით ხორციელდება. მაგალითად, თირეოტროპული ჰორმონი ფარისებრ ჯირკვალს თიროქსინის გამომუშავების ბრძანებას აძლევს, ადრენოკორტიკოტროპული ჰორმონი თირკმელზედა ჯირკვლის მიერ კორტიზოლის გამომუშავებას არეგულირებს, გონადოტროპინები კი – სასქესო ჯირკვლების მუშაობას. ერთი სიტყვით, პერიფერიული ჯირკვლები დავალებას ჰიპოფიზისგან იღებენ. მაგრამ იერარქია და უფროს-უმცროსობა ამით არ მთავრდება. თავად ჰიპოფიზი ბრძანებებს ჰიპოთალამუსისგან იღებს. ის გამოყოფს ჰორმონთა ორ ჯგუფს – ლიბერინებსა და სტატინებს. პირველი მათგანი ასტიმულირებს შესაბამისი ჰორმონის გამომუშავებას, მეორე კი აფერხებს.

ანტიდიურეზული ჰორმონი და ოქსიტოცინი ნეიროჰიპოფიზის ჰორმონებია. პირველი თირკმლის მილაკებში წყლის უკუშეწოვას ასტიმულირებს, რის შედეგადაც შარდთან ერთად ნაკლები წყალი იკარგება. მისი დეფიციტი სითხის ძლიერ კარგვას იწვევს (სხვათა შორის, ამ ჰორმონის საპირისპირო ეფექტი აქვს ზემოხსენებულ ატრიოპეპტინს). ოქსიტოცინი საშვილოსნოს გლუვი კუნთის შეკუმშვას განაპირობებს და ხელს უწყობს ლაქტაციის პერიოდში სარძევე ჯირკვლიდან რძის გამოყოფას.

 

როგორ მუშაობენ

ჰორმონები სისხლში მოხვედრისთანავე დანიშნულების ადგილისკენ იწყებენ სვლას. ამ გზაზე მათ სპეციალური სატრანსპორტო ცილები ხვდებათ, რომლებსაც ისინი სამიზნემდე მიჰყავთ. სამიზნე უჯრედებს ზედაპირზე რეცეპტორები აქვთ. შესაბამისი ჰორმონი რეცეპტორს უნდა დაუკავშირდეს. ყველა ჰორმონს სხვადასხვა რეცეპტორი მიესადაგება, ასე რომ, ყველა მათგანი მხოლოდ საკუთარ უჯრედს უკავშირდება. როცა ჰორმონულ-რეცეპტორული კავშირი დამყარდება, უჯრედი ინსტრუქციას მიიღებს და დავალების შესრულებას დაიწყებს.

სისხლში ჰორმონის სეკრეცია ან სხვა ჰორმონით, ან რომელიმე ნივთიერებით რეგულირდება. მაგალითად, ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონის წარმოქმნაზე გავლენას ახდენს ჰიპოფიზის ჰორმონი, ფარისებრახლო ჯირკვლის მუშაობა კი სისხლში კალციუმის დონეზეა დამოკიდებული. ჰორმონების დონეზე გავლენის მქონე სხვა ფაქტორებია სტრესი, ინფექცია, მინერალებისა და სითხის ცვლა და ზოგიერთი სახის გარეგანი ზემოქმედებაც.

 

 

ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები: ოქროს შუალედი

ჰორმონებზე საუბრისას კარგად უნდა გვახსოვდეს ორი ცნება: ჰიპოსეკრეცია და ჰიპერსეკრეცია. პირველი ამა თუ იმ ჰორმონის დონის დაკლებას ნიშნავს, მეორე კი მომატებას. ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონებთან მიმართებით ტერმინებს “ჰიპერთირეოზს” და “ჰიპოთირეოზს” იყენებენ. ეს ორი მდგომარეობა ურთიერთგანსხვავებულ, მაგრამ მეტად საყურადღებო სიმპტომებს იწვევს.

იმის მისახვედრად, რა მოხდება ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების მომატებისას ან დაკლებისას, ბუნებრივია, უპირველეს ყოვლისა, თავად ამ ჰორმონების მოქმედების მექანიზმს, მათ ფუნქციებს უნდა ვიცნობდეთ.

ფარისებრი ჯირკვლის ძირითადი ჰორმონებია ტრიიოდთირონინი (T3) და ტეტრაიოდთირონინი (T4), იგივე თიროქსინი. სახელებიც მიგვანიშნებს, რომ მათ შემადგენლობაში იოდი შედის. ამ ელემენტის გარეშე ჰორმონები ვერ გამომუშავდება. ამიტომაც არის აუცილებელი ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებათა პრევენციისთვის იოდის სათანადო რაოდენობით მიღება, მით უმეტეს – საქართველოში, რომელიც იოდდეფიციტურ ქვეყნად მიიჩნევა.

თირეოიდული ჰორმონები არეგულირებს მეტაბოლიზმს – ორგანიზმის მიერ ენერგიის გამოყენებას, აკონტროლებს სუნთქვას, გულისცემას, საჭმლის მონელებას, სხეულის ტემპერატურას, ფსიქიკურ ჯანმრთელობას. მათი წარმოქმნის მექანიზმები კი მეტად ნატიფი და საინტერესოა.

 

დადებით-უარყოფითი უკუკავშირები

ფარისებრი ჯირკვლის მოქმედებას, როგორც ითქვა, ჰიპოფიზის ჰორმონები არეგულირებს. როდესაც სისხლში ჰიპოფიზის ჰორმონ თირეოტროპინის (TSH) დონე იმატებს, იმატებს ფარისებრ ჯირკვალში თიროქსინის გამომუშავებაც. ამას დადებითი უკუკავშირი ეწოდება. მაგრამ თუ ასე დიდხანს გაგრძელდა, ბუნებრივია, ორგანიზმში ჰიპერთირეოიდული მდგომარეობა განვითარდება, ამიტომ საჭიროა, ჰიპოფიზის აქტივობა რამემ შეაჩეროს. ასეთი მუხრუჭის როლს ისევ ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები ასრულებენ – განსაზღვრულ ეტაპზე, როდესაც თიროქსინის დონე  საჭირო ნიშნულს მიაღწევს, ჰიპოფიზი სიგნალს იღებს, რომ პრობლემა აღმოფხვრილია. შედეგად იკლებს TSH-ის კონცენტრაციაც და, შესაბამისად, ფარისებრი ჯირკვლის აქტივობაც.  თუ სისხლში თიროქსინის დონე ისევ შემცირდა, ჰორმონების წარმოქმნაც ისევ გაძლიერდება და პირიქით. ამას უარყოფით უკუკავშირს უწოდებენ.

ასე არეგულირებს ჰიპოფიზი ფარისებრ ჯირკვალს, ხოლო ფარისებრი – ჰიპოფიზს. აქედან გამომდინარე, სისხლში TSH-ის მომატებული კონცენტრაცია იმაზე მიანიშნებს, რომ ფარისებრ ჯირკვალს უჭირს და ჰიპოფიზი მის დახმარებას ცდილობს, დაქვეითება კი თირეოიდული ჰორმონების სიჭარბის ნიშანია.

ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები საკმაოდ გავრცელებულია. ჯანმო-ს მონაცემებით, მათ შაქრიანი დიაბეტის შემდეგ მეორე ადგილი უკავიათ ენდოკრინულ დაავადებათა სტრუტურაში. მაგალითად, ამერიკაში 12 წელს გადაცილებულთაგან ყოველ მეოცეს ჰიპოთირეოზი აქვს. უფრო იშვიათია (1%) ჰიპერთირეოზი.

ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები უმეტესად ქალებსა და 60 წელს გადაცილებულ მამაკაცებთან გვხვდება. რვიდან ერთ ქალს სიცოცხლეში ერთხელ მაინც აწუხებს ფარისებრი ჯირკვლის რომელიმე დარღვევა, ეს კი, თავის მხრივ, ქალური პრობლემების მიზეზად იქცევა.

ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებების გავრცელება ყოველწლიურად 5%-ით იმატებს.

იოდდეფიციტური დაავადებები საქართველოსთვის სამხარეო პრობლემად მიიჩნევა, მაღალმთიანი რეგიონები კი ენდემური ჩიყვის კერებად არის ცნობილი, ამიტომ ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებების მიმართ განსაკუთრებული სიფრთხილე გვმართებს.

 

ქვემოთ ფარისებრი ჯირკვლის  ყველაზე გავრცელებულ ორ პათოლოგიაზე – ჰიპერთირეოზსა და ჰიპოთირეოზზე მოგითხრობთ.

 

ჰიპოთირეოზი

ვის ემუქრება

დაორსულებას უშედეგოდ ცდილობთ, წონაც მოიმატეთ. აღელვებული და იმედგაცრუებული ექიმთან მიდიხართ, ის კი, უპირველეს  ყოვლისა, გეკითხებათ, ხომ არ გაქვთ ყაბზობა.

ნუ გაიკვირვებთ და ექიმის კომპეტენციაში ეჭვს ნუ შეიტანთ: სწორედ უნაყოფობა, სიმსუქნე და ყაბზობა ახასიათებს ჰიპოთირეოზს – პათოლოგიურ მდგომარეობას, რომელსაც ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების ნაკლებობა იწვევს.

რა უშლის ხელს ჰორმონების გამომუშავებას? ყველაზე გავრცელებულ მიზეზად ავტოიმუნური დაავადება – ჰაშიმოტოს თირეოიდიტი მიიჩნევა. ამ დროს ავტოანტისხეულები თავს ესხმის ჯირკვალს და ჰორმონების გამომუშავების საშუალებას არ აძლევს.

ჰიპოთირეოზი ასევე მოსალოდნელია, თუ:

* მკურნალობთ ჰიპერთირეოზს;

* იტარებთ სხივურ თერაპიას;

* გადატანილი გაქვთ ფარისებრი ჯირკვლის ოპერაცია;

* გაქვთ ჰიპოფიზის დაავადება;

* გაქვთ იოდის დეფიციტი;

* რომელიმე ახლო ნათესავს აქვს ავტოიმუნური დაავადება (შეგრენის სინდრომი, პერნიციოზული ანემია, შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 1,  რევმატოიდული ართრიტი, სისტემური წითელი მგლურა);

* ხართ ორსულად ან ცოტა ხნის წინ იმშობიარეთ.

 

ნაკლები ჰორმონი – ნაკლები ენერგია

ჰიპოთირეოზის კლინიკური სურათი ნელა ვითარდება, რის გამოც ადრეულ საფეხურებზე დაავადების გამოვლენა ჭირს. ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების დეფიციტი თავდაპირველად  მსუბუქი დაღლილობით ვლინდება. სიმპტომები თანდათან იჩენს თავს. ვინაიდან ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები მეტაბოლიზმს არეგულირებს, მათი დონის დაქვეითება ყველა მეტაბოლური პროცესის შენელებას იწვევს, მატება კი გაძლიერებას. ამის კვალობაზე, ჰიპოთირეოზის კლინიკური სურათის წარმოდგენა ძნელი არ უნდა იყოს:

* ყაბზობა;

* გულის რიტმის შენელება;

* თმისა და ფრჩხილების მტვრევადობა;

* ოფლის გამოყოფის დაქვეითება;

* კანის გამოშრობა;

* სიცივის მიმართ მგრძნობელობის მომატება;

* სახის შეშუპება;

* ქოლესტერინის დონის მომატება;

* წონის უეცარი მომატება;

* კუნთებისა და სახსრების ტკივილი და კრუნჩხვა;

* მტკივნეული მენსტრუაცია, არარეგულარული ციკლი;

* დეპრესია;

* გუნება-განწყობის ცვლილება;

* უხასიათობა;

* ადინამია;

* გულმავიწყობა;

* უნაყოფობა;

* ფარისებრი ჯირკვლის გადიდება – ჩიყვი.

 

ჰორმონულ ლაბირინთებში

დიაგნოზს სისხლში ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონებისა და თირეოტროპული ჰორმონის რაოდენობის მიხედვით სვამენ.

ჰიპოთირეოზის პირველი ნიშანი ჰიპოფიზის ჰორმონის – TSH-ის კონცენტრაციის მომატებაა. განსაზღვრულ ეტაპამდე ჰიპოფიზის ჩარევა საკმარისია და მომატებული TSH-ის ფონზე თიროქსინის მაჩვენებლები სისხლში ნორმალური რჩება. ამას სუბკლინიკურ ჰიპოთირეოზს უწოდებენ. ამ დროს არც კლინიკური ნიშნებია გამოხატული. ექიმთა აზრი მისი მართვის თაობაზე ორად იყოფა: ზოგი ამ ეტაპზევე მედიკამენტური ჩარევის მომხრეა, ზოგი კი მოცდას ამჯობინებს, – ცხადია, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის ინტენსიური კონტროლით. TSH-ის  მატება და T4-ის დაქვეითება კი იმაზე მეტყველებს, რომ ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების დეფიციტის აღმოსაფხვრელად  ჰიპოფიზის გაძლიერებული მუშაობაც აღარ არის საკმარისი. ექიმი შეამოწმებს სისხლში ავტოანტისხეულების არსებობასაც. ეს ჰიპოთირეოზის მიზეზის დადგენაში დაგვეხმარება. ავტოანტისხეულების არსებობა ავტოიმუნურ დაავადებაზე მიუთითებს. აუცილებელ გამოკვლევათა რიცხვს მიეკუთვნება ფარისებრი ჯირკვლის ექოსკოპიაც, რომლის მეშვეობითაც ამ ორგანოს ზომებს, სტრუქტურას, მასში კვანძების არსებობა–არარსებობას ადგენენ. 

ხანდაზმულებს, ორსულებს და ქალებს, რომლებიც დაორსულებას გეგმავენ, ჰიპოთირეოზის სკრინინგის ჩატარებას (ე.ი. მისი სტატუსის გამოკვლევას) ურჩევენ, განურჩევლად იმისა, უჩივიან თუ არა რამეს.

რატომ არის ესოდენ მნიშვნელოვანი ჰიპოთირეოზის დროული გამოვლენა, მეტადრე – ორსულებთან? იმიტომ, რომ ნებაზე მიშვებული დაავადება თვითნებითი აბორტის, ნაადრევი მშობიარობის, პრეეკლამფსია-ეკლამფსიის, ნაყოფის ზრდისა და განვითარების შეფერხების მიზეზად იქცევა. კარგად მართული ჰიპოთირეოზის ფონზე კი ორსულობა უმეტესად ყოველგვარი გართულების გარეშე ჩაივლის.

 

რას ველოდეთ

ჰიპოთირეოზის ფონზე მოსალოდნელია:

* ჩიყვი – ფარისებრი ჯირკვლის გადიდება, რაც ესთეტიკურ პრობლემებთან ერთად ზოგჯერ ყლაპვისა და სუნთქვის გაძნელებასაც იწვევს;

* გულის დაავადებები – ვინაიდან ჰიპოთირეოზი სისხლში გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მტრის, მავნე ქოლესტერინის, დონის მატებას იწვევს;

* მძიმე დეპრესია;

* უნაყოფობა;

* მიქსედემა – იშვიათი, სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა, რომელსაც ახასიათებს ფარისებრი ჯირკვლის მკვეთრი უკმარისობა, ძილიანობა, ცნობიერების დაქვეითება. ზოგჯერ  საქმე კომამდეც კი მიდის. მიქსედემის დროს ორგანიზმში მიმდინარე ბიოქომიური პროცესები ისე ნელდება, შესაძლოა, სიცოცხლესაც კი დაემუქროს საფრთხე.

 

ვავსებთ დეფიციტს

დეფიციტის შევსებაზე ადვილი რა უნდა იყოს, თუ შემავსებელი გვაქვს? საბედნიეროდ, არსებობს სინთეზური თიროქსინი (ლევოთიროქსინი), რომელიც ორგანიზმში გამომუშავებულის ზუსტი ანალოგია. მას ჰიპოთირეოზის სამკურნალოდ იყენებენ. წამალს ყოველდღე იღებენ. შედეგად წესრიგდება ნივთიერებათა ცვლა, იკლებს სისხლში ქოლესტერინის დონე, ბრუნდება პირვანდელი წონა, დგება ნანატრი ორსულობა, მაღლდება განწყობა... ოღონდ საუკეთესო ეფექტისთვის საჭირო დოზას უნდა მიაგნოთ, ამისთვის კი შესაძლოა რამდნიმე ცდა დაგჭირდეთ. ექიმი განსაზღვრულ დოზას დაგინიშნავთ, ერთ თვეში ანალიზისთვის დაგიბარებთ და შედეგის მიხედვით განსაზღვრავს, საკმარისია თუ არა თქვენთვის ეს დოზა, მომატება ან მოკლება ხომ არ არის საჭირო. ოპტიმალური დოზის მიგნების შემდეგ მაჩვენებლების გადამოწმება 6 თვეში ერთხელაც საკმარისია.

ჰიპოთირეოზი, წესისამებრ, სავსებით კონტროლდება სინთეზური თიროქსინით, როცა დოზა ზუსტად არის შერჩეული და პაციენტი იცავს წამლის მიღების წესებს.

გაითვალისწინეთ: ორგანიზმის შესაძლებლობაზე, შეიწოვოს სინთეზური ჰორმონი, ბევრი რამ ახდენს გავლენას, მათ შორის – წამლები, დანამატები და საკვები. მაგალითად, სოიის ნაწარმი, უჯრედისით მდიდარი სურსათი, რკინის პრეპარატები, კალციუმი, ქოლესტერამინისა და ალუმინის ჰიდროქსიდის შემცველი მედიკამენტები (ზოგიერთი ანტაციდი). ასე რომ, ექიმთან შეათანხმეთ კვების რაციონი და წამლები, რომლებსაც ჯანმრთელობის სხვა პრობლემის გამო რეგულარულად იღებთ.

 

იოდი

გახსოვდეთ, რომ თირეოიდული ჰორმონების გამომუშავებისთვის აუცილებელია იოდი.

იოდდეფიციტის პროფილაქტიკა მუცლად ყოფნის პერიოდიდანვე იწყება. ნაყოფმა ის უკვე საჭირო რაოდენობით უნდა მიიღოს. ამიტომაც ურჩევენ ექიმებს, ყველა ორსულს დაუნიშნონ იოდის პროფილაქტიკური დოზა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ქალს აქვს ჰიპერთირეოზით მიმდინარე დაავადების ისტორია.

ყველაზე მეტ იოდს შეიცავს ზღვის პროდუქტები: კამბალა, ქაშაყი, სკუმბრია, ვირთევზა, თევზის ქონი, ზღვის კომბოსტო.

 

ჰიპერთირეოზი

რა ააქტიურებს ჯირკვალს

ჰიპერთირეოზი – ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების სიჭარბე – ასიდან 70-ზე მეტ შემთხვევაში გრეივსის დაავადების შედეგია. ამ ავტოიმუნური პათოლოგიის დროს გამომუშავებული ანტისხეულები ასტიმულირებს ფარისებრ ჯირკვალს, რაც, ბუნებრივია, ჰორმონის სიჭარბეს იწვევს.

გარდა გრეივსის დაავადებისა, ჰიპერთირეოზის მიზეზად შესაძლოა იქცეს:

* კვანძები, რომლებიც ზოგჯერ დიდდება და ჰორმონს გამოიმუშავებს;

* თირეოიდიტი – ფარისებრი ჯირკვლის ანთება, რომელსაც იმუნური დარღვევები და ვირუსული ინფექციები იწვევს;

* არასწორად ნამკურნალევი ჰიპოთირეოზი.

 

როგორ ამოვიცნოთ

ჰიპერთირეოზის კლინიკური სურათი ადვილი წარმოსადგენია – ის საპირისპიროა იმისა, რასაც ჰიპოთირეოზი იწვევს:

* წონის კლება;

* ოფლიანობა;

* ნაწლავთა პერისტალტიკის გაძლიერება, ფაღარათისადმი მიდრეკილება;

* მადის გაძლიერება;

* ტრემორი (ხელებისა და თითების კანკალი);

* გულისცემის გახშირება, არარეგულარული რიტმი; 

* შფოთვა, ნერვიულობა, გაღიზიანება, აღგზნებადობა;

* ჩიყვი – როგორც ხედავთ, ეს უკანასკნელი შეიძლება განვითარდეს ფარისებრი ჯირკვლის როგორც დაქვეითებული, ისე მომატებული აქტივობის ფონზე. არც ის არის გამორიცხული, ჩიყვის დროს ჰორმონების დონე ნორმალური იყოს და პირიქით – ჰორმონული დისბალანსის მიუხადავად, ჯირკვლის ზომა უცვლელი დარჩეს.

თუ ჰიპერთირეოზის მიზეზი გრეივსის დაავადებაა, სიმპტომებს ემატება გრეივსის ოფთალმოპათია: თვალის უკანა კუნთები შუპდება და თვალის კაკალი წინ წამოიწევს. თვალის სკლერა და რქოვანა გარსი გამომშრალი, წითელი და შეშუპებულია.  შეინიშნება თვალების არეში შემაწუხებელი შეგრძნება, სინათლის მიმართ მომატებული მგრძნობელობა, მხედველობის გაორება და თვალის კუნთების მოძრაობის შეზღუდვა.

 

როგორ დავადგინოთ

ისევე როგორც ჰიპოთირეოზის დიაგნოსტიკის დროს, ამ შემთხვევაშიც, უპირველეს ყოვლისა, სისხლში ჰორმონის დონის განსაზღვრა და ექოსკოპიაა საჭირო. შესაძლოა, დაგჭირდეთ სკანირებაც – მისი მეშვეობით აკვირდებიან ფარისებრი ჯირკვლის უნარს – მიიღოს იოდი.

 

საშიშია თუ არა ჰიპერთირეოზი?

ნებაზე მიშვებული – ნამდვილად. თუ დროულად არ ვუმკურნალეთ, შესაძლოა გამოიწვიოს:

* გულის პრობლემები – გულის რიტმის დარღვევა (წინაგულების ფიბრილაცია), თრომბოზი,  გულის შეგუბებითი უკმარისობა;

* ოსტეოპოროზი (ჰორმონების სიჭარბე ძვლებში კალციუმის ჩალაგებას აფერხებს);

* თირეოტოქსიკური კრიზი – ჰიპერთირეოზის სიმპტომების უეცარი გაძლიერება,  რასაც მოჰყვება ცხელება, გაძლიერებული პულსაცია, ცნობიერების დაბინდვაც კი. ამ ნიშნების გაჩენისას დაუყოვნებლივ უნდა  მიმართოთ ექიმს.

* ორსულობის პრობლემები – თუ ჰორმონების დონე ოდნავ არის მომატებული, ნაყოფს საფრთხე არ ემუქრება, ნებაზე მიშვებული ძლიერი ჰიპერთირეოზი კი საშიშია, ამიტომ სასურველია, ორსულობის დაგეგმვისას ენდოკრინოლოგსა და გინეკოლოგთანაც გაიაროთ კონსულტაცია. თუ დაავადება ორსულობის დროს აღმოგაჩნდათ, მკაცრად უნდა აკონტროლოთ ის და ზედმიწევნით შეასრულოთ ექიმის რეკომენდაციები.

 

როგორ დავამშვიდოთ ჰიპერაქტიური ჯირკვალი

ჰიპერთირეოზის მკურნალობის რამდენიმე მეთოდი არსებობს. არჩევანი პაციენტის   ასაკზე, ფიზიკურ მდგომარეობაზე, დაავადების მიზეზსა და მდგომარეობის სიმძიმეზეა დამოკიდებული. მიმოვიხილოთ ეს მეთოდები:

* რადიაქტიური იოდი – მის დროს პაციენტი რადიაქტიურ იოდს კაპსულის ან სითხის სახით იღებს. ის ნელნელა შლის ფარისებრი ჯირკვლის უჯრედებს და ამავე დროს არ მოქმედებს ორგანიზმის სხვა ქსოვილებზე.  ეს, ბუნებრივად, ჰორმონის დონის კლებას იწვევს. სიმპტომები როგორც წესი 3-6 თვის შემდეგ გაივლის. ვინაიდან მკურნალობის პროცესში მუდმივად ნადგურდება ფარისებრი ჯირკვლის უჯრედები, მკურნალობის საბოლოო შედეგი ხშირად ჰიპოთირეოზია. თუმცა, იქიდან გამომდინარე, რომ ამ უკანასკნელის მართვა გაცილებით ადვილია, ექიმები ხშირად ირჩევენ რადიაქტიური იოდით მკურნალობას და ხელოვნურად იწვევენ ჰიპოთირეოზს. 

რადიაქტიური მეთოდისა ბევრს ეშინია, თუმცა უკვე 60 წელზე მეტია, მკურნალობის ამ ფორმას ეფექტურად იყენებენ. რადიაქტიური იოდით მკურნალობა არ შეიძლება ორსულობისა და ძუძუთი კვების დროს.

* ანტითირეოიდული მედიკამენტები – ეს წამლები ჯირკვლის ჰორმონწარმომქმნელ უნარს ბლოკავენ. სურათი 6-12 კვირის შემდეგ უმჯობესდება, თუმცა მკურნალობის ბოლომდე მისაყვანად ერთი წელი მაინც არის საჭირო. ანტითირეოდიული მედიკამენტები არ გამოიყენება თირეოიდიტით გამოწვეული ჰიპერთირეოზის დროს. შესაძლო გვერდითი ეფექტებია ალერგიული რეაქციები, გამონაყარი, ქავილი, ლეიკოციტების დონის დაწევა და შედეგად ინფექციების მიმართ რეზისტენტობის დაქვითება, იშვიათად – ღვიძლის უკმარისობა.

* რეზექცია – შესაძლოა, ექიმმა არჩევანი ქირურგიულ მკურნალობაზე შეაჩეროს. ოპერაციის დროს ის ჯირკვლის ნაწილს ამოკვეთს. ოპერაციის შემდეგ უმეტესად ვითარდება ჰიპოთიორეოზი (თუ მთელი ჯირკვალი ამოიკვეთა, ეს მდგომარეობა გარდაუვალია) და საჭირო ხდება ჩანაცვლებითი თერაპია. ქირურგიუულ ჩარევას მიმართავენ განსაკუთრებით დიდი ზომის ჩიყვის, უეფექტო მედიკამენტური თერაპიის დროს ან ორსულებთან, რომლებსაც ანტითიროიდული წამლების მიღება არ შეუძლიათ.

* ბეტა ბლოკერები – როგორც ხედავთ, მკურნალობის სხვდასხვა ფორმა შედეგს რამდენიმე კვირის ან რამდენიმე თვის შემდეგ იძლევა. ამ ხნის განმავლობაში პაციენტი ნაკლებად რომ შეწუხდეს, ტარდება სიმპტომური თერაპია ბეტა ბლოკერებით. ბეტა ბლოკერები ჰორმონების დონეზე არ მოქმედებენ – ისინი სიმპტომებს აღკვეთენ მანამდე, სანამ სამკურნალო საშუალებები თავიანთ საქმეს გააკეთებენ. ბეტა ბლოკერების ფონზე სურათი რამდენიმე საათში უმჯობესდება – წესრიგში დგება გულის რიტმი, წყდება კანკალი, შფოთვა. 

 

გაითვალისწინეთ

ჰიპერთირეოზის დროს უნდა ერიდოთ იოდის ჭარბ მიღებას. ყურადღებით გაეცანით ხველის საწინააღმდეგო წამლების შემადგენლობას – ზოგიერთი მათგანი იოდს შეიცავს. გრეივსის ოფთალმოპათიის დროს დისკომფორტის მოსახსნელად დაიდეთ ცივი კომპრესი, გაიკეთეთ მზის სათვალე, სასთუმალი აამაღლეთ, რათა თავისკენ სისხლის მიდენა შეამციროთ.

 

 

ზრდის ჰორმონი (GH)

ალბათ ყველას გაგიგონიათ, ბავშვი ძილში იზრდებაო. ეს გამოთქმა ნამდვილად არ არის საფუძველს მოკლებული: ძილის დროს ადამიანის ორგანიზმში ინტენსიურად წარმოიქმნება ჰორმონი სომატოტროპინი, რომელსაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ბავშვის ზრდისა და განვითარებისთვის.

ზრდის ჰორმონი ჰიპოფიზის (თავის ტვინის ფუძეში მდებარე პატარა ჯირკვლის) წინა ნაწილში – ადენოჰიპოფიზში გამომუშავდება და ზრდასთან ერთად ზრდასრული ორგანიზმის ნორმალურ სტრუქტურასა და მეტაბოლიზმზეც აგებს პასუხს. ის აძლიერებს ცილის სინთეზს, ცხიმის წვას და ამ გზით უზრუნველყოფს ქსოვილთა ზრდისთვის საჭირო ენერგიის წარმოქმნას. მისი გავლენით იზრდება და ყალიბდება ძვლები, ნორმალურად ფუნქციონირებს ორგანოები.

სომატოტროპინის გამომუშავებას ასტიმულირებს ზრდის ჰორმონის მასტიმულირებელი ჰორმონი, ხოლო თრგუნავს სომატოსტატინი. ორივე მათგანს თავის ტვინის მეორე სტრუქტურა – ჰიპოთალამუსი გამოიმუშავებს.

ზრდის ჰორმონი 3-5 საათში ერთხელ გამოიყოფა და მისი საღეღამისო ოდენობა ერთიდან ორ მილიგრამამდეა. ჰორმონის ყველაზე დიდი ტალღა ღრმა ძილის ფაზის დადგომისას გამოიტყორცნება, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინოა გარდატეხის ასაკში.

ჯანმრთელი ადამიანის ორგანიზმში სომატოტროპინის გამოყოფა ასევე იმატებს სტრესის, ვარჯიშის, სისხლში გლუკოზის დონის დაქვეითების დროს და მცირდება საკვების მიღების შემდეგ. ბავშვის ზრდასთან ერთად ის უფრო და უფრო ინტენსიური ხდება და პიკს გარდატეხის ასაკში აღწევს, მერე კი ნელ-ნელა მცირდება.

 

რა ხდება უკმარისობის დროს

როდესაც ჰიპოფიზი ვერ გამოიმუშავებს სათანადო რაოდენობის ზრდის ჰორმონს, წარმოიშობა ზრდის ჰორმონის დეფიციტი (Growth hormone deficiency, GHD). ბავშვებთან ეს მდგომარეობა გაცილებით ხშირად გვხვდება. დეფიციტის განვითარების ალბათობა 7000 ახალშობილზე ერთია. ზოგჯერ ის რომელიმე გენეტიკური დაავადების, მათ შორის – ტერნერის სინდრომის, სიმპტომს წარმოადგენს.

ზრდის ჰორმონის დეფიციტის მკურნალობა შესაძლებელია. იმ ბავშვების უმეტესობა, რომლებსაც ადრეულ ასაკშივე უსვამენ დიაგნოზს, სწორი მკურნალობის შედეგად ნორმალურად ვითარდება და ჯანმრთელი ზრდასრული ადამიანის სიმაღლეს აღწევს, არანამკურნალებ შემთხვევებში კი ვიღებთ საშუალოზე დაბალ ტანადობას და გარდატეხის ასაკის შეფერხებას.

 

რა იწვევს

* ბავშვებს, რომლებიც ტუჩის ან სასის თანდაყოლილი ნაპრალით (კურდღლის ტუჩით და მგლის ხახით) იბადებიან, ხშირად სათანადოდ არ აქვთ განვითარებული ჰიპოფიზი. შესაბამისად, მეტი შანსია, ზრდის ჰორმონის დეფიციტი ჰქონდეთ.

* ზრდის ჰორმონის დეფიციტი შესაძლოა გამოწვეული იყოს თავის ტვინში არსებული სიმსივნური წარმონაქმნით. ასეთი სიმსივნეები ხშირად ჰიპოფიზში ან ჰიპოთალამუსის ახლოს არის ლოკალიზებული.

* თავის მძიმე ტრავმამ, ინფექციამ, რადიაციულმა დასხივებამ ასევე შეიძლება გამოიწვიოს ზრდის ჰორმონის შეძენილი დეფიციტი როგორც ბავშვებში, ისე მოზრდილებშიც.

 

როგორ ვლინდება

ბავშვები, რომლებსაც ზრდის ჰორმონის დეფიციტი აქვთ, თანატოლებზე დაბლები არიან, გამოირჩევიან უფრო ბავშვური გამომეტყველებით და მომრგვალო სახით. შესაძლოა, იყვნენ უფრო პუტკუნებიც. ცხიმი უმეტესად მუცლის გარშემო აქვთ ჩალაგებული.

თუ ზრდის ჰორმონის დეფიციტი ორგანიზმის განვითარების შედარებით გვიან პერიოდში ჩამოყალიბდა, მაგალითად, ტრავმის ან სიმსივნის შედეგად, ის უპირატესად გარდატეხის ასაკის შეფერხებით გამოვლინდება. არც სქესობრივი განვითარების შეჩერებაა გამორიცხული.

ზრდის ჰორმონის დეფიციტის მქონე თინეიჯერებს ხშირად დაქვეითებული აქვთ თვითშეფასება დაბალი ტანადობისა და სქესობრივი ნიშნების განუვითარებლობის გამო (მაგალითად, გოგონებს შესაძლოა არ გაეზარდოთ მკერდი, ბიჭებს არ შეეცვალოთ ხმის ტემბრი).

ძვლის სისუსტე და სიმყიფე GHD-ის კიდევ ერთი სიმპტომია. ის ახშირებს მოტეხილობას, განსაკუთრებით – ხანში შესულებთან.

ზრდის ჰორმონის დეფიციტს შესაძლოა თან ახლდეს:

* მუდმივი დაღლილობის შეგრძნება;

* ტემპერატურის ცვალებადობის მიმართ მგრძნობელობის მომატება;

* დეპრესია;

* კონცენტრაციის უნარის ნაკლებობა;

* მეხსიერების სისუსტე;

* შიში, შფოთვა, ემოციური აშლილობა.

 

მკურნალობა

1980-იანი წლებიდან მოყოლებული, ზრდის ჰორმონის დეფიცტს ბავშვებსა თუ მოზრდილებთან წარმატებით მკურნალობენ სინთეზური ზრდის ჰორმონით. მას ინექციების სახით იღებენ.

გვერდითი მოვლენები, ჩვეულებრივ, უმნიშვნელოა (ინექციის ადგილის შეწითლება), იშვიათად – უფრო მძიმე: თავის ტკივილი, მენჯ-ბარძაყის ტკივილი, სკოლიოზი (ხერხემლის გამრუდება), ძალზე იშვიათად, ხანგრძლივი მკურნალობისას, ზრდის ჰორმონის ინექციებმა შესაძლოა ხელი შეუწყოს შაქრიანი დიაბეტის განვითარებას, განსაკუთრებით – მათთან, ვისაც ამ დაავადების ოჯახური ისტორია აქვს.

ბავშვებს, რომლებსაც ადრეულ ასაკში ზრდის ჰორმონის უკმარისობა ჰქონდათ, ზრდასრულ ასაკში ხშირად ბუნებრივად უწესრიგდებათ მისი გამომუშავება, თუმცა ხდება ისეც, რომ პრობლემა პრობლემად რჩება და მკურნალობა მთელი სიცოცხლე გრძელდება.

 

ქონდრისკაცობა

ერთ-ერთი მძიმე პათოლოგია, რომელსაც ზრდის ჰორმონის ნაკლებობა იწვევს, არის ქონდრისკაცობა, იგივე ნანიზმი (ტერმინი მომდინარეობს ბერძნული სიტყვისგან “nannos”, რაც ჯუჯას, ქონდრისკაცს ნიშნავს). ამ დროს ზრდასრული ადამიანის სიმაღლე 147 სმ-ზე ნაკლებია, საშუალოდ – დაახლოებით 122 სმ.

ნანიზმი პროპორციულიც შეიძლება იყოს და არაპროპორციულიც.

პროპორციული ნანიზმი ვითარდება დაბადებისას ან ადრეულ ბავშვობაში იმ სამედიცინო მდგომარეობათა შედეგად, რომლებიც აფერხებს სხეულის საერთო ზრდას. ამ დროს თავი, ტორსი და კიდურები მცირე ზომისაა, მაგრამ მოცემული სიმაღლისთვის პროპორციული. ზრდის ჰორმონის დეფიციტი პროპორციული ნანიზმის ყველაზე ხშირი მიზეზია.

არაპროპორციული ნანიზმის დროს სხეულის ზოგიერთი ნაწილი მცირე ზომისაა, ზოგი – საშუალო, ზოგი კი საშუალოზე დიდი და ტანადობასთან მიმართებით არაპროპორციულად გამოიყურება. არაპროპორციულ ნანიზმს ხშირად ისეთი სამედიცინო მდგომარეობები იწვევს, რომელთა დროსაც შეფერხებულია ძვლის ზრდა. ამ დროს თავი სხეულთან შედარებით თითქმის ყოველთვის არაპროპორციულად დიდია.

არაპროპორციული ნანიზმის მქონე თითქმის ყველა ადამიანს სავსებით ნორმალური ინტელექტი აქვს.

ნანიზმის შემთხვევათა დიდი ნაწილი გენეტიკური წარმოშობისაა, თუმცა არის ისეთი შემთხვევებიც, როცა მიზეზი უცნობი რჩება.

ნანიზმის ნიშნებია:

* საშუალო ზომის, მოკლე ან ძალიან მოკლე ტორსი;

* მოკლე კიდურები;

* მოკლე თითები, ხშირად – შუათითსა და არათითს შორის მკვეთრად გამოხატული ფართო განცალკევებით;

* იდაყვების მობილობის შეზღუდვა;

* არაპროპორციულად დიდი თავი მკვეთრად წარზიდული შუბლით და ცხვირის ხიდის გაბრტყელებით;

* რკალისებურად მოღუნული ფეხები;

* ზრდასრული სიმაღლე – დაახლოებით 122 სმ;

* მოკლე კისერი;

* ფართო, მომრგვალებული გულმკერდი;

* ოდნავ გაბრტყელებული ყვრიმალის ძვლები;

* სასის თანდაყოლილი ნაპრალი და სხვა.

 

როდის მივმართოთ ექიმს

არაპროპორციული ნანიზმის ნიშნები ხშირად დაბადებისთანავე აშკარაა ან ჩვილ ასაკში ვლინდება, პროპორციული ნანიზმი კი შესაძლოა მოგვიანებით გახდეს შესამჩნევი. აუცილებლად მიაკითხეთ პედიატრს, თუ ბავშვს ზრდისა და განვითარების შეფერხება შეატყვეთ.

 

ვიყოთ კორექტულები

ზოგიერთი ამჯობინებს ტერმინს “დაბალი ტანადობა” და “ქონდრისკაცობის”, “ჯუჯობის”, “ნანიზმის” გამოყენებას ერიდება. ამ საკითხისადმი ფაქიზი მიდგომაა საჭირო, ვინაიდან მათთვის, ვისაც ზრდის შეფერხების პრობლემა აქვს, ეს თემა შესაძლოა ძალზე მგრძნობიარე იყოს. ბევრი თავისი მდგომარეობის გამო სტიგმატიზებულია. მათ ძალზე შეურაცხყოფთ სიტყვა “ლილიპუტი”. განსაკუთრებით დაუცველები კი ნანიზმის მქონე ბავშვები არიან, ვინაიდან ხშირად იქცევიან დაცინვის, ზოგჯერ კი აშკარა ბულინგის ობიექტებად.

ჩვენ მიერ განხილულ ტანადობის დარღვევებს არავითარი კავშირი არ აქვს ოჯახური ხასიათის დაბალ ტანადობასთან. ამ დროს ძვალი ნორმალურად არის განვითარებული და მცირე სიმაღლე მიჩნეულია ნორმის ვარიანტად.

 

როცა ჰორმონი საკმარისზე მეტია

ალბათ, არ გაგიკვირდებათ, თუ გეტყვით, რომ ზედმეტმა ზრდის ჰორმონმა შესაძლოა ზედმეტი ზრდა გამოიწვიოს.

ზრდასრულებთან ზრდის ჰორმონის ხანგრძლივი ჭარბი სეკრეცია იწვევს მდგომარეობას, რომელსაც აკრომეგალიას ვუწოდებთ.

აკრომეგალია უმეტესად შუახნის ადამიანებს ემართებათ. ვინაიდან ამ დროს ზრდა დასრულებულია, სიმაღლე აღარ იმატებს, მაგრამ იზრდება სხეულის წარზიდული ნაწილები: ხელები, ფეხები, ნიკაპი, ცხვირი.

ბავშვებთან, რომლებიც ჯერ კიდევ იზრდებიან, ჭარბმა ზრდის ჰორმონმა შესაძლოა გამოიწვიოს გრძელი ძვლების გადაჭარბებული ზრდა და შედეგად – არანორმალური სიმაღლე, რომელსაც გიგანტიზმი ეწოდება.

გიგანტიზმი იშვიათი დაავადებაა – დღემდე მსოფლიოში მისი სულ ასამდე შემთხვევაა აღწერილი. აკრომეგალიაც საკმაოდ იშვიათია, თუმცა გიგანტიზმზე ხშირი. სტატისტიკურად, მილიონ კაცზე მსოფლიოში აკრომეგალიის დაახლოებით 36-69 შემთხვევა მოდის, ხოლო წელიწადში ყოველ მილიონზე – დაახლოებით 3-4 შემთხვევა.

 

აკრომეგალია

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, აკრომეგალია ჰორმონული დარღვევაა, რომლის დროსაც ზრდასრული ადამიანის ჰიპოფიზი მეტისმეტად ბევრ ზრდის ჰორმონს გამოიმუშავებს. ვინაიდან ეს არცთუ ისე გავრცელებული პათოლოგიაა და ფიზიკური ცვლილებებიც ნელ-ნელა ვითარდება, ის შესაძლოა არათუ დაუყოვნებლივ, არამედ წლების განმავლობაშიც კი ვერ ამოიცნონ. თუ მკურნალობა დროულად არ ჩატარდა, აკრომეგალიამ შესაძლოა საკმაოდ მძიმე პრობლემები გამოიწვიოს, სიცოცხლისთვის საშიშიც კი. საბედნიეროდ, სწორ მკურნალობას შეუძლია საგრძნობლად შეამციროს გართულების რისკი და გააუმჯობესოს საერთო მდგომარეობა, სხეულის ნაწილების ზომების ჩათვლით.

აკრომეგალიის შემთხვევათა უდიდესი ნაწილი გამოწვეულია ჰიპოფიზის კეთილთვისებიანი სიმსივნეებით, რომლებიც ჰორმონის გამომუშავებას ასტიმულირებს. იშვიათად დარღვევას იწვევს სხეულის სხვა ნაწილებში, მაგალითად, ფილტვებში, პანკრეასში, თირკმელზედა ჯირკვლებში, არსებული სიმსივნეებიც. ისინიც გამოყოფენ ზრდის ჰორმონს ან მასტიმულირებელ ჰორმონს, რომელიც, თავის მხრივ, ზრდის ჰორმონის გამოყოფას ააქტიურებს.

 

სიმპტომები

აკრომეგალიის ყველაზე გავრცელებული ნიშანია მტევნებისა და ტერფების ზრდა. ადამიანები, რომლებსაც ეს დარღვევა განუვითარდათ, ამჩნევენ, რომ ვეღარ იკეთებენ ბეჭედს, რომელსაც ადრე თავისუფლად ირგებდნენ და ფეხსაცმელიც ადრინდელზე დიდი ზომისა სჭირდებათ.

აკრომეგალია შესამჩნევად ცვლის სახის ფორმას: ნიკაპი და წარბზედა რკალები წინ წამოიწევს, იზრდება ცხვირი, სქელდება ტუჩების (ტუჩები), ფართოვდება კბილებს შორის არსებული სივრცე.

ვინაიდან აკრომეგალია ნელა პროგრესირებს, ადრეული ნიშნები შესაძლოა წლობით შეუმჩნეველი დარჩეს. ხშირად პაციენტები მდგომარეობის ცვლილებას მხოლოდ ძველ ფოტოებთან შედარებისას ამჩნევენ.

აკრომეგალიამ შესაძლოა წარმოშვას ნიშნები და სიმპტომები, რომლებიც ძალზე ინდივიდუალურია და ყოველ პაციენტთან სხვადასხვა ხარისხითა და ვარიაციით ვლინდება:

* ხელებისა და ფეხების ზრდა;

* სახის ნაკვთების გაზრდა და გაუხეშება;

* კანის გასქელება, გაუხეშება და გაცხიმიანება;

* ჭარბი ოფლიანობა;

* კანზე მცირე წანაზარდების (მაგალითად, მეჭეჭების) წარმოქმნა;

* დაღლილობა და კუნთების სისუსტე;

* ხმის ჩახლეჩა და დადაბლება სახმო იოგებისა და სინუსების გადიდების გამო;

* ძლიერი ხვრინვა სასუნთქი გზების ობსტრუქციის გამო;

* მხედველობის დარღვევა;

* თავის ტკივილი;

* ენის ზრდა;

* სახსრების ტკივილი და მოძრაობის შეზღუდვა;

* მენსტრუალური ციკლის დარღვევა;

* ერექციული დისფუნქცია;

* ღვიძლის, გულის, თირკმელების, ელენთის და სხვა შინაგანი ორგანოების ზრდა;

* გულმკერდის ზრდა (ე.წ. კასრისებური გულმკერდი).

 

როდის მივმართოთ ექიმს

თუ შეამჩნიეთ აკრომეგალიასთან ასოცირებული რომელიმე სიმპტომი, მდგომარეობის შესაფასებლად აუცილებლად მიდით ექიმთან. დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა ძალზე მნიშვნელოვანია, რადგან დაავადების პროგრესირებას შესაძლოა სერიოზული გართულებები მოჰყვეს. შინაგანი ორგანოების ზომის ცვლილება ხშირად მათ ფუნქციაზეც აისახება და ვითარდება, მაგალითად, არტერიული ჰიპერტენზია, კარდიომიოპათია, ოსტეოართრიტი, დიაბეტი, ჩიყვი, ნაწლავის პოლიპი, ძილის აპნოე (მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი ძილის დროს რამდენიმე წამით წყვეტს სუნთქვას), მხედველობის დაქვეითება, ზურგის ტვინის კომპრესია, საშვილოსნოს ფიბრომა. აკრომეგალიის დროულ მკურნალობას შეუძლია, თავიდან აგვაცილოს ამ გართულებების განვითარება ან დამძიმება, მიშვებულ შემთხვევებს კი ზოგჯერ ფატალურ დასასრულამდე მივყავართ.

 

 

რძის ჰორმონი

პროლაქტინი (PRL) კიდევ ერთი ჰორმონია, რომელსაც ყოვლისშემძლე ჰიპოფიზი გამოიმუშავებს. Lacto ლათინურად რძეს ნიშნავს. ჰორმონსაც იმიტომ უწოდეს პროლაქტინი, რომ მისი პირველადი დანიშნულება რძის წარმოქმნის სტიმულირებაა, თუმცა მას 300-ზე მეტი სხვა ფუნქციაც აკისრია: რეპროდუქციული და იმუნური სისტემების, ნივთიერებათა და სითხეთა ცვლის და არაერთი სხვა პროცესის რეგულირება.

პროლაქტინი სარძევე ჯირკვალში, საშვილოსნოში, პროსტატაში, კანსა და ცხიმოვან ქსოვილშიც წარმოიქმნება. მისი გამომუშავების ინტენსივობა დაძინებიდან ერთი საათის შემდეგ იწყებს მატებას და პიკს დილის 5-დან 7 საათამდე აღწევს, ყველაზე დაბალი დონე კი ორგანიზმში გაღვიძების შემდეგ, გვიანი დილით აღინიშნება.

პროლაქტინის კონცენტრაცია შესაძლოა გაზარდოს სტრესულმა ფაქტორებმა, მაგალითად, გლუკოზის დაბალმა დონემ, ინტენსიურმა ვარჯიშმა, დისკომფორტმა. ადამიანის საერთო ჯანმრთელობისთვის მისი როლი შეუცვლელია.

 

როგორ რეგულირდება

პროლაქტინის რეგულირება ორი ძირითადი ჰორმონის – დოფამინისა და ესტროგენის საშუალებით ხდება. დოფამინი ჰიპოთალამუსში წარმოიქმნება და ჰიპოფიზს სიგნალს აძლევს, პროლაქტინის გამომუშავება შეზღუდოს, ანუ რაც უფრო მეტია დოფამინი, მით უფრო ნაკლებია პროლაქტინი, ესტროგენი კი პირიქით – ჰიპოფიზიდან პროლაქტინის გამოყოფას აძლიერებს.

 

მთავარი ფუნქციები

* უზრუნველყოფს რძის წარმოქმნას. პროლაქტინი ხელს უწყობს გლუკოზისა და ამინმჟავების (ცილის საშენი მასალის) ათვისებას და შემდგომ მათ საფუძველზე იმ კომპონენტების წარმოქმნას, რომლებიც რძის გამომუშავებისთვის არის საჭირო. ეს კომპონენტებია კაზეინი (რძის ცილა), ცხიმები, ლაქტოზა (რძის შაქარი) და სხვა.

თავად პროლაქტინის გამომუშავებას უმთავრესად ძუძუს წოვის პროცესი ასტიმულირებს. წოვისას ღიზიანდება დვრილში და დვრილის გარშემო არსებული მექანიკური რეცეპტორები. გაღიზიანება გადაეცემა ზურგის ტვინს და ჰიპოთალამუსს. შედეგად ჰიპოთალამუსი ბლოკავს დოფამინს, რაც სისხლში პროლაქტინის კონცენტრაციის მკვეთრ ზრდას და, შესაბამისად, რძის წარმოქმნის გაძლიერებას იწვევს. როდესაც ლაქტაცია მთავრდება, მკვეთრად მცირდება პროლაქტინის დონეც.

* მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მკერდის ჩამოყალიბებაში. პროლაქტინი ჰორმონების იმ ჯგუფის წევრია, რომელიც მკერდის განვითარებას უზრუნველყოფს. იმისთვის, რომ მოფუნქციე სარძევე ჯირკვალი ჩამოყალიბდეს, საჭიროა უამრავი ჰორმონის (ესტროგენის, პროგესტერონის, ზრდის ჰორმონის, ინსულინის, კორტიზოლის, ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების და სხვათა) ერთობლივი მოქმედება.

ორსულობის დროს სისხლში პროლაქტინის კონცენტრაციის მატების შედეგია სარძევე ჯირკვლების გადიდება რძის წარმოქმნის პროცესისთვის მოსამზადებლად.

* გვმატებს მზრუნველობის უნარს. პროლაქტინის მაღალი კონცენტრაციის დროს მშობლიური ინსტინქტი უფრო ძლიერია. თუმცა ეს მდგომარეობა ასოცირებულია სხვა ფსიქოსომატურ რეაქციებთანაც, მათ შორის – ცრუ ორსულობასთნ (პათოლოგიური მდგომარეობა, როდესაც ქალი დარწმუნებულია, რომ ორსულად არის და მართლაც უვითარდება იგივე სიმპტომები, რაც ნამდვილი ორსულობისას).

* ხელს უწყობს ნაყოფის ტვინის განვითარებას. პროლაქტინი ასტიმულირებს ნაყოფის ზრდას, განვითარებას და ნივთიერებათა ცვლას. ასტიმულირებს ტვინის აქსონებში (ნერვული უჯრედის ნაწილი) მიელინის საფარველის წარმოქმნას (მიელინი თეთრი ნივთიერებაა, რომლითაც დაფარულია აქსონები და რომელიც უზრუნველყოფს მათ ნორმალურ ფუნქციონირებას).

პროლაქტინი მონაწილეობს დედისა და ნაყოფის ორგანიზმში ნეირონების (ნერვული უჯრედების) წარმოქმნაში, ხელს უწყობს მუცლად ყოფნის განმავლობაში ნაყოფის იმუნურ შემწყნარებლობას და მისი ფილტვების ჩამოყალიბებაშიც მონაწილეობს.

*. იცავს მეძუძურ დედებს უდროო ორსულობისგან. ძუძუს წოვების პერიოდში პროლაქტინის მაღალი დონე თრგუნავს ფერტილობას და დედას ნაადრევი დაორსულებისგან იცავს. თუმცა ჭარბმა პროლაქტინმა შესაძლოა არამეძუძურ ქალებსაც გაურთულოს დაორსულება. ამ ჰორმონის მაღალი დონე აფერხებს ესტროგენებისა და პროგესტერონის ნორმალურ პროდუქციას, რამაც შესაძლოა საკვერცხეების მიერ კვერცხუჯრედების არარეგულარულ გამოთავისუფლებამდე ან შეწყვეტამდე მიგვიყვანოს.

* იმუნოსტიმულატორია. ზოგიერთი კვლევა ცხადყოფს, რომ პროლაქტინი იმუნორეგულატორიც არის. მისი რეცეპტორები აღმოჩენილია თ და B ლიმფოციტებში (იმუნური სისტემის უჯრედებში), რომელთა იმუნურ პასუხს ეს ჰორმონი აძლიერებს. პროლაქტინის სიჭარბე დიდ როლს ასრულებს ავტოიმუნური დაავადებების განვითარებაში.

* შესაძლოა, გაგვასუქოს. ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში პროლაქტინი აძლიერებს მადას, ზრდის პანკრეასის მიერ ინსულინის სეკრეციას და გლუკოზის სენსიტიურობას. ეს მექანიზმი, ერთი მხრივ, გვიცავს ორსულობის პერიოდში დიაბეტის განვითარებისგან, მეორე მხრივ კი წონის მკვეთრ მატებას იწვევს.

* შესაძლოა, გამოიწვიოს დეპრესია და შფოთვა. ვაზოინჰიბინი – პროლაქტინის ცხოველქმედების ერთ-ერთი პროდუქტი – იწვევს შფოთვას და დეპრესიულ მდგომარეობას, გუნება-განწყობის ცვლილებებს.

* შესაძლოა, დაამძიმოს შაკიკი. პროლაქტინის სიჭარბეს შესაძლოა კავშირი ჰქონდეს შაკიკისეულ თავის ტკივილთან. კვლევებმა აჩვენა, რომ ქალებს, რომლებსაც შაკიკის დროს მისცეს პროლაქტინის დონის დამაქვეითებელი პრეპარატი, მდგომარეობა შეუმსუბუქდათ.

* შესაძლოა, ასწიოს კიბოს განვითარების რისკიც. ზოგიერთი კვლევა აჩვენებს, რომ ჭარბმა პროლაქტინმა შესაძლოა ხელი შეუწყოს ძუძუსა და პროსტატის კიბოს განვითარებას.

* აკონტროლებს მინერალების ბალანსს. პროლაქტინი პასუხს აგებს ორგანიზმში სითხეებისა და მინერალების ცვლაზე. ის უზრუნველყოფს ნატრიუმის, ქლორის, კალციუმის ტრანსპორტს ნაწლავის მემბრანების გასწვრივ, მოქმედებს თირკმელზე და უზრუნველყოფს ნატრიუმის, კალიუმისა და წყლის შეკავებას.

 

როცა საკმარისზე მეტია

მდგომარეობას, როდესაც ორგანიზმში საკმარისზე მეტი პროლაქტინია, ჰიპერპროლაქტინემია ეწოდება. ამის ყველაზე ხშირი მიზეზებია ორსულობა, დოფამინის აქტივობის დამაქვეითებელი მედიკამენტების მიღება, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევა და ჰიპოფიზის სიმსივნე, რომელიც პროლაქტინომის სახელით არის ცნობილი. პროლაქტინომა თითქმის ყოველთვის კეთილთვისებიანია და არ იწვევს მეტასტაზებს. ქალებთან უფრო ხშირად გვხვდება, თუმცა იშვიათად შესაძლოა ბავშვს ან მოზარდსაც განუვითარდეს.

არსებობს თავის ტვინის სხვა სიმსივნეებიც, რომლებიც ჰიპოფიზის მიერ ჭარბი პროლაქტინის გამომუშავებას იწვევს.

პროლაქტინი როგორც ქალებთან, ისე მამაკაცებთანაც აქვეითებს სასქესო ჰორმონების: ესტროგენისა და ტესტოსტერონის, – დონეს. მისმა სიჭარბემ შესაძლოა გამოიწვიოს უნაყოფობა და სქესობრივი ლტოლვის შესუსტება.

ქალებთან ასევე მოსალოდნელია:

* მენსტრუაციის შეწყვეტა ან არარეგულარული მენსტრუალური ციკლი;

* ვაგინალური სიმშრალე, მტკივნეული სექსი;

* გამონადენი ძუძუდან ორსულობისა და ლაქტაციის გარეშე;

* სპონტანური აბორტები;

* მენსტრუალური დარღვევები და ძუძუდან გამონადენი (პროლაქტინის სიჭარბის შემთხვევაში ასეთი რამ შესაძლოა მოზარდ გოგონებთანაც მოხდეს).

მამაკაცებთან პროლაქტინის სიჭარბემ შესაძლოა გამოიწვიოს:

* ერექციული დისფუნქცია;

* სხეულის თმიანობისა და კუნთოვანი მასის შემცირება;

* მკერდის ზრდა;

* მოზარდებთან – გარდატეხის ასაკის შეფერხება და ტესტოსტერონის დონის დაქვეითება.

როდესაც პროლაქტინომა დიდია, ჰორმონულ დისბალანსთან ერთად მას შეუძლია თავის ტკივილებისა და მხედველობის პრობლემების გამოწვევაც. ამის მიზეზია სიმსივნის მექანიკური ზეწოლა მხედველობის ნერვზე, რომელიც ჰიპოფიზის მახლობლად გადის. თუმცა პროლაქტინომის მქონე ზოგი ადამიანი შესაძლოა სულაც არაფერს უჩიოდეს.

 

როგორ სვამენ დიაგნოზს

პროლაქტინომის დიაგნოზი სისხლში პროლაქტინის კონცენტრაციის მომატებას და მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიული კვლევის შედეგებს ეფუძნება.

პროლაქტინის დონის განსაზღვრა. პროლაქტინის დონე სისხლის ნიმუშში იზომება. ის შეიძლება იყოს როგორც ოდნავ მომატებული, ასევე ნორმაზე რამდენიმე ასეულჯერ მეტიც.

პროლაქტინზე ანალიზისთვის სისხლის აღება წინასწარ მომზადებას არ მოითხოვს, თუმცა რამდენიმე წესის დაცვა მაინც საჭიროა:

* სისხლის ნიმუშის აღება უნდა მოხდეს დილით, გაღვიძებიდან მაქსიმუმ 3 საათის განმავლობაში.

* სისხლის აღებამდე 8-10 საათის განმავლობაში არ უნდა მიიღოთ არც საკვები და არც წყალი.

* ვინაიდან სტრესი პროლაქტინის გამოყოფას ასტიმულირებს, სასურველია, სისხლის აღებამდე 30 წუთი მაინც გავჩერდეთ მშვიდ, წყნარ ადგილას.

* ანალიზის წინა დღეს ვერიდოთ ფიზიკურ დატვირთვას.

* სისხლის აღებამდე 24 საათის განმავლობაში ვერიდოთ ძუძუსთავების სტიმულაციას, რადგან მათმა მექანიკურმა გაღიზიანებამ შესაძლოა ასევე ასწიოს პროლაქტინის დონე.

 

მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MღI)

MRI საუკეთესო საშუალებაა ჰიპოფიზში თუ მის მახლობლად მდებარე მოცულობითი წარმონაქმნების გამოსავლენად, მაგრამ როცა წარმონაქმნი მეტისმეტად პატარაა (მიკროადენომა), შესაძლოა, MRI-ის საშუალებით მისი იდენტიფიცირება ვერ მოხერხდეს და არც ყველა სიმსივნე გამოიმუშავებს პროლაქტინსა თუ სხვა ჰორმონს.

 

სხვა მიზეზების შეფასება

ზოგიერთმა იმ მედიკამენტმა, რომელიც ფსიქიატრიული პრობლემების სამკურნალოდ გამოიყენება, შესაძლოა სისხლში პროლაქტინის კონცენტრაციის მატება გამოიწვიოს. პროლაქტინის დონის მატების პოტენციური მიზეზებია აგრეთვე ჰორმონ ესტროგენის მიღება, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითება (ჰიპოთირეოზი) და სხვა.

 

მკურნალობის პრინციპები

მკურნალობის მიზანი სისხლში პროლაქტინის დონის დაქვეითება და სიმსივნის ზომების შემცირებაა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის ირგვლივ მდებარე ქსოვილებს აწვება.

ზოგიერთ პროლაქტინომას საერთოდ არ სჭირდება მკურნალობა.

როდესაც მკურნალობა აუცილებელია, პროლაქტინომების უმეტესობა კარგად ემორჩილება დოფამინის აგონისტების ჯგუფის მედიკამენტებით მკურნალობას. როდესაც პროლაქტინომის მედიკამენტური მკურნალობა უშედეგოა ან მძიმე გვერდითი მოვლენები ახლავს თან, განიხილება სხვა საშუალებებიც, მაგალითად, ქირურგიული ოპერაცია.

 

როცა საკმარისზე ნაკლებია

მდგომარეობას, როდესაც ორგანიზმში მოცირკულირე პროლაქტინის რაოდენობა მეტისმეტად მცირეა, ჰიპოპროლაქტინემია ეწოდება. ჰიპოპროლაქტინემია ძალიან იშვიათია და მოსალოდნელია იმ ადამიანებთან, რომლებსაც ჰიპოფიზის აქტივობა დაქვეითებული აქვთ.

პროლაქტინის გამომუშავების დაქვეითებამ შესაძლოა გამოიწვიოს რძის არასაკმარისი გამომუშავება მშობიარობის შემდეგ.

იმ ადამიანების უმეტესობას, რომლებსაც პროლაქტინის დაბალი დონე აღენიშნებათ, სპეციფიკური სამედიცინო პრობლემა არ აწუხებს, მაგრამ კვლევები მოწმობს, რომ შესაძლოა, დაქვეითებული ჰქონდეთ იმუნური პასუხი ზოგიერთი ინფექციის მიმართ.

 

 

თირკმელზედა ჯირკვლები

თირკმელზედა ჯირკვლების ფუნქციაზე შესაძლოა ყველა თქვენგანს არ ჰქონდეს წარმოდგენა, მაგრამ ადრენალინი ალბათ ყველას გაგიგონიათ – ეს ის ჰორმონია, რომელიც ორგანიზმს ექსტრემალურ და სტრესულ სიტუაციებზე რეაგირებისთვის ამზადებს. მაგრამ თირკმელზედა ჯირკვლების ფუნქცია ამით არ ამოიწურება – ისინი გამოიმუშავებენ სხვა ჰორმონებსაც, რომლებიც ჩვენი ორგანიზმისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

 

თირკმელზედა, იგივე ადრენალური ჯირკვლები პატარა სამკუთხა ორგანოებია, რომლებიც, როგორც მათი სახელიდანაც ჩანს, თირკმელების თავზეა მოთავსებული. ზრდასრული ადამიანის თითოეული თირკმელზედა ჯირკვალი 4-5 გრამს იწონის და შედგება გარეთა ანუ ქერქოვანი და შიგნითა ანუ ტვინოვანი შრისგან. თითოეული შრე სხვადასხვა ჰორმონის გამომუშავებაზეა პასუხისმგებელი.

 

სად რომელი

თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქოვანი შრე ჰორმონების სამ ჯგუფს გამოიმუშავებს. ესენია:

1. მინერალკორტიკოიდები. ამ ჯგუფის ყველაზე მნიშვნელოვანი ჰორმონი ალდოსტერონია. ის მონაწილეობს ორგანიზმში წყლისა და მარილების ბალანსის დაცვაში, რაც, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს სისხლის წნევისა და მოცულობის რეგულირებას. ალდოსტერონის მოქმედების გარეშე თირკმელი ჭარბად კარგავს ნატრიუმს. ნატრიუმის კარგვა, თავის მხრივ, განაპირობებს წყლის კარგვას და შედეგად ვიღებთ მძიმე დეჰიდრატაციას – ორგანიზმის გაუწყლოებას, გამოშრობას.

2. გლუკოკორტიკოიდები. ამ ჯგუფში უკონკურენტო დომინანტია კორტიზოლი. ის მონაწილეობს სტრესის საპასუხო რეაქციებში და ორგანიზმს ნივთიერებათა ცვლის რეგულირებაში ეხმარება. კორტიზოლი ასტიმულირებს გლუკოზის გამომუშავებას ამინმჟავებისა და თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავების მობილიზაციის გზით. აქვს ძლიერი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება.

3. ადრენალური ანდროგენები. ესენი სუსტი მოქმედების სასქესო ჰორმონებია. მათ შორის მთავარია დეჰიდროეპიანდროსტერონი (DHEA). თუმცა სასქესო ჰორმონები გაცილებით დიდი რაოდენობით გამომუშავდება საკვერცხეებსა და სათესლეებში. ადრენალური ანდროგენები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სასქესო ორგანოების ადრეულ განვითარებაში.

 

თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინოვანი შრის მიერ გამომუშავებულ ჰორმონებს სასიცოცხლო მნიშვნელობა არ აქვს, თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ისინი არ გვჭირდება. ჰორმონების ამ ჯგუფს კატექოლამინები ეწოდება. მათი ორი მთავარი წარმომადგენელია ადრენალინი და ნორადრენალინი. ეს ჰორმონები ფიზიკურ და ემოციურ სტრესთან გამკლავებაში გვეხმარება, შესწევს უნარი, გაზარდოს გულის შეკუმშვათა ძალა და სიხშირე, გააძლიეროს სისხლის მიწოდება კუნთებსა და თავის ტვინში, შაქრის მეტაბოლიზმი, არტერიული წნევა სისხლძარღვების შევიწროების ხარჯზე და საპასუხო რეაქცია სტრესზე.

 

ადრენალური ჰორმონების რეგულაცია

თირკმელზედა ჯირკვლის სხვადასხვა ჯგუფის ჰორმონების რეგულაცია სხვადასხვა მექანიზმით ხორციელდება. მაგალითად:

* კორტიზოლისა და ანდროგენების წარმოქმნის გაძლიერება-დათრგუნვას ჰიპოფიზი აკონტროლებს ადრენოკორტიკოტროპული ჰორმონის (ACTH) საშუალებით. როდესაც სისხლში კორტიზოლი საკმარისი არ არის, ჰიპოფიზი იღებს სიგნალს და იწყებს ACTH-ის გამომუშავებას, ACTH კი ასტიმულირებს თირკმელზედა ჯირკვლებს, რომ მეტი კორტიზოლი გამოიმუშაონ.

* ალდოსტერონის რეგულაცია ორგანიზმის წყალმარილოვანი ბალანსისა და თირკმელების საშუალებით ხორციელდება.

* ადრენალინისა და ნორადრენალინის გამოყოფას კი სიმპათიკური ნერვული სისტემა არეგულირებს. ეს უკანასკნელი ავტონომიური ნერვული სისტემის ნაწილია, რომელიც დაძაბული და სტრესული სიტუაციების დროს ორგანიზმის ძალების მობილიზებასა და საჭირო რეფლექსების ჩართვას განაპირობებს. თვითონ თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინოვანი შრეც, სადაც ადრენალინი და ნორადრენალინი გამომუშავდება, სიმპათიკური ნერვული სისტემის ნაწილია.

 

რა მოსდევს ფუნქციის დარღვევას

რით შეუძლია თირკმელზედა ჯირკვლებს, პრობლემები შეუქმნას ჩვენს ჯანმრთელობას? – ჰორმონების მეტისმეტად მცირე ან მეტისმეტად დიდი რაოდენობით გამომუშავებით, რაც ჰორმონულ დისბალანსამდე მიგვიყვანს. ფუნქცია შესაძლოა დაირღვეს როგორც თვითონ თირკმელზედა ჯირკვლის, ისე ჰიპოფიზის პათოლოგიების და ზოგიერთი სხვა დაავადების შედეგად. ქვემოთ განვიხილავთ იმ ძირითად პათოლოგიურ მდგომარეობებს, რომლებსაც თირკმელზედა ჯირკვლის ჰორმონების დისბალანსთან აქვს კავშირი.

 

ადრენალური უკმარისობა

ადრენალური უკმარისობა ყველა ასაკშია მოსალოდნელი, ქალებსა და მამაკაცებთან – თანაბარი სიხშირით.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქოვანი შრე ჰორმონების სამ ჯგუფს: მინერალკორტიკოიდებს, გლუკოკორტიკოიდებს და ანდროგენებს, – გამოიმუშავებს. ადრენალური უკმარისობის დროს ამ ჰორმონების საკმარისი რაოდენობით გამომუშავება ვერ ხერხდება.

განასხვავებენ ადრენალური უკმარისობის ორ სახესხვაობას:

* პირველად ადრენალურ უკმარისობას ანუ ადისონის დაავადებას. ამ საკმაოდ იშვიათი (100 000 ადამიანზე ერთი) პათოლოგიის დროს თირკმელზედა ჯირკვლები სათანადოდ ვერ ფუნქციონირებს და ვერ წარმოქმნის საჭირო რაოდენობის კორტიზოლს. ზოგიერთ შემთხვევაში დაქვეითებულია თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქის დანარჩენი ჰორმონების: ალდოსტერონისა და ანდროგენების, – დონეც. ათიდან დაახლოებით შვიდ შემთხვევაში  ადისონის დაავადების მიზეზი თირკმელზედა ჯირკვლების ავტოიმუნური დაზიანებაა, როდესაც იმუნური სისტემა მშობლიური ორგანიზმის საწინააღმდეგო ანტისხეულებს გამოიმუშავებს და მის ქსოვილებსა და ორგანოებს უტევს.

* მეორეულ ადრენალურ უკმარისობას. მისი მიზეზი არა უშუალოდ თირკმელზედა ჯირკვლებში, არამედ ჰიპოფიზში არსებული პათოლოგიაა. ამ დროს ჰიპოფიზი ACTH-ით სათანადოდ ვერ ასტიმულირებს თირკმელზედა ჯირკვლებს და ისინიც, შესაბამისად, ვეღარ გამოიმუშავებენ საკმარისი რაოდენობის კორტიზოლს. ამ ტიპის ადრენალური უკმარისობა უფრო მეტად არის გავრცელებული, ვიდრე ადისონის დაავადება.

მეორეული ადრენალური უკმარისობის მიზეზად ასევე შეიძლება იქცეს ჰიპოფიზზე ჩატარებული ქირურგიული ოპერაცია, რადიაციური დასხივება და სხვა.

 

როგორ ამოვიცნოთ

ადრენალური უკმარისობის სიმპტომები ეტაპობრივად ვითარდება. ესენია:

* ქრონიკული დაღლილობა;

* კუნთების სისუსტე;

* უმადობა;

* წონის კლება;

* ზოგჯერ – გულისრევა, ღებინება და დიარეა;

* დაბალი წნევა, რომელიც უფრო მეტად ეცემა ფეხზე დგომის დროს და თავბრუხვევას და გულის წასვლას იწვევს;

* კანის ჰიპერპიგმენტაცია. მუქი ლაქები უფრო მკაფიოდ ჩანს ნაწიბურებზე, იდაყვებზე, მუხლებზე, თითის სახსრებზე, ტუჩებზე; დამახასიათებელია ე.წ. ჭუჭყიანი ხელების სინდრომი;

* ჰიპოგლიკემია (სისხლში შაქრის დაბალი დონე);

* მენსტრუალური ციკლის რეგულარულობის დარღვევა ან შეწყვეტა.

 

როგორ ხდება დიაგნოსტიკა

დაავადების ადრეულ ეტაპებზე ადრენალური უკმარისობის დიაგნოსტიკა საკმაოდ ძნელია. მასზე ეჭვი ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომების, განსაკუთრებით – კანის ჰიპერპიგმენტაციის, საფუძველზე მიაქვთ, დიაგნოზს კი ლაბორატორიული ანალიზებისა და ვიზუალიზაციის მეთოდების – ულტრაბგერითი, რენტგენოგრაფიული, კომპიუტერულ-ტომოგრაფიული და მაგნიტურ-რეზონანსულ-ტომოგრაფიული კვლევების – საშუალებით ადასტურებენ.

 

როგორ მკურნალობენ

ადრენალური უკმარისობის მკურნალობის მთავარი პრინციპი ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპიაა. პაციენტი ხელოვნურად იღებს ჰორმონს, რომლის ნაკლებობაც არის ორგანიზმში. შესაძლოა, მკურნალობა მთელი სიცოცხლე გაგრძელდეს. კორტიზოლს სინთეზური გლუკოკორტიკოიდების პრეპარატებით, მაგალითად, ჰიდროკორტიზონის ტაბლეტებით ჩაანაცვლებენ. თუ ალდოსტერონის დეფიციტიც შეინიშნება, შესაძლოა, მინერალკორტიკოიდის მიღებაც გახდეს საჭირო.

 

რა არის ადრენალური კრიზი

ვინაიდან ადრენალური უკმარისობის სიმპტომები ძალიან ნელა ვითარდება, ხშირად მათ არც კი აქცევენ ყურადღებას, სანამ ადრენალური კრიზი არ განვითარდება. ამ უკანასკნელს ადისონურ კრიზს და მწვავე ადრენალურ უკმარისობასაც ეძახიან. ადრენალურ კრიზზე მიგვანიშნებს:

* წელის, მუცლის ან ფეხების მოულოდნელი გამჭოლი ტკივილი;

* ძლიერი გულისრევა და ღებინება, რომელსაც დეჰიდრატაციამდე მივყავართ;

* წნევის დაცემა;

* გულის წასვლა.

ადრენალური კრიზი გადაუდებელი მდგომარეობაა, რომელიც სასწრაფო სამედიცინო ჩარევის გარეშე შესაძლოა სიკვდილით დამთავრდეს. კრიზში მყოფ ადამიანს სჭირდება გლუკოკორტიკოიდის დაუყოვნებელი ინექცია და სტაციონარში გადაყვანა შემდგომი მკურნალობისთვის.

 

რა უნდა იცოდეს პაციენტმა

ადრენალური უკმარისობის მქონე ადამიანი მუდამ თან უნდა ატარებდეს სპეციალურ ბარათს გადაუდებელი შემთხვევებისთვის. ამ ბარათზე დატანილი უნდა იყოს ინფორმაცია მფლობელის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ. თუ ავადმყოფმა გონება დაკარგა ან მძიმედ დაშავდა და კითხვებზე პასუხის გაცემა არ შეუძლია, სწორედ ბარათმა უნდა აცნობოს სასწრაფო დახმარების ბრიგადას, რომ პაციენტს კორტიზოლის სასწრაფო ინექცია სჭირდება. ბარათზე ასევე უნდა ეწეროს მკურნალი ექიმის ვინაობა და ტელეფონის ნომერი და უახლოესი ნათესავის ვინაობა და ტელეფონის ნომერი. მოგზაურობის დროს ასეთმა ავადმყოფებმა თან უნდა ატარონ საინექციო კორტიზოლიც შპრიცთან ერთად. გარდა ამისა, მათ სჭირდებათ განსაკუთრებული ყურადღება გართულებული ინფექციების, ღებინებისა და დიარეის დროს – უყურადღებობის შემთხვევაში ამ მოვლენებმა ისინი შესაძლოა ადრენალურ კრიზამდე მიიყვანოს.

 

ჰიპერაქტიური თირკმელზედა ჯირკვლები

თირკმელზედა ჯირკვლების ჰიპერაქტიურობას ჰორმონების ჭარბი გამომუშავება განაპირობებს. ამ ჭარბი ჰორმონების წყარო შესაძლოა თირკმელზედა ჯირკვალში განვითარებული სიმსივნური წარმონაქმნი აღმოჩნდეს. სიმსივნე შესაძლოა იყოს როგორც კეთილთვისებიანი (ადენომა), ისე ავთვისებიანიც. იმის მიხედვით, რომელი ჰორმონია ჭარბად, პათოლოგიური მდგომარეობის სიმპტომებიც სხვადასხვანაირია.

 

კორტიზოლის სიჭარბე: კუშიგის სინდრომი

კუშინგის სინდრომი კორტიზოლის ჭარბი სეკრეციის დროს ვითარდება. მისი სიმპტომებია:

* წონის მატება, განსაკუთრებით – სხეულის ზედა ნაწილში;

* მომრგვალებული (მთვარისებრი) სახე და ცხიმების ჩალაგება კისრის ქვემოთ;

* სისხლში გლუკოზის მაღალი დონე (დიაბეტი);

* მაღალი არტერიული წნევა;

* ძვლების ოსტეოპოროზული დაზიანება;

* კუნთოვანი მასის შემცირება და სისუსტე;

* კანის გათხელება და ჩალურჯება;

* მოიისფრო-მოწითალო სტრიები (უმეტესად – მუცლისა და მკლავების გარშემო);

* დეპრესია;

* ქალებში – ჭარბთმიანობა სახეზე.

კორტიზოლის ჭარბი სეკრეცია ასევე შეიძლება განპირობებული იყოს ჰიპოფიზში არსებული ადენომის (კეთილთვისებიანი სიმსივნის) მიერ ჰორმონ ACTH-ის ჭარბი გამომუშავებით და შედეგად თირკმელზედა ჯირკვლების ზედმეტი სტიმულაციით. ამ დარღვევას კუშინგის დაავადება ეწოდება.

კუშინგის სინდრომის საკმაოდ გავრცელებული მიზეზია გარეგანი სტეროიდული ჰორმონების ხანგრძლივი მოხმარებაც. მაგალითად, პრედნიზოლონისა ან დექსამეტაზონისა, რომლებიც უამრავი ავტოიმუნური და ანთებითი დაავადების დროს ინიშნება: რევმატოიდული ართრიტის, ასთმის, მრავლობითი სკლეროზის და სხვა.

კუშინგის სინდრომის მკურნალობა პათოლოგიის მიზეზზეა დამოკიდებული. გარეგანი სტეროიდების გამოყენების შედეგად განვითარებული კუშინგის სინდრომის დროს ამ პრეპარატების შეწყვეტის შემდეგ პრობლემები თავისთავად გვარდება. აქ ის არის გასათვალისწინებელი, რომ წამლის ერთბაშად მოხსნა არ შეიძლება – მკურნალობა დოზის ეტაპობრივი შემცირებით უნდა შეწყდეს.

თირკმელზედა ჯირკვლის ან ჰიპოფიზის ადენომის გამო განვითარებული კუშინგის სინდრომის ან კუშინგის დაავადების დროს მკურნალობის ფაქტობრივად ერთადერთი გზა ქირურგიული ჩარევაა. მიუხედავად იმისა, რომ ოპერაცია ხშირად შედეგიანია, ზოგიერთ პაციენტს შესაძლოა დასჭირდეს კორტიზოლის დონის დამაქვეითებელი მედიკამენტების მიღება ან სხივური თერაპია ორგანიზმში დარჩენილი სიმსივნური უჯრედების გასანადგურებლად.

 

ალდოსტერონის სიჭარბე: ჰიპერალდოსტერონიზმი

პირველადი ჰიპერალდოსტერონიზმი ვითარდება მაშინ, როდესაც თირკმელზედა ჯირკვლები ჭარბად გამოიმუშავებს ალდოსტერონს. პირველადი ჰიპერალდოსტერონიზმი იშვიათ დაავადებად მიიჩნეოდა, თუმცა თანამედროვე ექსპერტები ამტკიცებენ, რომ მაღალი წნევის მქონე ყოველი ათი ადამიანიდან ერთს მაინც შეიძლება ეს პათოლოგია ჰქონდეს.

ჰიპერალდოსტერონიზმი მეორეულია, როდესაც ალდოსტერონის სეკრეცია არა თვითონ თირკმელზედა ჯირკვლის, არამედ სხვა პრობლემების გამო იმატებს.

ვინაიდან ალდოსტერონი ორგანიზმში წყალმარილოვანი ბალანსის დაცვას უზრუნველყოფს, მისმა სიჭარბემ შესაძლოა დიდი რაოდენობით ნატრიუმისა და წყლის შეკავება და არტერიული წნევის მატება გამოიწვიოს, არაკონტროლირებადი წნევა კი ზრდის ინფარქტის, გულის შეტევის, გულისა და თირკმლის უკმარისობის რისკს. ჰიპერალდოსტერონიზმით გამოწვეული წნევის მატების შემთხვევაში ეს რისკი უფრო მაღალია, ვიდრე სხვა მიზეზებით გამოწვეული წნევის მატების დროს.

პირველადი ალდოსტერონიზმის მიზეზად ასევე შეიძლება იქცეს თირკმელზედა ჯირკვლის ადენომა – ამ მდგომარეობას კონის სინდრომი ჰქვია – და თირკმელზედა ჯირკვლის ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც ძალიან იშვიათია.

ჰიპერალდოსტერონიზმის დიაგნოსტიკა განსაზღვრული ტესტების საფუძველზე ხდება და მისი მკურნალობაც პრობლემის მიზეზზეა დამოკიდებული. როდესაც პათოლოგიურ პროცესში ორივე თირკმელზედა ჯირკვალია ჩართული, მკურნალობა ძირითადად საჭირო მედიკამენტების მიღებასა და ცხოვრების წესის შეცვლას ეფუძნება. ექიმმა ამ დროს შესაძლოა სპეციალური ტიპის წნევის დამწევი პრეპარატი დაგინიშნოთ, რომელიც ალდოსტერონის მოქმედებას ბლოკავს. გარდა ამისა, საჭირო იქნება მარილის შეზღუდვა.  როდესაც ჰიპერალდოსტერონიზმის მიზეზი კონის სინდრომია, ექიმები უმეტესად სიმსივნის ამოკვეთას ურჩევენ, თუმცა მედიკამენტური მკურნალობა შესაძლოა მაინც გახდეს საჭირო. ამასთან ერთად აუცილებელია ცხოვრების ჯანსაღი წესის დაცვა.

რეკომენდაციები ასეთია:

* მიიღეთ რაც შეიძლება ნაკლები მარილი;

* საჭიროების შემთხვევაში ეცადეთ, დაიკლოთ წონა;

* რეგულარულად ივარჯიშეთ;

* მინიმუმამდე დაიყვანეთ ალკოჰოლის მოხმარება;

* უარი თქვით თამბაქოზე.

 

 

სასქესო ჰორმონები

სასქესო ჰორმონები ქალისა და მამაკაცის სასქესო ჯირკვლებში – საკვერცხეებსა და სათესლეებში გამომუშავდება და რეპროდუქციული ორგანოების ზრდასა და განვითარებას, მათ ფუნქციურ რეგულაციას, მეორეული სასქესო ნიშნების განვითარებასა და უამრავ სხვა, ჩვენი ორგანიზმისთვის უმნიშვნელოვანეს ფუნქციას ითავსებს. მცირე რაოდენობით ისინი თირკმელზედა ჯირკვლებშიც წარმოიქმნება.

 

ქალის ჰორმონები

სქესობრივად მომწიფებული ქალის საკვერცხე ჰორმონების ორ მთავარ ჯგუფს – ესტროგენებსა და პროგესტერონს გამოიმუშავებს.

 

რა ევალება ესტროგენებს

ესტროგენები სტეროიდული ჰორმონებია, რომელთა პირველადი ფუნქციაა, გარდაქმნან გოგონა სქესობრივად მომწიფებულ ქალად.

სქესობრივი მომწიფება გამოიხატება:

* მკერდის განვითარებით;

* საშვილოსნოსა და გარეგანი სასქესო ორგანოების განვითარებით;

* მენჯის გაგანიერებით;

* ბოქვენისა და იღლიის არეში თმოვანი საფარველის განვითარებით;

* ცხიმოვანი ქსოვილის განვითარებით.

გარდა ამისა, ესტროგენებს ევალებათ, ყოველთვიურად მოამზადონ ქალის ორგანიზმი შესაძლო ორსულობისთვის და დაორსულების შემთხვევაში ხელი შეუწყონ ნაყოფის ფიზიოლოგიურ განვითარებას.

ესტროგენებს აქვთ არარეპროდუქციული ფუნქციაც:

* ისინი აბათილებენ პარათჰორმონის (ფარისებრახლო ჯირკვლების ჰორმონის) ეფექტს და მინიმუმამდე დაჰყავთ ძვლებიდან კალციუმის დანაკარგი, რითაც ხელს უწყობენ ჯანმრთელი და ძლიერი ძვლების შენარჩუნებას;

* მონაწილეობენ სისხლის შედედებაში.

საკვერცხე ესტროგენების სამ ჯგუფს: ესტრადიოლს, ესტრონსა და ესტრიოლს, – გამოიმუშავებს, რომელთაგან მთავარი ესტრადიოლია. სისხლში ესტროგენების კონცენტრაცია მენსტრუალური ციკლის ფაზების მიხედვით მერყეობს.

ქალის ორგანიზმში ესტროგენების დონე ასაკთან ერთად იკლებს და მენოპაუზის პერიოდში, როდესაც საკვერცხეები ფუნქციონირებას ამთავრებს, ერთბაშად ეცემა.

ესტრადიოლს მამაკაცის ორგანიზმიც გამოიმუშავებს, თუმცა გაცილებით ნაკლებს, ვიდრე ქალისა.

 

რა ევალება პროგესტერონს

პროგესტერონიც სტეროიდული ჰორმონია, რომელიც ძირითადად საკვერცხის ყვითელ სხეულში გამომუშავდება მენსტრუალური ციკლის მეორე ნახევარში. მას უდიდესი როლი აკისრია მენსტრუალური ციკლისა და ორსულობის ადრეული ეტაპის სწორად წარმართვაში.

ოვულაციის ფაზაში (ციკლის დაახლოებით მე-14 დღეს), როდესაც საკვერცხის ფოლიკული სკდება და იქიდან მწიფე კვერცხუჯრედი გამოთავისუფლდება, გამსკდარი ფოლიკულის ადგილას წარმოიქმნება სტრუქტურა, რომელსაც ყვითელი სხეული ჰქვია. ეს სტრუქტურა გამოიმუშავებს პროგესტერონს და ცოტაოდენ ესტრადიოლსაც. პროგესტერონი ორგანიზმს ორსულობისთვის ამზადებს. თუ კვერცხუჯრედი არ განაყოფიერდა, ყვითელი სხეული უკუგანვითარდება, პროგესტერონის დონე დაეცემა, რასაც მოჰყვება მენსტრუალური სისხლდენა და დაიწყება ახალი მენსტრუალური ციკლი.

თუ კვერცხუჯრედი განაყოფიერდა, პროგესტერონი ასტიმულირებს ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს შიგნითა შრის) მკვებავი სისხლძარღვების ზრდას და საშვილოსნოს კედელს განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის იმპლანტაციისთვის ამზადებს. ორსულობის ადრეულ სტადიებზე პროგესტერონს ჯერ კიდევ ყვითელი სხეული გამოიმუშავებს და ის უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს პლაცენტის ჩამოყალიბებაში, ხოლო დაახლოებით მე-12 კვირიდან მის გამომუშავებას უკვე პლაცენტა იღებს საკუთარ თავზე. პროგესტერონის დონე მთელი ორსულობის განმავლობაში სტაბილურად იზრდება. ეს ჰორმონი მონაწილეობს ნაყოფისა და დედის სარძევე ჯირკვლების განვითარებაში, აძლიერებს და მშობიარობისთვის ამზადებს მენჯის ღრუს კედლის კუნთებს.

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის ორგანიზმში პროგესტერონის მთავარი წყარო ყვითელი სხეულია, მცირე რაოდენობით ის გამომუშავდება თვითონ საკვერცხის ქსოვილშიც, თირკმელზედა ჯირკვლებშიც და, როგორც უკვე ვთქვით, პლაცენტაშიც ორსულობის დროს.

 

როგორ რეგულირდება

ესტროგენებისა და პროგესტერონის სეკრეცია ჰიპოფიზის მიერ გამომუშავებული გონადოტროპული ჰორმონებით რეგულირდება. ესენია ფოლიკულმასტიმულირებელი ჰორმონი (FSH), რომელიც ესტროგენების სტიმულირებას ახდენს და მალუთეინიზებელი ჰორმონი (LH), რომელიც პროგესტერონის სტიმულაციას ეწევა. ჰიპოფიზის ამ ჰორმონებს კი, თავის მხრივ, ჰიპოთალამუსი არეგულირებს გონადოტროპინმასტიმულირებელი ჰორმონის (GnRH) საშუალებით.

 

ზღვარს გადასული ჰორმონები

ესტროგენების სიჭარბე არაერთ პრობლემას იწვევს. მათგან შედარებით მსუბუქია:

* აკნე;

* ყაბზობა;

* ლიბიდოს (სქესობრივი ლტოლვის) დაკარგვა;

* დეპრესია.

უფრო სერიოზულ და შორს წასულ შემთხვევებში კი მოსალოდნელია:

* წონის მატება;

* შვილოსნობის უნარის დაკარგვა;

* საშვილოსნოსა და ძუძუს კიბო;

* ინფარქტი და გულის შეტევა.

მამაკაცებში ესტროგენების სიჭარბემ შესაძლოა გამოიწვიოს:

* სქესობრივი დისფუნქცია;

* კუნთების ტონუსის დაქვეითება;

* სხეულის ცხიმოვანი საფარველის ზრდა;

* ქალური ნიშნების განვითარება (გინეკომასტია);

* არსებობს ჰიპოთეზა, რომ განსაზღვრულ ასრულებს როლს პროსტატის კიბოს განვითარებაშიც.

პროგესტერონის სიჭარბით გამოწვეული მძიმე სამედიცინო მდგომარეობა აღწერილი არ არის. ორსულობის დროს ამ ჰორმონის რაოდენობა ბუნებრივად იმატებს. ვარაუდობენ, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში პროგესტერონის დონის მატება ძუძუს კიბოს რისკის მატებასთან არის ასოცირებული.

 

დანაკლისი

ესტრადიოლი აუცილებელია ძვლის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის. შესაბამისად, ადამიანები, რომლებსაც ამ ჰორმონის დეფიციტი აქვთ, ძვლოვანი ჩონჩხის პათოლოგიებისკენ არიან მიდრეკილნი. ასეთი პათოლოგიებია ძვლის არასაკმარისი ზრდა, ოსტეოპოროზი.

გოგონებთან ესტროგენების დეფიციტი იწვევს გარდატეხის ასაკის შეფერხებას, მეორეული სასქესო ნიშნების განვითარების შეფერხებას, მენსტრუალური ციკლის დარღვევას ან არარსებობას, უნაყოფობას.

ესტრადიოლს დიდი როლი აკისრია თავის ტვინის ნორმალურ ფუნქციონირებაში. მისმა უკმარისობამ შესაძლოა დეპრესია, გადაღლილობა და განწყობის ცვალილებები გამოიწვიოს.

პროგესტერონის დეფიციტმა შესაძლოა არარეგულარული და ძლიერი სისხლდენით მიმდინარე მენსტრუალური ციკლის განვითარებამდე მიგვიყვანოს. ორსულობის დროს მისი დონის დაცემის შედეგად მოსალოდნელია მუცლის მოშლა ან ნაადრევი მშობიარობა.

სისხლში პროგესტერონის დონის ნაკლებობა ნიშნავს, რომ საკვერცხის ფუნქციამ – გამოათავისუფლოს მწიფე კვერცხუჯრედი – მარცხი განიცადა. ამ პრობლემას შესაძლოა წავაწყდეთ საკვერცხეების პოლიკისტოზის დროს.

 

მამაკაცის ჰორმონები

მამაკაცის სასქესო ჰორმონების, ანდროგენების, მთავარი ფლაგმანი ტესტოსტერონია. მისი ძირითადი ულუფა სათესლეებში არსებულ ლეიდიგის უჯრედებში წარმოიქმნება. ტესტოსტერონის სეკრეცია მკვეთრად იმატებს გარდატეხის ასაკში და მამაკაცის რეპროდუქციული ორგანოების განვითარებას და მეორეულ სასქესო ნიშნებს (წვერი, ხმის დაბოხება და ა.შ.) განაპირობებს.

ტესტოსტერონს შეუცვლელი ფუნქცია აკისრია სპერმის პროდუქციაში.

ეს ჰორმონი მცირე რაოდენობით როგორც მამაკაცის, ისე ქალის თირკმელზედა ჯირკვლებშიც გამომუშავდება.

გარდა მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემის განვითარებასა და ნორმალურ ფუნქციონირებაში შეტანილი წვლილისა, ტესტოსტერონი ასტიმულირებს სისხლის ახალი უჯრედების წარმოქმნას, უზრუნველყოფს ძვლებისა და კუნთოვანი მასის ზრდასა და გაძლიერებას, აძლიერებს ლიბიდოს.

 

რეგულაცია

ტესტოსტერონის წარმოქმნის რეგულირებაც ჰიპოფიზისა და ჰიპოთალამუსის მეშვეობით ხორციელდება. თავდაპირველად ჰიპოთალამუსში იმატებს გონადოტროპინმასტიმულირებელი ჰორმონის (GnRH) სეკრეცია. პასუხად ჰიპოფიზი წარმოქმნის მალუთეინიზებელ ჰორმონს (LH), რომელიც სისხლის მიმოქცევაში ხვდება და სათესლეებს ტესტოსტერონის გამომუშავებას აიძულებს.

როდესაც ტესტოსტერონის დონე მოიმატებს, სიგნალი ჰიპოთალამუსს გადაეცემა, რის პასუხადაც მცირდება GnRH-ის გამოყოფა. შედეგად ჰიპოფიზიც თრგუნავს LH-ის სეკრეციას და აიძულებს სათესლეებს, ტესტოსტერონის გამომუშავება შეამცირონ.

 

ზედმეტი ტესტოსტერონი

ტესტოსტერონის სიჭარბის შედეგად განვითარებული დარღვევები ასაკსა და სქესზეა დამოკიდებული. ალბათობა, რომ მოწიფულ მამაკაცს განუვითარდება პათოლოგია, რომლის შედეგადაც მისი ორგანიზმი ნორმაზე გაცილებით მეტ ტესტოსტერონს გამოიმუშავებს, ძალიან მცირეა. ზრდასრულ მამაკაცებთან თავად ტესტოსტერონის სიჭარბეც ძნელი შესამჩნევია. ეს მდგომარეობა უფრო მკაფიოდ ჩანს ბავშვებთან, რომლებიც ტესტოსტერონის სიჭარბის შედეგად შესაძლოა ნაადრევად შევიდნენ გარდატეხის ასაკში. ამ ჰორმონული დისბალანსის დროს გოგონებსაც შეიძლება განუვითარდეთ გენიტალიების არაბუნებრივი ცვლილებები და საბოლოოდ საქმე უნაყოფობამდე მივიდეს.

ქალებთან ტესტოსტერონის სიჭარბე შესაძლოა საკვერცხის პოლიკისტოზის გამოვლინება იყოს. ამ მდგომარეობაზე ხშირად მიუთითებს შემდეგი ნიშნები:

* აკნე;

* ჰირსუტიზმი (მამაკაცის ტიპის თმიანობა);

* თავის წინა, ზედა ნაწილის გამელოტება;

* კუნთოვანი მასის მომატება;

* ხმის დადაბლება და დაბოხება.

არსებობს პათოლოგიური მდგომარეობებიც, რომელთა დროსაც ორგანიზმი ზოგჯერ ჭარბად გამოიმუშავებს ტესტოსტერონს. ასეთებია, მაგალითად, ანდროგენული რეზისტენტობა, თანდაყოლილი ადრენალური ჰიპერპლაზია, საკვერცხის კიბო.

 

როცა არ გვყოფნის

თუ ტესტოსტერონის უკმარისობა მუცლად ყოფნის პერიოდშივე დაიწყო, ფერხდება ნაყოფის მასკულინიზაცია (მამრობითი სასქესო ნიშნების ჩამოყალიბება), რამაც შესაძლოა სქესობრივი განვითარების თანდაყოლილი დარღვევა გამოიწვიოს.

თუ დეფიციტმა გარდატეხის ასაკში იჩინა თავი, ფერხდება ზრდა და მეორეული სასქესო ნიშნების განვითარება. ასეთ ვაჟებს ფიზიკური ძალა და გამძლეობაც ნაკლები აქვთ.

ზრდასრულ მამაკაცებთან ტესტოსტერონის ნაკლებობამ შესაძლოა გამოიწვიოს კუნთოვანი მასის შემცირება, სხეულის თმიანობის შემცირება, პერგამენტის მსგავსი კანი.

ტესტოსტერონის დონე ასაკთან ერთად ბუნებრივად იკლებს. ერთგვარი მსგავსების გამო ამ პროცესს ხანდახან "მამაკაცების მენოპაუზადაც" მოიხსენიებენ. ტესტოსტერონის დაბალმა დონემ შესაძლოა გამოიწვიოს გუნება-განწყობის დარღვევა, კუნთების ტონუსის დაქვეითება, ერექციული დისფუნქცია, ოსტეოპოროზი, კონცენტრაციის უნარის დაქვეითება, მეხსიერების შესუსტება, ძილის დარღვევა, თუმცა ბოლოდროინდელი კვლევები ცხადყოფს, რომ ასეთი დარღვევები ძალიან ცოტა მამაკაცს უვითარდება.

გვანცა გოგოლაძე

ელენე ზურაბიშვილი


როგორ ვლინდება ნეიროპათია: როცა ვეღარ გრძნობ, უკვე გვიანია

სისხლში გლუკოზის გადაჭარბებულმა შემცველობამ შესაძლოა ძალზე დააზიანოს ორგანიზმი, მათ შორის – გული, ნერვული სისტემა და თირკმელები.

განსაკუთრებით საყურადღებოა დიაბეტის დროს ნერვების დაზიანება – დიაბეტური ნეიროპათია.

დიაბეტური ნეიროპათია ნებისმიერ ადგილას შეიძლება განვითარდეს, რადგან მთელი სხეული დაქსელილია ნერვული ბოჭკოებით, რომლებიც ტვინსა და ორგანოებს შორის იმპულსებს ატარებს. ხშირად ნეიროპათია შეუმჩნევლად მიმდინარეობს, ადამიანი ვერავითარ ცვლილებას ვერ გრძნობს, პათოლოგია კი პროგრესირებს და სხეულის ფუნქციებს არღვევს. ის საკმაოდ გავრცელებულია – დიაბეტით დაავადებულთა 60-70%-ს ნეიროპათიის რომელიმე ფორმა აქვს.

 

რა იწვევს

დიაბეტური ნეიროპათიის რისკი ყოველთვის არსებობს, მაგრამ განსაკუთრებით მაღალია ასაკოვან პირებსა და მათთან, ვისაც ათ წელზე მეტია აქვს დიაბეტი.

ნეიროპათია, უპირველეს ყოვლისა, იმ პაციენტებს ემუქრება, რომლებიც:

* ვერ აკონტროლებენ სისხლში გლუკოზის შემცველობას;

* მომატებული აქვთ სისხლში ლიპიდების დონე;

* მოამტებული აქვთ არტერიული წნევა;

* აქვთ ჭარბი წონა.

შესაბამისად, ნეიროპათიის პრევენციის საუკეთესო გზა გლუკოზისა და სხვა ზემოთ ჩამოთვლილი მაჩვენებლების კონტროლია.

ნერვების დაზიანებას, წესისამებრ, ფაქტორთა კომბინაცია იწვევს. გამოყოფენ პათოგენურ ფაქტორთა რამდენიმე ჯგუფს:

* მეტაბოლურს (მათ რიცხვს მიეკუთვნება სისხლში გლუკოზის მაღალი შემცველობა, დიაბეტის ხანგრძლივი ისტორია, ლიპიდების მკვეთრად მომატებული დონე, ინსულინის დაბალი დონე);

* ნეიროვასკულარულს (ნერვების მკვებავი სისხლძარღვების დაზიანება(;

* აუტოიმუნურს (რომლის შედეგია ნერვის ანთება);

* მექანიკურს (ნერვზე ზეწოლა, მაგალითად, კარპული არხის სინდრომი);

* გენეტიკურს (ნერვების დაზიანებისადმი მემკვიდრეობითი მიდრეკილება);

* ცხოვრების არაჯანსაღ წესს (თამბაქოს წევა, ალკოჰოლის ჭარბი მიღება).

 

სიმპტომები

განასხვავებენ ნეიროპათიის რამდენიმე ტიპს. ისინი სხვადასხვანაირად ვლინდება (თუმცა, როგორც ითქვა, ხდება ისეც, რომ დაავადება სრულიად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს). სიმპტომები დამოკიდებულია თავად დაზიანებულ ნერვზეც. თავდაპირველად ისინი თითქმის შეუმჩნეველია და ადამიანმა წლობით არაფერი იცის საკუთარი მდგომარეობის შესახებ.

ეს სიმპტომებია:

* ფეხებისა (თითები, ტერფები, წვივები, ბარძაყები) და ხელების (თითები, მტევნები, მკლავები) დაბუჟება, ჩხვლეტის შეგრძნება ან ტკივილი;

* ფეხის ან ხელის კუნთების განლევა;

* გულისრევის შეგრძნება, ღებინება;

* დიარეა ან შეკრულობა;

* თავბრუხვევა ან სისუსტე წნევის უეცარი დაცემის შედეგად წამოდგომისას ან დიდხანს დგომის შემდეგ;

* შარდვასთან დაკავშირებული პრობლემები;

* ერექციული დისფუნქცია მამაკაცებში და საშოს სიმშრალე ქალებში;

* სისუსტე.

ნეიროპათიას ხშირად ახლავს თან წონის კლება და დეპრესია, თუმცა მათი მიზეზი ნეიროპათია არ არის.

 

პერიფერიული ნეიროპათია

პერიფერიული ნეიროპათია დიაბეტური ნეიროპათიის ყველაზე გავრცელებული სახეა. მას დისტალურ სიმეტრიულ ან სენსომოტორულ ნეიროპათიასაც უწოდებენ. ამ დროს ზიანდება ხელისა და ფეხის ნერვები (თავდაპირველად, წესისამებრ, ფეხისა). პაცინტების უმრავლესობა თავად ვერ ამჩნევს დაზიანების ნიშნებს, მაგრამ ექიმს მათი აღმოჩენა შეუძლია. პერიფერიული ნეიროპათიის სიმპტომები ხელებსა და ფეხებს მოიცავს. მათ რიცხვში შედის:

* დაბუჟება, ტკივილისა და ტემპერატურის მიმართ მგრძნობელობის დაქვეითება;

* ჩხვლეტის, წიწკვნის, წვის შეგრძნება;

* ძლიერი ტკივილები და კრუნჩხვა;

* მსუბუქი შეხების მიმართაც კი ზედმეტი მგრძნობელობა;

* ბალანსისა და კოორდინაციის დაკარგვა.

სიმპტომები ხშირად მძიმდება ღამით.

პერიფერიულმა ნეიროპათიამ ასევე შეიძლება გამოიწვიოს კუნთების სისუსტე, რეფლექსების დაკარგვა, განსაკუთრებით — კოჭის არეში. ამის შედეგად იცვლება სიარულის მანერა, ვითარდება ტერფის დეფორმაცია — ჩაქუჩისებრი თითები, ტერფის თაღების დაწევა. მგრძნობიარობადაკარგულ ფეხზე ადვილად ჩნდება წყლულები, რადგან პაციენტი, წესისამებრ, დაზიანებას ვერ გრძნობს. ასეთ დროს ინფექციის შეჭრა ხშირად სავალალო შედეგით მთავრდება, მკურნალობის გარეშე პროცესი ძვალზეც ვრცელდება და ფეხის ამპუტაციის საჭიროება წარმოიშობა. პრობლემის დროული აღმოჩენით და მოგვარებით ხშირად ამპუტაციის თავიდან აცილება ხერხდება.

 

ვეგეტატიური ნეიროპათია

ვეგეტატიური (ავტონომიური) ნეიროპათია აზიანებს ნერვებს, რომლებიც აკონტროლებს გულს, არეგულირებს არტერიულ წნევას და სისხლში გლუკოზის დონეს.

ვეგეტატიური ნეიროპათიის შედეგად ზიანი ადგება შინაგან ორგანოებს, ირღვევა საჭმლის მონელება, სუნთქვა, შარდვა, სქესობრივი პასუხი, საოფლე ჯირკვლების მუშაობა, მხედველობა. მწყობრიდან გამოდის ჰიპოგლიკემიის შემდეგ გლუკოზის ნორმალურ დონემდე აღდგენის მექანიზმი. სისხლში გლუკოზის დონის 70 მგ`დლ-ზე მეტად დაქვეითება იწვევს კანკალს, ოფლიანობას, გულისცემის გახშირებას, ვეგეტატიური ნეიროპათიის მქონე პირებთან კი ეს ნიშნები შესაძლოა არ გამომჟღავნდეს და ადამიანმა ვერ იგრძნოს ჰიპოგლიკემიური მდგომარეობა, რაც საშიშია. თუმცა ასეთი დარღვევა სხვა მიზეზითაც ვითარდება.

ვეგატატიურ ნეიროპათიაში გულ-სისხლძარღვთა სისტემის ჩართვა არღვევს წნევისა და გულისცემის რეგულირების მექანიზმს. ამაზე მიანიშნებს დიდხანს დგომის ან წამოდგომის შემდეგ წნევის უეცარი ვარდნა, რამაც შესაძლოა გონების დაკარგვაც კი გამოიწვიოს. გულისცემის რეგულაციის მოშლისას გულისცემა მუდმივად აჩქარებულია, ნაცვლად იმისა, რომ ფიზიკური დატვირთვისას მოიმატოს, მერე კი ნორმას დაუბრუნდეს.

საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაზიანების ყველაზე ხშირი გამოხატულებაა შეკრულობა. დარღვევა ასევე იწვევს კუჭის დაცლის შენელებას — გასტროპარეზს. მძიმე გასტროპარეზის დროს ვითარდება გულისრევის მუდმივი შეგრძნება და ღებინება, შებერილობა და მადის დაქვეითება. საკვების არასწორი მონელების გამო გასტროპარეზი გლუკოზის ძლიერი მერყეობის მიზეზადაც გვევლინება.

საყლაპავის ნერვის დაზიანება აძნელებს ყლაპვას, ხოლო ნაწლავებისა განაპირობებს შეკრულობის და უკონტროლო დიარეის მონაცვლეობას, რომელიც ღამღამობით მწვავდება. საჭმლის მონელების დარღვევას, თავის მხრივ, წონის კლებამდე მივყავართ.

შარდსასაქესო ვეგეტაციური ნერვული სისტემის ნეიროპათიამ შესაძლოა გამოიწვიოს შარდის ბუშტის დაცლის გაძნელება. დაუცლელ ბუშტში ადვილად მრავლდება ბაქტერიები, რაც ხელს უწყობს საშარდე გზების ინფექციის განვითარებას.

ნეიროპათია ზოგჯერ შარდვის შეუკავებლობის მიზეზადაც იქცევა. ადამიანი ვერ გრძნობს ბუშტის სისავსეს ან ვერ აკონტროლებს შარდვის პროცესში მონაწილე კუნთებს.

სასქესო ფუნქციების დარღვევათაგან მამაკაცებში აღსანიშნავია ერექციის უკმარისობა და ეაკულაციას გაძნელება, ქალებში — აგზნების, ლუბრიკაციის ან ორგაზმის გაძნელება.

საოფლე ჯირკვლების მარეგულირებელი ნერვების დაზიანების შედეგად სხეული ვეღარ არეგულირებს ტემპერატურას. შესაძლოა, ეს დარღვევა გამოვლინდეს ძლიერი ოფლიანობით ღამით ან ჭამის დროს.

თვალის ნერვების დაზიანებისას ირღვევა სინათლეზე გუგების პასუხი. შედეგად თავს იჩენს პრობლემები უეცარი განათებისას, მაგალითად, ადამიანს შემხვედრი მანქანის ფარები ღამით მანქანის მართვაში ხელს უშლის.

 

პროქსიმული ნეიროპათია

პროქსიმულ ნეიროპათიას ბარძაყის ნეიროპათიას და დიაბეტურ ამიოტროფიასაც უწოდებენ. ის იწყება მენჯ-ბარძაყის მიდამოს, დუნდულებისა და ფეხების ტკივილით, წესისამებრ, სხეულის ცალ მხარეს. ამ ტიპის ნეიროპათია უმთავრესად მეორე ტიპის დიაბეტის მქონე ასაკოვან პირებს ემართებათ.

პროქსიმული ნეიროპათია ფეხების სისუსტეს იწვევს. მისი ტიპური ნიშანი ის არის, რომ მჯდომარე ადამიანს დაუხმარებლად წამოდგომა არ შეუძლია.

ტკივილისა და სისუსტის მოსახსნელად მკურნალობაა საჭირო, თუმცა აღდგენის პერიოდი ნერვის დაზიანების ტიპზეა დამოკიდებული.

 

ფოკალური ნეიროპათია

ფოკალურ ნეიროპათიას უეცარი განვითარება და სპეციფიკური ნერვების დაზიანება ახასიათებს. მან შესაძლოა გამოიწვიოს თვალის ფიქსაციის გაძნელება, მხედველობის გაორება, ტკივილი თვალის უკან, ცალ მხარეს, სახის ცალი მხარის დამბლა, ტკივილი წელის, მენჯის, თეძოს, გულმკერდის, მუცლის, ფერდის არეში, წვივის ან ტერფის შიგნითა მხარეს. გულმკერდის ან მუცლის ტკივილი ზოგჯერ ჰგავს გულის შეტევას ან აპენდიციტს.

ფოკალური ნეიროპათია მტკივნეული და არაპროგნოზირებადია. ის უმეტესად ხანში შესულ პაციენტებს ემართებათ. მდგომარეობა რამდენიმე კვირაში ან თვეში თავისთავად უმჯობესდება. ხანგრძლივ დაზიანებას ნეიროპათიის ეს ფორმა არ იწვევს.

დიაბეტით დაავადებულებს ნერვის კომპრესიისკენ აქვთ მიდრეკილება. კომპრესიის ყველაზე გავრცელებულია კარპული არხის სინდრომი. ეს უკანასკნელი ვლინდება ხელების დაბუჟებით და ჩხვლეტით, ზოგჯერ — კუნთების სისუსტით ან ტკივილით.

დიაბეტური ნეიროპათიის დროული გამოვლენა ძალიან მნიშვნელოვანია. ინფორმაციას იმის შესახებ, როგორ ადგენენ მას, როგორ მკურნალობენ და რა რეკომენდაციები უნდა დაიცვას პაციენტმა, მომდევნო ნომერში მოგაწვდით.

მარი აშუღაშვილი


დიაბეტი: როგორ ვმართოთ?

თუ სისხლში გლუკოზა მომატებული აღმოგაჩნდათ და წინა სტატიაში ჩამოთვლილი გამოკვლევების საფუძველზე დიაბეტის დიაგნოზი დაგისვეს, უპირველეს ყოვლისა, ღრმად ჩაისუნთქეთ, ათამდე დაითვალეთ და თამამად გაუსწორეთ თვალი მომავალს – ცხოვრება გრძელდება. სტრესი კი ყოველგვარ ავადმყოფობაზე უარყოფითად მოქმედებს. ჯობს, დრო და ენერგია ცხოვრების სწორი რეჟიმის შედგენას და დანერგვას დაახარჯოთ. ეს არც ისე ძნელია – დიაბეტიანთათვის განკუთვნილი რეკომენდაციები ოდნავ თუ განსხვავდება იმ წესებისგან, რომლებსაც ცხოვრების ჯანსაღი წესის მიმდევარი ყოველი ადამიანი იცავს.

 

როგორ მოვათვინიეროთ დიაბეტი

მართალია, დიაბეტი არ იკურნება, მაგრამ ამ დაავადებითაც შესაძლებელია დიდხანს და ბედნიერად ცხოვრება. მთავარია, სისხლში შაქრის ნორმალური დონე შეინარჩუნოთ.

გლუკოზის “მოთვინიერებაში” დაგეხმარებათ:

* სწორი კვება;

* ფიზიკური აქტიურობა;

* ჯანსაღი წონა.

ზოგს წამლების მიღებაც უწევს, ზოგისთვის კი ეს სამი “იარაღიც” საკმარისია.

 

ჯანსაღი კვება

დიეტა, რომელიც დიაბეტის დროს გვთავაზობენ, ძალიან ჰგავს ყველასათვის რეკომენდებულ ჯანსაღ კვებას: ნაკლები ცხიმი, ნაკლები მარილი, ნაკლები შაქარი.

რაციონი უნდა შეიცავდეს რთულ ნახშირწყლებს: ცეხვილ პურს, სხვადასხვა მარცვლეულს, ხილს, ბოსტნეულს. ასეთი კვება აწესრიგებს არა მარტო სისხლში გლუკოზის შემცველობას, არამედ სისხლის არტერიულ წნევასა და ქოლესტეროლსაც.

შემადგენლობასთან ერთად მნიშვნელოვანია რაოდენობაც. ყურადღება მიაქციეთ ულუფის ზომას.

იმისთვის, რომ სისხლში შაქრის ნორმალური დონე მთელი დღე შეინარჩუნოთ, დღეში, სულ ცოტა, სამჯერ უნდა ჭამოთ და კვება არავითარ შემთხვევაში არ გამოტოვოთ.

 

რჩევები

* ისაუზმეთ, ისადილეთ და ივახშმეთ განსაზღვრულ დროს. ეს დაგეხმარებათ, სისხლში სტაბილურად შეინარჩუნოთ ინსულინისა (ან დასალევი წამლის) და გლუკოზის დონე.

* კვებასა და კვებას შორის ერიდეთ ხემსსა და ნუგბარს, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა უეცარი ჰიპოგლიკემიის აღმოფხვრა ან მედიკამენტის მისაღებად წახემსებაა საჭირო.

* თუ ზედმეტი წონა გაქვთ, აუცილებლად იზრუნეთ დაკლებაზე. სულ რამდენიმე კილოგრამის დაკლებაც კი შესაძლოა საკმარისი აღმოჩნდეს სისხლში გლუკოზის დონის დასარეგულირებლად.

* მიირთვით რაც შეიძლება მეტი უჯრედისით მდიდარი საკვები: მარცვლეული, ბოსტნეული, ხილი. უჯრედისი მონელებაში დაგეხმარებთ.

* ერიდეთ კალორიულ, შაქრითა და ცხიმით მდიდარ საკვებს, ალკოჰოლიან სასმელს.

 

ავკრძალოთ თუ არა შაქარი?

თუ რაციონში, ნახშირწყლების საერთო სტრუქტურაში, მისი რაოდენობა დაბალანსებულია, აკრძალვა სულაც არ არის აუცილებელი, თუმცა ყოველგვარი პრობლემის გამოსარიცხად ჯობს, ეს საკითხიც მკურნალ ექიმთან შეათანხმოთ.

 

სხვა დეტალები

როგორც დიაბეტიანებისთვის, ისე ჯანმრთელი ადამიანებისთვისაც რეკომენდებულია საკვების გადანაწილება შემდეგი პროპორციით: კალორიების 40-60% ნახშირწყლებიდან უნდა მიიღოთ, 20% - ცილებიდან, 30% და ნაკლები - ცხიმებიდან.

ნახშირწყლების წყაროა: ხილი, ბოსტნეული, პარკოსნები (ლობიო, ბარდა), რძის ნაწარმი, პური. მიირთვით ცოცხალი ხილი და არა კონსერვი ან ჩირი, ბოსტნეული კი შეგიძლიათ ცოცხლადაც მიირთვათ, გაყინულიც და დაკონსერვებულიც. სანელებლების მოყვარულებმა გაითვალისწინეთ, რომ მაიონეზი, კეტჩუპი და მდოგვი ასევე შეიცავს ნახშირწყლებს.

ცილების წყაროა: საქონლის ხორცი, ფრინველის ხორცი, თევზი, რძის ნაწარმი, პარკოსნები და ზოგიერთი ბოსტნეული. ეცადეთ, ფრინველი და თევზი წითელ ხორცზე ხშირად მიირთვათ. ფრინველს მოაცილეთ კანი და ზედმეტი ცხიმი. შეარჩიეთ რძის ნაწარმის ნაკლებცხიმიანი ან უცხიმო ვარიანტები.

ცხიმების წყაროა: კარაქი, მარგარინი, ქონი, ზეთი, რძისა და ხორცის ნაწარმი. ერიდეთ ცხიმში შემწვარ და მაიონეზით შეკაზმულ ხორცეულს და ბოსტნეულს (გამონაკლისია უცხიმო მაიონეზი, თუმცა გაითვალისწინეთ, რომ მას ხშირად შაქარი აქვს დამატებული), კვერცხის გულს, ბეკონს, მაღალცხიმიან რძის პროდუქტებს. ექიმი გეტყვით, რა ოდენობით მიიღოთ თითოეული მათგანი.

 

ფიზიკური აქტიურობა

მოძრაობა და ვარჯიში დაგეხმარებათ სისხლში შაქრის დონის დაქვეითებაში, შეგმატებთ ენერგიას, გამოგიკეთებთ განწყობას, დაგამშვიდებთ.

ვარჯიში აჯანსაღებს გულს, აქვეითებს ქოლესტეროლის დონეს, არტერიულ წნევასა და წონას. მომატებული ქოლესტეროლი, წნევა და წონა კი, როგორც იცით, ინფარქტისა და ინსულტის რისკფაქტორებია.

ჯობს, ვარჯიშის დაწყებამდე მკურნალ ექიმს შეუთანხმოთ მისი ინტენსივობა და ფორმა. მით უმეტეს, თუ სხვა მხრივაც უჩივით ჯანმრთელობას. ექიმების უმრავლესობა პაციენტებს აერობულ ვარჯიშს ურჩევს. ასეთი ვარჯიშის დროს ადამიანი ღრმად სუნთქავს და გულიც დიდი დატვირთვით მუშაობს. აერობული დატვირთვის მაგალითებია: სწრაფი სიარული, ძუნძული, ცეკვა, ველოსიპედი. კარგია ცურვა და ნიჩბოსნობა.

ყოველგვარი ვარჯიშის წინ აუცილებელია გახურება, მოთელვა. შეგიძლიათ, 5-10 წუთი იაროთ, მომდევნო 5-10 წუთი კი გაჭიმვითი მოძრაობები შეასრულოთ. იგივე გაკეთეთ ვარჯიშის შემდეგაც.

მიიღეთ ბევრი სითხე, რადგან ფიზიკური დატვირთვა დეჰიდრატაციას იწვევს, დეჰიდრატაციის დროს კი სისხლში გლუკოზის დონე იმატებს. სვით წყალი ვარჯიშამდეც, ვარჯიშის დროსაც და მის შემდეგაც.

ვარჯიში დიაბეტიანებისთვის ერთგვარად სარისკოცაა: შესაძლოა, ფიზიკური დატვირთვის შედეგად შეიცვალოს სხეულის რეაქცია ინსულინზე და გლუკოზის უეცარი მკვეთრი დაქვეითება – ჰიპოგლიკემია გამოწვიოს. თუმცა სარგებელი ბევრად აღემატება რისკს.

 

პრაქტიკული რეკომენდაციები

* გაიზომეთ სისხლში შაქრის დონე ვარჯიშამდეც და ვარჯიშის შემდეგაც.

* შეიმოწმეთ ტერფები ვარჯიშის წინაც და ვარჯიშის შემდეგაც, რათა დაზიანება არ გამოგეპაროთ.

* ჩაიცვით კარგად მორგებული წინდები და ფეხსაცმელები.

* სვით ბევრი სითხე.

* ვარჯიში დაიწყეთ და დაასრულეთ მოთელვით.

* თან იქონიეთ ცოტაოდენი ნახშირწყლოვანი პროდუქტი იმ შემთხვევისთვის, თუ გლუკოზის დონე უეცრად დაეცა.

 

ჯანსაღი წონა

წონის დაკლება და დარეგულირება ორგვარად დაგეხმარებათ: პირველი – უკეთ ამუშავდება ინსულინი; მეორე – დაქვეითდება არტერიული წნევა და დაიკლებს გულის დაავადებების რისკი.

 

არ დაგავიწყდეთ წამალი

თუ თქვენი დიაბეტი დიეტას, ვარჯიშსა და წონის კონტროლს არ ემორჩილება, ექიმი ტაბლეტებს ან ინსულინის ინექციებს დაგინიშნავთ. ორალური ანუ დასალევი საშუალებები ორგანიზმს მეტი ინსულინის წარმოქმნას ან წარმოქმნილი ჰორმონის უფრო ეფექტურად გამოყენებას აიძულებს. როცა ორგანიზმში ინსულინი საერთოდ არ წარმოიქმნება, მზა ჰორმონის შეყვანაა საჭირო ინექციის სახით.

წამალი აუცილებლად დანიშნულებისამებრ მიიღეთ, იმ დროს და იმ ოდენობით, რომელიც ექიმმა გამოგიწერათ.

 

რას აკეთებს

სისხლში შაქრის დონის დასარეგულირებლად რამდენიმე ტიპის მედიკამენტებს იყენებენ. დიაბეტი ტიპი 2-ის მქონე პირები მკურნალობას, წესისამებრ, ტაბლეტებით იწყებენ, დიაბეტი ტიპი 1-ის შემთხვევაში კი აუცილებელია ინსულინთერაპია.

 

როგორ ვაკონტროლებთ

სისხლში გლუკოზის კონტროლისთვის ორი გზაა მოწოდებული. ერთია A1ჩ, ანუ გლიკოზირებული ჰემოგლობინის ტესტი, რომელიც გვიჩვენებს სისხლში გლუკოზის საშუალო შემცველობას ბოლო 2-3 თვის განმავლობაში. ამ ტესტის სამ თვეში ერთხელ ჩატარება წარმოდგენას შეგვიქმნის იმაზე, რამდენად კარგად ტარდება მკურნალობა. მეორეა გლუკოზის თვითმონიტორინგი, რომელიც ძალიან დაგეხმარებათ გლუკოზის დონის ყოველდღიურ მართვაში. ამისთვის გლუკომეტრი დაგჭირდებათ.

 

როცა გლუკოზის დონე იკლებს

სისხლში გლუკოზის დონის ძლიერ დაწევას ჰიპოგლიკემია ეწოდება. მისი ნიშნებია:

* დაღლილობის შეგრძნება;

* ხშირი მთქნარება;

* გაურკვეველი მეტყველება და აზროვნების დაბინდვა;

* კუნთების კოორდინაციის დარღვევა;

* ოფლიანობა;

* კრუნჩხვა;

* სიფითრე;

* გონების დაკარგვა.

დიაბეტიანს მუდამ თან უნდა ჰქონდეს, სულ ცოტა, 15 გრამი სწრაფად ათვისებადი ნახშირწყლები.

ჰიპოგლიკემიის შემთხვევაში შეგიძლიათ მიიღოთ რომელიმე ჩამოთვლილთაგანი:

* ნახევარი ჭიქა ტკბილი, გაზიანი, არადიეტური სასმელი;

* ხილის წვენი;

* ორი ჩაის კოვზი ქიშმიში;

* ერთი ჭიქა რძე.

თუ მათი მიღებიდან 15 წუთში თავი უკეთ არ იგრძენით, ან გლუკომეტრი შაქრის ისევ ძალიან დაბალ დონეს აჩვენებს, კიდევ მიიღეთ15 გრამი სწრაფად შეწოვადი ნახშირწყლები.

გარშემო მყოფებს: ოჯახის წევრებს, თანამშრომლებს – ასწავლეთ, როგორ მოიქცნენ, თუ ჰიპოგლკემია დაგემართათ. ასევე სასურველია, გქონდეთ გლუკაგონის მარაგი: ფხვნილი და საინექციო ხსნარი, რომლებსაც გაკეთების წინ ერთმანეთში ურევენ. გლუკაგონი ინსულინის ანტაგონისტია და გლუკოზის დონის აწევას გამოიწვევს. ეს მისწრებაა უგონოდ მყოფი ადამიანისთვის, რომელსაც ნახშირწყლების სხვაგვარად მიღება არ შეუძლია.

 

თამბაქო და ალკოჰოლი

თუ მწეველი ხართ, რაც შეიძლება მალე უნდა თქვათ უარი თამბაქოზე, ალკოჰოლი კი ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა შეზღუდოთ. ნებადართულია დღეში მხოლოდ 100 მლ ღვინო, 300 მლ ლუდი ან 40-50 მლ კონიაკი. საიმედოობისთვის ჯობს, ეს საკითხიც მკურნალ ექიმთან შეთანხმოთ.

 

ნორმაზე მაღალი

ჰიპერგლიკემია – გლუკოზის დონის ძლიერი მომატება – მაშინაც კი არ არის გამორიცხული, როცა სწორად იკვებებით და წამალსაც სწორად იღებთ.

სისხლის შაქარზე გავლენას ახდენს: ჭარბი საკვების მიღება, სხვადასხვა დაავადება, ჰორმონული ცვლილებები, სტრესი.

ჰიპერგლიკემიის ნიშნებია:

* შარდვის გახშირება;

* ძლიერი წყურვილი;

* მხედველობის დაბინდვა;

* ძლიერი დაღლილობის შეგრძნება.

ჰიპერგლიკემიის დროს გლუკოზის დონის დასაწევად ინსულინის დოზის გაზრდაა აუცილებელი. ჯობს, ამაზეც წინასწარ ესაუბროთ თქვენს ექიმს, რათა იცოდეთ, საჭიროების შემთხვევაში სადამდე გაზარდოთ დოზა.

მარი აშუღაშვილი

 


დიაბეტი: ნიშნები, რისკფაქტორები, დიაგნოსტიკა

დიაბეტი იმდენად გავრცელებული დაავადებაა, რომ მის შესახებ მეტ-ნაკლები წარმოდგენა თითქმის ყველას აქვს, მაგრამ თუ უეცრად სისხლში გლუკოზა მომატებული აღმოგაჩნდათ, ალბათ მაინც დაიბნევით.

სასოწარკვეთილების არავითარი საფუძველი არ არსებობს – მსოფლიოში თითქმის ყოველ მეთორმეტე ზრდასრულ ადამიანს დიაბეტი აქვს და მათი უმრავლესობა სრულფასოვან ცხოვრებას ეწევა. თუ თქვენც შეეჯახეთ ამ პრობლემას, ექიმი ყველაფერს იღონებს, რათა ცხოვრების ხარისხის შენარჩუნებაში დაგეხმაროთ. მანამდე კი თვალი მიადევნეთ ჩვენს რუბრიკას, რათა რაც შეიძლება მეტი შეიტყოთ დიაბეტის შესახებ. ეს იქნება საუკეთესო რამ, რაც ექიმის დაუხმარებლად შეგიძლიათ გააკეთოთ საკუთარი თავისთვის.

 

ჟურნალის ამ ნომერში მხოლოდ დიაბეტის მიზეზებზე, ნიშნებსა და დიაგნოსტიკის მეთოდებზე გესაუბრებით.

 

რა არის დიაბეტი?

დიაბეტი ქრონიკული დაავადებაა, რომლის დროსაც სისხლში მომატებულია გლუკოზის რაოდენობა. მონელების პროცესში საკვების უმეტეს ნაწილს ორგანიზმი გლუკოზად გარდაქმნის, რომელსაც სხეულის ყველა უჯრედი იყენებს ენერგიის წყაროდ. უჯრედებში შესაღწევად გლუკოზას სჭირდება ჰორმონი ინსულინი, რომელიც პანკრეასში – კუჭქვეშა ჯირკვალში წარმოიქმნება.

დიაბეტი მაშინ ვითარდება, როცა ორგანიზმი ან ვერ გამოიმუშავებს საჭირო რაოდენობის ინსულინს, ან სათანადოდ ვერ იყენებს მას. ვერც პირველ, ვერც მეორე შემთხვევაში გლუკოზა უჯრედებში ვეღარ აღწევს და ჭარბად გროვდება სისხლში, ეს კი ჯანმრთელობის სერიოზულ პრობლემებს იწვევს.

განასხვავებენ დიაბეტის ორ ტიპს – პირველსა და მეორეს.

 

ტიპი 1

დიაბეტი ტიპი 1 ის შემთხვევაა, როდესაც პანკრეასში ინსულინი საერთოდ არ წარმოიქმნება. მას ინსულინდამოკიდებულ ან იუვენილურ დიაბეტსაც უწოდებენ, რადგან, როგორც წესი, ბავშვებსა და მოზარდებთან აღირიცხება, თუმცა შესაძლოა, ზრდასრულ ადამიანსაც დაემართოს.

 

ტიპი 2

დიაბეტი ტიპი 2 (არაინსულინდამოკიდებული, მოზრდილთა დიაბეტი) დაავადების ის ფორმაა, როდესაც პანკრეასი ვერ წარმოქმნის საკმარის ინსულინს ან სხეულის უჯრედები არ რეაგირებენ მასზე (უკანასკნელ შემთხვევას მედიცინაში ინსულინრეზისტენტობას უწოდებენ). დიაბეტიანთა 90-95%-ს სწორედ დიაბეტი ტიპი 2 აქვს.

 

ბავშვები და დიაბეტი

ბავშვებთან უმეტესად დიაბეტი ტიპი 1 გვხვდება, თუმცა ბოლო დროს პედიატრიულ კონტინგენტს ტიპი 2-ის დიაგნოზსაც ხშირად უსვამენ. ექიმები ვარაუდობენ, რომ ეს ბავშვებში წონის მატების (ჭარბწონიანობის, სიმსუქნის) და ნაკლები ფიზიკური აქტივობის შედეგია.

 

გესტაციური დიაბეტი

გესტაციური ანუ ორსულთა დიაბეტი ორსულთა 4%-ს ემართება. ამ დროს გლუკოზის მაჩვენებელი ნორმას აღემატება, მაგრამ ძალიან მაღალი არ არის. ასეთ ქალებს მომატებული აქვთ ორსულობისა და მშობიარობის გართულების, ხოლო მომავალში – დიაბეტი ტიპი 2-ის განვითარების რისკი. გესტაციურ დიაბეტს ორსულის გეგმური გამოკვლევისას აღმოაჩენენ ხოლმე. დიაბეტისთვის დამახასიათებელი კლინიკური სიპტომები ამ დროს, წესისამებრ,  არ შეინიშნება.

 

პრედიაბეტი

პრედიაბეტზე მაშინ საუბრობენ, როცა სისხლში შაქრის დონე ნორმაზე მაღალია, მაგრამ ისე ძლიერ არ არის მომატებული, რომ დიაბეტის დაიგნოზი დაისვას. ეს მდგომარეობა საკმაოდ ხშირად გვხვდება და დიაბეტი ტიპი 2-ის განვითარების წინაპირობას წარმოადგენს.

თუ ამ ეტაპზევე შეიცვლით ცხოვრების წესს, რაც გულისხმობს ჯანსაღ კვებას, ნორმალური წონის მიღწევას და რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას, დიდი შანსია, არათუ დიაბეტი აიცილოთ თავიდან, არამედ პრედიაბეტურ მდგომარეობასაც დააღწიოთ თავი.

 

მიზეზები და რისკფაქტორები

 

დიაბეტი ტიპი 1 იმის შედეგია, რომ იმუნური სისტემა შეცდომით აზიანებს პანკრეასის ინსულინწარმომქმნელ უჯრედებს. ამ ტიპის დიაბეტის განვითარებას გენებსა და გარეგან ფაქტორებს უკავშირებენ, მათ შორის – ვირუსებსაც.

დიაბეტი ტიპი 2-ის დროს დაავადების განვითარებაში ადანაშულებენ ცხოვრების წესსა და გენებს.

რისკფაქტორებს მიეკუთვნება:

* წონა – ჭარბი წონა ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია. ამასთან, რაც უფრო დიდია სხეულის მასა, მით უფრო ძლიერია უჯრედების რეზისტენტობა ინსულინის მიმართ;

* ასაკი – დიაბეტი ტიპი 2-ის რისკი ასაკთან ერთად იმატებს, განსაკუთრებით – 45 წლიდან.

* ოჯახური ისტორია – რისკი იმატებს, თუ თქვენს რომელიმე მშობელს ან დედმამიშვილს დიაბეტი აქვს;

* ნაკლები მოძრაობა – რისკს ზრდის უმოძრაო ცხოვრების წესი. საფრთხე მოიკლებს, თუ კვირაში 4-5 დღე 30-60 წუთს ფიზიკურ აქტიურობას დაუთმობთ;

* არასწორი კვება – მაღალკალორიული, ცხიმიანი და ქოლესტეროლის შემცველი პროდუქტები ზრდის სიმსუქნის და მასთან ერთად _ დიაბეტის რისკსაც, ხოლო უჯრედისით მდიდარი, ცხიმით, მარილით, შაქრით ღარიბი რაციონი ამცირებს. მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ საკვების შემადგენლობა, არამედ ულუფების ზომაც;

* გესტაციური დიაბეტი – ათიდან 4-6 ქალს, რომელსაც გესტაციური დიაბეტი ჰქონდა, მომდევნო 15 წლის განმავლობაში დიაბეტი ტიპი 2 უვლინდება;

* ჭარბწონიანი ნაყოფი – დიაბეტის რისკი იმატებს ქალებთან, რომელთა ნაყოფის წონა 4 კგ-ს აღემატება;

* პოლიცისტური საკვერცხეების სინდრომი;

* არტერიული ჰიპერტენზია;

* სისხლში მაღალი სიმკვრივის ქოლესტეროლის კლება და დაბალი სიმკვრივის ქოლსტეროლის მატება.

თუ ამ კრიტერიუმთაგან ორზე მეტი დადებითია, დროა, დიაბეტის პრევენციაზე იზრუნოთ.

 

დიაბეტის ნიშნები

დიაბეტი სხვადასხვანაირად ვლინდება. ტიპი 1 შესაძლოა სწრაფად, რამდენიმე კვირაში ჩამოყალიბდეს, ტიპი 2 კი უმეტესად ნელა ვითარდება, ზოგჯერ წლობით უსიმპტომოდ მიმდინარეობს და ვიდრე ადამიანი შეიტყობს, რომ დიაბეტი აქვს, უზიანდება თვალები, თირკმელები, გული, სისხლძარღვები.

დიაბეტზე მიანიშნებს:

* შიმშილის გაძლიერებული შეგრძნება;

* წყურვილის გაძლიერებული შეგრძნება;

* შარდვის გახშირება;

* წონის უმიზეზო კლება;

* დაღლილობა და ძილიანობა;

* მხედველობის დაბინდვა;

* ჭრილობებისა და წყლულების შეხორცების, სისხლჩაქცვების გაქრობის გაჭიანურება;

* ხელებისა და ფეხების დაბუჟება, ჩხვლეტა;

* კანის, ღრძილების, შარდის ბუშტის, საშოს ინფექციების ხშირი გამწვავება.

დიაბეტი ტიპი 2 შესაძლოა სხვა ნიშნებითაც გამოიხატოს: კისერზე და იღლიის ფოსოში კანის გამუქებით, მაღალი არტერიული წნევით, ქოლესტეროლის ცვლის დარღვევით, სოკოვანი ინფექციებით, ქალებთან – მენსტრუალური ციკლის მოშლით.

 

გართულებები

თუ სისხლში შაქრის შემცველობა დიდხანს დარჩა მაღალი, გართულებათა რისკი მოიმატებს. სახელდობრ: თვალების დაზიანებისა და მხედველობის დაქვეითებისა, თვით სიბრმავემდეც კი; თირკმლის უკმარისობისა; გულის ინფარქტისა; სისხლძარღვებისა და ნერვების დაზიანებისა, რამაც შესაძლოა თითების ან კიდურის დაკარგვამდეც კი მიგვიყვანოს; ღრძილების დაზიანებისა, რაც კბილების ცვენას იწვევს.

 

სტატისტიკა ასეთია:

დიაბეტიანებს გულის ინფარქტისა და ტვინის ინსულტის 2-3-ჯერ მაღალი რისკი აქვთ.

სიბრმავის შემთხვევათა 2.6% დიაბეტის წილად მოდის.

დიაბეტი თირკმლის უკმარისობის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია.

 

ვადგენთ დიაბეტის არსებობას

დიაბეტის დიაგნოზის დასასმელად რამდენიმე გამოკვლევაა საჭირო:

* უზმოზე სისხლში გლუკოზის შემცველობის დადგენა. გამოკვლევა დილით ტარდება. მანამდე, საშუალოდ რვა საათის განმავლობაში, პაციენტს არავითარი საჭმელი და სასმელი არ უნდა ჰქონდეს მიღებული, გარდა რამდენიმე ყლუპი წყლისა. სისხლში გლუკოზის მაჩვენებელი არ უნდა აღემატებოდეს დეცილიტრზე 126 მილიგრამს. თუმცა 100 მგ`დლ-ზე მაღალი მაჩვენებელიც არ არის ნორმალური და პრედიაბეტზე მიუთითებს.

* გლუკოზისადმი ტოლერანტობის ტესტი – ეს ტესტი ადგენს, რამდენად სწრაფად და ეფექტურად ხდება ორგანიზმში გლუკოზის მეტაბოლიზმი. მას შემდეგ, რაც უზმოზე განსაზღვრავენ გლუკოზის დონეს, პაციენტს აძლევენ წყალში გახსნილ 75 გრამ გლუკოზას და ორი საათის შემდეგ ამოწმებენ სისხლში მის შემცველობას. თუ გლუკოზის დონე 200 მგ`დლ-ს აღმატება, ისმება დიაბეტის დიაგნოზი.

* შემთხვევითი ტესტი – ტარდება დღის ნებისმიერ დროს, საკვების ბოლო მიღებისგან დამოუკიდებლად. თუ ადამიანს დიაბეტის ნიშნები აქვს, დიდი ალბათობით, ექიმი მის უზმოდ ყოფნას არ დაელოდება და სისხლში გლუკოზის შემცველობას გადაამოწმებს. 200 მგ`დლ-ზე მეტი შაქარი დიაბეტზე მიუთითებს.

* მნიშვნელოვანია გლიკოზირებული ჰემოგლობინის განსაზღვრაც. ეს ტესტი ექიმს წარმოდგენას უქმნის იმის თაობაზე, როგორი იყო სისხლში გლუკოზის საშუალო შემცველობა ბოლო სამი თვის განმავლობაში. მის ჩასატარებლად არ არის სავალდებულო უზმოდ ყოფნა და განსაკუთრებული დიეტის დაცვა.

თუ ქალს გესტაციური დიაბეტი დაუდგინეს, მშობიარობიდან 6-12 კვირის შემდეგ აუცილებლად უნდა გადაამოწმოს სისხლში შაქრის შემცველობა, რათა დიაბეტი ტიპი 2 არ გამოეპაროს.

 

რომელი ტიპია?

ყველა ჩამოთვლილი კვლევა ადასტურებს დიაბეტის არსებობას, მაგრამ არ იძლევა ინფორმაციას იმის თაობაზე, სახელდობრ რომელი ტიპის დიაბეტთან გვაქვს საქმე. არადა, მკურნალობის დასაგეგმავად ამის დადგენა ძალიან მნიშვნელოვანია, ამიტომ დიაბეტის დადასტურების შემდეგ ტარდება კიდევ ერთი გამოკვლევა სისხლში სპეციფიკური ავტოანტისხეულების აღმოსაჩენად. მათი არსებობა ტიპ 1-ზე მიუთითებს.

მარი აშუღაშვილი

 

 


როგორ გავუმკლავდეთ ჭარბ ოფლიანობას და ერითროფობიას

ჰიპერჰიდროზი ანუ მომატებული ოფლიანობა და ერითროფობია ანუ ბლაშინგ სინდრომი (სახის სიწითლის შიში) არცთუ ისე იშვიათია. საქართველოში ამ პრობლემის სტატისტიკა, სამწუხაროდ, არ არსებობს, თუმცა ამერიკის შეერთებულ შტატებში ჩატარებულმა არაერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ ამ ქვეყნის მოსახლეობის 2-3% ჰიპერჰიდროზს უჩივის. 12 წლის წინ სწორედ ამერიკაში გაჩნდა ამ დაავადების სადაზღვევო პირობებში გათვალისწინების ინიციატივაც, რამაც, თავის მხრივ,  ჰიპერჰიდროზისა და ერითროფობიის სამკურნალო ცენტრების შექმნის იდეა წარმოშვა. პოსტსაბჭოთა სივრცეში პირველი ასეთი ცენტრი საქართველოში, “ავერსის კლინიკაში” გაიხსნა. აქ კომპლექსურად ტარდება დიაგნოსტიკისთვის აუცილებელი ყველა გამოკვლევა და კვალიფიციური ექიმების ჯგუფი თითოეულ პაციენტს მკურნალობის კურსს ინდივიდუალურად უდგენს. ჟურნალი “ავერსი” ჰიპერჰიდროზისა და ერითროფობიის  სამკურნალო ცენტრს ეწვია და ამ დაავადებების შესახებ მის ხელმძღვანელს, აკადემიურ დოქტორს მედიცინაში, ასოცირებულ პროფესორს კობა სახეჩიძეს გაესაუბრა.  

  • – ბატონო კობა, რა იწვევს ჭარბ ოფლიანობას?

– ჭარბოფლიანობა, ჰიპერჰიდროზი, შეიძლება გამოიწვიოს როგორც მაღალმა ტემპერატურამ, ფიზიკურმა დატვირთვამ და ძლიერმა ემოციამ, ისე ამა თუ იმ დაავადებამ. მაგალითად, იგი დამახასიათებელია ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებების – კვანძოვანი და მრავალკვანძოვანი ჩიყვის, ჰიპერ- და ჰიპოთირეოზის, თირეოტოქსიკოზის – მქონე პაციენტებისთვის. გარდა ამისა, თან ახლავს თავის ტვინის სიმსივნეებსა და ტრავმებს, ჰორმონულ დარღვევებს, ტუბერკულოზს, პარკინსონიზმს, შეინიშნება კლიმაქტერიულ პერიოდშიც. ჭარბოფლიანობა ხშირია გარდატეხის ასაკში, თუმცა ამ შემთხვევაში ის დროებითია, ასე რომ, სამედიცინო ჩარევა არ არის რეკომენდებული.

  • – რა არის ერითროფობია?

– ტერმინი “ერითროფობია” “გაწითლების შიშს” ნიშნავს. დღეს მას ბლაშინგ სინდრომსაც უწოდებენ. ის ვეგეტატიური ნერვული სისტემის არასწორი მუშაობის შედეგად მიიჩნევა, თუმცა უშუალო მიზეზი ჯერ კიდევ არ არის დადგენილი. ბლაშინგ სინდრომს ერთვის ერითროფობია – მოულოდნელი გაწითლების შიში. მისი დაავადებად მიჩნევა არ იქნება მიზანშეწონილი, რადგან, ჩემი აზრით, ის უფრო ორგანიზმის თავისებურებაა. ერითროფობიის დიაგნოსტიკა, პაციენტის ჩივილებიდან გამომდინარე, ადვილია.

  • – სხეულის რა ნაწილები გამოირჩევა ჭარბი ოფლიანობით?

– ჰიპერჰიდროზი ორგვარია – გენერალიზებული და ლოკალური. გენერალიზებული ჭარბოფლიანობის დროს საოფლე ჯირკვლების აქტივობა მთელ სხეულზეა გამოხატული, ლოკალური ჰიპერჰიდროზი კი ძირითადად ხელისგულებზე, ფეხისგულებზე და იღლიის არეში ვლინდება, უფრო ნაკლებად – კისრის, სახისა და თავის არეში. დამახასიათებელია საზარდულის მიდამოსთვისაც. ლოკალური ჭარბოფლიანობა შეიძლება იყოს მემკვიდრეობითიც და საყოფაცხოვრებო ფაქტორებით გამოწვეულიც, მაგალითად, პირადი ჰიგიენის დაუცველობით, უხარისხო ტანსაცმლის და ფეხსაცმლის ტარებით, ანდა ვეგეტატიური ნერვული სისტემის მოშლით.

  • – რა კვლევას უტარებენ ამ პრობლემის მქონე პაციენტს?

– უპირველესად, მნიშვნელოვანია სწორი ანამნეზის შეკრება – აღნიშნავს თუ არა პაციენტი ჩივილებს ან აქვს თუ არა ზემოხსენებული დაავადებებით დატვირთული მემკვიდრეობა. შემდეგ ტარდება შესაბამისი კვლევები და საჭიროების შემთხვევაში – კონსულტაცია. დასასრულ, კლინიკა თავად უკავშირდება პაციენტს და აცნობს ექიმების დასკვნას.
თუ ჭარბოფლიანობა არ არის დაკავშირებული რომელიმე დაავადებასთან და მხოლოდ საოფლე ჯირკვლების აქტიური მუშაობით არის გამოწვეული, მივმართავთ მეთოდებს, რომლებიც მსოფლიოში უკვე ფართოდ არის დანერგილი.

  • – ამ მეთოდების გამოყენებამდე რა კონსერვატიულ საშუალებებს ურჩევთ პაციენტს?

– არსებობს სპეციალური დეოდორანტები, რომლებიც იღლიის არეში ჭარბოფლიანობის დროს გამოიყენება, მაგრამ აუცილებელია, მათი მოხმარებისას გავითვალისწინოთ თან დართული რეკომენდაციები. საქმე ის არის, რომ ამგვარი დეოდორანტები ავიწროებს საოფლე ჯირკვლების სადინარებს და ოფლიანობას ამ გზით ამცირებს. ისინი უსაფრთხოა მხოლოდ მაშინ, თუ სწორად გამოვიყენეთ. დეოდორანტი სუფთა, დაბანილ კანზე უნდა წაისვათ. წინააღმდეგ შემთხვევაში სადინარები დაიხშობა, რამაც შესაძლოა საოფლე ჯირკვლების ანთება გამოიწვიოს.

  • – ჰიპერჰიდროზისა და ერითროფობიის მკურნალობის რა თანამედროვე მეთოდები არსებობს?

– მსოფლიოში დანერგილია ჭარბოფლიანობის მკურნალობის ოთხი და ერითროფობიის მკურნალობის ორი ძირითადი მეთოდი. აქედან ერთი ორივე პათოლოგიისთვის საერთოა.
ორივე პათოლოგიის შემთხვევაში ჯობს, პაციენტმა  პირველად ფსიქოლოგთან ან ფსიქოთერაპევტთან ჩაიტაროს კონსერვატიული მკურნალობა.

პაციენტს შესაძლოა შევთავაზოთ ადგილობრივი მკურნალობა – სპეციალური პრეპარატის ინექციები პათოლოგიის არეში. კერძოდ, ინსულინის პატარა ნემსით სხეულის სხვადასხვა უბანში (ხელისგულებში, ფეხისგულებში, იღლიის ფოსოებში) შეგვყავს ბოტოქსი ან დისპორტი, რომლებიც სიმპათიკურ ნერვულ დაბოლოებებს ბლოკავს. თუ ინექცია შედეგიანი აღმოჩნდა, ეფექტი ექვსიდან რვა თვემდე გრძელდება. რა თქმა უნდა, საჭიროებისდა მიხედვით შეიძლება პროცედურის გამეორებაც.
მიუხედავად იმისა, რომ ბოტულოტოქსინის პრეპარატები მოხმარების წესების დაცვის შემთხვევაში უსაფრთხოა ჯანმრთელობისთვის, მათ გამოყენებას აქვს აბსოლუტური უკუჩვენებებიც, კერძოდ:
. ფეხმძიმობისა და ლაქტაციის პერიოდი;
. ონკოლოგიური დაავადებები;
. ანთებითი პროცესები ინექციის ადგილას;
. სისხლის შედედების დარღვევა;
. პრეპარატის ინდივიდუალური ინდივიდუალური შეუთავსებლობა (მისგან თავის დასაზღვევად აუცილებელია, მკურნალობის დაწყებამდე გაკეთდეს სინჯი).
იონოფორეზი (ელექტროფორეზი) მკურნალობის კიდევ ერთი გავრცელებული მეთოდია, რომელიც ხელისგულებსა და ფეხისგულებზე ზემოქმედების საშუალებას იძლევა. ამ პროცედურის ჩასატარებლად აუცილებელია სპეციალური აპარატი, რომელიც პრეპარატის ხელისგულებსა და ფეხებისგულებში შეღწევას უწყობს ხელს. პაციენტი 20 წუთის განმავლობაში იღებს პრობლემური კიდურების აბაზანას და დაახლოებით 20 პროცედურის შემდეგ  ნერვული დაბოლოებების ინაქტივაცია ხდება. ეფექტმა შესაძლოა 4-8 თვე გასტანოს. ამ ხნის შემდეგ პროცედურის გამეორებაა საჭირო.
თუ ჰიპერჰიდროზი იღლიის არეშია, რეკომენდებულია კიურეტაჟი, რაც ქირურგიული ჩარევის შედეგად საოფლე ჯირკვლების მექანიკური გზით დარღვევას გულისხმობს. იღლიის არეში ადგილობრივი გაუტკივარების ფონზე კეთდება 1 სმ-მდე ზომის განაკვეთი და ინსტრუმენტით ხდება საოფლე ჯირკვლებისა და მათი სადინარების დარღვევა. ამ პროცედურის შედეგიც დროებითია, დაახლოებით 6-9- თვიანი; დროთა განმავლობაში სადინარები აღდგება და კიურეტაჟის ეფექტიც იკარგება. 
დღესდღეობით ჰიპერჰიდროზისა და ერითროფობიის მკურნალობის ყველაზე რადიკალურ მეთოდად თორაკოსკოპიული სიმპათექტომია ითვლება (შედეგიანია ასიდან 95-98 შემთხვევაში, ოპერაციის დამთავრებისთანავე). ქირურგიული ჩარევა ტარდება ზოგადი გაუტკივარების ფონზე. გულმკერდზე კეთდება ორი მცირე ზომის – 5-მილიმეტრიანი – განაკვეთი, სპეციალური აპარატით შევდივართ გულმკერდის ღრუში და საჭირო დონეზე ვარღვევთ სიმპათიკურ განგლიას (კვანძს). თორაკოსკოპის საშუალებით ოპერაციის მსვლელობას ეკრანზე ვაკვირდებით.

  • – რა თავისებურებებით გამოირჩევა ეს ოპერაცია?

– ოპერაციის ხანგრძლივობა არ აღემატება 20-25 წუთს. პაციენტი სტაციონარში მხოლოდ ერთი დღით რჩება, მეორე დღეს ვუტარებთ საკონტროლო რენტგენოგრაფიულ კვლევას, ვაცლით დრენაჟს და ვწერთ სახლში.
თორაკოსკოპიული სიმპათექტომიის შედეგი მუდმივია, რაც მის უდავო ღირსებას წარმოადგენს, მაგრამ პაციენტებმა უნდა იცოდნენ ამ ოპერაციის შესაძლო გართულებების შესახებაც. ესენია:
. პნევმოთორაქსი (გულმკერდის ღრუში ან კანქვეშ ჰაერის არსებობა);
. გორნერის სინდრომი (თვალის სიმპათიკური ინერვაციის მოშლა, რაც ვლინდება გუგის შევიწროებით, თვალის ნაპრალის შევიწროებით);
. კომპენსატორული ოფლიანობა – ოფლიანობის მომატება ორგანიზმის სხვა ადგილებში.
ჩვენ პაციენტებს ოთხივე ზემოთ აღწერილ მეთოდს ვთავაზობთ. ის, რაც აქამდე საქართველოში მიუწვდომელი იყო აღნიშნული პათოლოგიით შეწუხებული პაციენტებისთვის, დღეს ჩვენს კლინიკაში მაღალპროფესიულ დონეზე ტარდება. მკურნალობის მეთოდის არჩევის უფლებას პაციენტს ვუტოვებთ, თუმცა ყველაფერს დაწვრილებით ვუხსნით, ვაწვდით მაქსიმალურ ინფორმაციას როგორც კონსერვატიულ, ასევე რადიკალურ მეთოდებზე. აქვე ვთავაზობთ კომპლექსურ წინასაოპერაციო კვლევებს (სისხლის ყველა საჭირო ანალიზი, გულმკერდის რენტგენოგრაფია, თერაპევტისა და ანესთეზიოლოგის კონსულტაცია). ასე რომ, ჰიპერჰიდროზით დაავადებულ ადამიანს ჩვენთან სრული სამედიცინო სერვისის მიღების საშუალება აქვს.
საუბრის დასასრულს, მინდა, “ავერსის კლინიკის” სახელით თქვენს მკითხველს ჯანმრთელობა ვუსურვო.


რა უნდა ვიცოდეთ თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის შესახებ

ყველამ ვიცით, რომ ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები ჩვენს ქვეყანაში ძალიან არის გავრცელებული. ჰიპოთირეოზი – ასე უწოდებენ მედიკოსები ამ ორგანოს ფუნქციის დაქვეითებას. თუ მისთვის დამახასიათებელ სიმპტომებს თვალს გადავავლებთ, ერთი შეხედვით საგანგაშოს ვერაფერს ვიპოვით: კანის სიმშრალე, თმის ცვენა, ყაბზობა, ადინამია, საერთო სისუსტე, წონის მატება... მაგრამ სულ სხვაა ახალშობილთა თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი. ფარისებრი ჯირკვლის ნაკლოვანება პატარას ორგანიზმს მძიმე დაღს ასვამს, რომლის აღმოფხვრა ხშირად ვეღარც კი ხერხდება.
თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის საფრთხეებისა და მისი სკრინინგის აუცილებლობის შესახებ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი მარინე გორდელაძე გვესაუბრება.

  • – ქალბატონო მარინე, რა არის თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი?

– კლინიკურ პრაქტიკაში ბავშვის გონებრივი განვითარების შეფერხება ხშირად ადრეულ ეტაპზე ამოუცნობი ჰიპოთირეოზის სავალალო შედეგია. თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი პედიატრიულ ენდოკრინოლოგიაში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დაავადებაა – საშუალოდ 3500-4000 ცოცხალი ახალშობილიდან ერთს აქვს.
თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის მიზეზი შეიძლება იყოს ფარისებრი ჯირკვლის აპლაზია ან ჰიპოპლაზია, ჰორმონთა სინთეზისა და სეკრეციის გენეტიკური დეფექტები და სხვა. ახალშობილობის პერიოდში თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის ნიშნები მეტად არასპეციფიკურია, ხოლო როცა კლინიკური სურათი აშკარა ხდება, უმეტესად უკვე გვიანაა, რადგან, როგორც წესი, თავის ტვინი დაზიანებულია. თუ მკურნალობა მაშინვე დავიწყეთ, ბავშვის ზრდა ნორმალური ტემპით გაგრძელდება, მაგრამ გონებრივად იგი სამუდამოდ არასრულფასოვანი რჩება.

  • – რა გავლენას ახდენს თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი ბავშვის ორგანიზმზე?

– ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონთა დეფიციტი უხეშად არღვევს ბავშვის ზრდის, ორგანიზმის ქსოვილთა და ორგანოთა სხვადასხვა სისტემის დიფერენცირების პროცესებს, მაგრამ ყველაზე მეტად ცენტრალურ ნერვულ სისტემას აზიანებს, რის შედეგადაც ფერხდება გონებრივი და ფსიქოფიზიკური განვითარება.
თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის დროს ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანების შეუქცევადობა ახალშობილის თავის ტვინის განვითარების თავისებურებით არის განპირობებული. თავის ტვინის ნეიროგენეზი ყველაზე სწრაფად და აქტიურად პირველი 6 თვის განმავლობაში მიმდინარეობს. სიცოცხლის მე-2 და მე-3 წელს ეს პროცესი შედარებით ნელდება. მაქსიმალური ზრდის კრიტიკულ პერიოდში თავის ტვინი ყველაზე მგრძნობიარეა არახელსაყრელი პირობების, კერძოდ, თიროქსინის დეფიციტის მიმართ – ჰორმონის უკმარისობა მის მომწიფებას აფერხებს და შეუქცევად ფსიქიკურ ჩამორჩენილობას განაპირობებს.
თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის ადრეული დიაგნოსტიკა და ზემოთ აღწერილი მოვლენების თავიდან აცილება შესაძლებელია, თუ მკურნალობა დაბადებიდან 2 კვირის ვადაში დაიწყო, ამისთვის კი ახალშობილთა სკრინინგია საჭირო. მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ტარდება ნეონატალური სკრინინგი, რომლის მთავარი მიზანი სწორედ თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზით გამოწვეული გონებრივი ჩამორჩენილობის აღმოფხვრაა.

  • – რა იწვევს თანდაყოლილ ჰიპოთირეოზს?

– თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის რამდენიმე ტიპს გადასხვავებენ: პირველადს, მეორეულს, ტრანზიტორულს. არსებობს თირეოიდული ჰორმონების მიმართ პერიფერიული რეზისტენტობაც.
ათიდან 9 შემთხვევაში თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი პირველადია. ის შეიძლება გამოიწვიოს:
. ფარისებრი ჯირკვლის აგენეზიამ (განუვითარებლობამ) – 22-42%-ში;
. ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოპლაზიამ (არასრულმა განვითარებამ) – 24-36%-ში;
. ფარისებრი ჯირკვლის ექტოპიამ (უჩვეულო ადგილას განვითარებამ) – 35-43%-ში.
ხშირია სხვადასხვა მიზეზით გამოწვეული თიროქსინის სინთეზის დარღვევა (5-10%).
ის, რომ ფარისებრი ჯირკვლის განვითარების დარღვევებს ერთგვარი ეთნიკური ვარიაბელობა ახასიათებს, გენეტიკური განწყობის შესაძლო როლზე მიგვითითებს. მართლაც, დღეს უკვე უამრავი გენია აღმოჩენილი, რომელთა მუტაციას ფარისებრი ჯირკვლის განვითარების პათოლოგიამდე მივყავართ. უნდა ითქვას, რომ ექტოპიური ფარისებრი ჯირკვალი საკმაოდ დიდხანს ინარჩუნებს თირეოიდული ჰორმონების სეკრეციის უნარს და მისი ფუნქციური აქტივობის დაქვეითება შესაძლოა მხოლოდ 10 წლის ასაკიდან გახდეს შესამჩნევი. საყურადღებო პათოლოგიაა პენდრედის სინდრომი – ამ დროს ჰიპოთირეოზი სმენის დარღვევასთანაა შერწყმული, ამიტომ ნეიროსენსორული სიყრუის მქონე ყველა ბავშვი ენდოკრინოლოგმა უნდა გამოიკვლიოს.
ახალშობილებში ძალიან იშვიათია მეორეული (ცენტრალური, ჰიპოფიზური) ჰიპოთირეოზი.

ტრანზიტორული (გარდამავალი) ჰიპოთირეოზის დროს დედის ანტისხეულები თავს ესხმიან ნაყოფის ფარისებრ ჯირკვალს და მისი ფუნქციის დაქვეითებას იწვევენ. დაავადების ეს ტიპი 3-6 თვეში გაივლის.

  • – რა კლინიკური ნიშნები ახასიათებს თანდაყოლილ ჰიპოთირეოზს?

– თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის კლინიკური ნიშნები და სიმპტომები დაავადების განვითარების ვადაზე, დაზიანების დონესა და თირეოიდული უკმარისობის ხარისხზეა დამოკიდებული. კლინიკური ნიშნების მიხედვით დაავადებაზე ეჭვის მიტანა ახალშობილთა მხოლოდ 5-15%-შია შესაძლებელი, რადგან ეს ნიშნები არასპეციფიკური, უმნიშვნელოა, შესაძლოა სულაც არ იყოს გამოხატული.
დაავადების კლინიკური სურათი გამომწვევ მიზეზებზეც არის დამოკიდებული. თუ ჰიპოთირეოზის აშკარა სიმპტომებმა სიცოცხლის პირველსავე დღეებში იჩინა თავი, სავარაუდოა ფარისებრი ჯირკვლის განუვითარებლობა. სხვა შემთხვევებში დაავადების ნიშნები შედარებით გვიან, 2-6 თვის ასაკში ჩნდება. თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის ადრეულ ნიშნებს მიეკუთვნება:
* ჰიპერბილირუბინემია (ბილირუბინის მომატება), რომელიც 7 დღეზე მეტხანს გრძელდება;
* სხეულის დიდი მასა (3500 გ-ზე მეტი) დაბადებისას;
* ბოხი ხმა;
* შებერილი მუცელი;
* ჭიპის თიაქარი;
* ჰიპოტონია;
* დიდი უკანა ყიფლიბანდი;
* მაკროგლოსია (დიდი ენა);
* ფარისებრი ჯირკვლის გადიდება.
თუ მკურნალობა დროულად არ დაიწყო, 3-4 თვის შემდეგ თავს იჩენს უმადობა (ბავშვს ყლაპვა უჭირს), მეტეორიზმი, ყაბზობა, ჰიპოთერმია, კუნთთა ჰიპოტონია, წონის მატების ტემპი ეცემა, ბავშვი შუპდება, ძილად არის მივარდნილი, კანი უშრება, უფითრდება, უუხეშდება, აღენიშნება ბრადიკარდია, კარდიომეგალია. თუ პროცესი ამის შემდეგაც ნებაზე მივუშვით, 5-6 თვის შემდეგ აშკარა გახდება ფიზიკური და ფსიქომოტორული ჩამორჩენილობა. ჩამოყალიბდება კლასიკური ჰიპოთირეოიდული ჰაბიტუსი – ფართო, უნაგირა ცხვირი და დავიწროებული თვალის ჭრილი. ბავშვები ასაკთან შედარებით ინფანტილურად გამოიყურებიან, დარღვეული აქვთ სხეულის პროპორციები. ხშირად ფერხდება სქესობრივი განვითარებაც, იშვიათად კი ნაადრევი სქესობრივი მომწიფებაც გვხვდება.
ამ დროისთვის თავის ტვინის სტრუქტურები უკვე საგრძნობლად არის დაზიანებული და ამის გამოსწორება ადეკვატური მკურნალობითაც შეუძლებელია. 
ყოველივე ამის გამო სიცოცხლის პირველსავე დღეებში თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის დიაგნოსტირებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. ამ მიზნით მთელ მსოფლიოში ტარდება ახალშობილთა თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის სკრინინგი.

  • – რას გვეტყვით თავად სკრინინგის შესახებ? 

– გასული საუკუნის 70-იან წლებში მედიცინაში დაგროვილმა კლინიკურმა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ თუ თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის მკურნალობა სიცოცხლის პირველსავე ან მეორე კვირას მაინც დაიწყო, გონებრივი განვითარების შეფერხება ისეთი მკვეთრი აღარ იქნება, და ვინაიდან თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის განვითარების რისკფაქტორების გამოყოფა ვერ ხერხდება და კლინიკური სურათის მიხედვით დიაგნოზის დროული დასმაც ჭირს, დღის წესრიგში დადგა სკრინინგის შემოღების საკითხი.
მართალია, იმხანად არსებობდა თირეოიდული ჰორმონების განსაზღვრის მეთოდები, მაგრამ ისინი დიდი რაოდენობით სისხლის შრატს მოითხოვდა. კანადელმა ექიმმა ჟან დუსომ, შემთხვევით შეამჩნია, რომ ფენილკეტონურიის სკრინინგული ტესტი ფილტრის ქაღალდზე დატანილი სისხლის მშრალი წვეთის საშუალებით ტარდებოდა. მან გადაწყვიტა, იგივე მეთოდი გამოეყენებინა თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის სკრინინგისთვისაც. სტატისტიკური მონაცემებით, მსოფლიოში სკრინინგულ გამოკვლევას ყოველწლიურად 25 მლნ-მდე ახალშობილი გადის. დაავადების გავრცელების მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, სკრინინგი ყოველწლიურად ჰიპოთირეოზის 6-8 ათას ახალ შემთხვევას ავლენს. 

  • – როგორ ხდება დიაგნოზის დადასტურება? როგორია მკურნალობის პრინციპები?

– სიცოცხლის მე-4 -5 დღეს ახალშობილის ცერა თითიდან იღებენ 1 წვეთ სისხლს და ფილტრის ქაღალდზე აწვეთებენ. ამგვარად შეფასების განსაზღვრული სისტემა თანდაყოლილ ჰიპოთირეოზზე საეჭვო ახალშობილებს ავლენს. ასეთ ბავშვებს იძახებენ და დამატებით იკვლევენ დიაგნოზის დასადასტურებლად.
ყველა ახალშობილს, რომელსაც თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი აღმოაჩნდება, დაუყოვნებლივ (დაბადებიდან 14 დღის ვადაში) უნდა დაეწყოს თირეოიდული ჰორმონებით მკურნალობა. სასურველი შედეგის საწინდარი სწორედ დროული და ადეკვატური მკურნალობაა. თუ ჩანაცვლებითი თერაპია 3 თვემდე დაიწყო და ადეკვატურად გაგრძელდა, მომავალში ბავშვის ინტელექტის კოეფიციენტმა შესაძლოა საშუალო მაჩვენებლებს მიაღწიოს, ხოლო თუ მკურნალობა 6 თვის ასაკშიც არ იქნა დაწყებული, გონებრივი ჩამოჩენა გარდაუვალია.
მკურნალობის არჩევის პრეპარატია ლევოთიროქსინი. მკურნალობის მიზანია, რაც შეიძლება მალე მოხდეს თ4-ის ნორმალიზება, მერე კი ირჩევა ლევოთიროქსინის ის დოზა, რომელიც თირეოიდული ფუნქციის მყარ კომპენსაციას და, ამის კვალობაზე, ბავშვის ნორმალურ ფსიქიკურ განვითარებას უზრუნველყოფს.
მასშტაბური კლინიკური სარგებლის გარდა, ყურადსაღებია ეკონომიკური მხარეც – ექსპერტთა შეფასებით, თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის სკრინინგის ღირებულება გაცილებით ნაკლებია გვიანდელ ასაკში მისი დიაგნოსტირებისა და მკურნალობის ღირებულებაზე.
ბავშვებში ჰიპოთირეოზის სამკურნალოდ ლევოთიროქსინის ტაბლეტირებულ ფორმას იყენებენ. ლევოთიროქსინი მიიღება დღეში ერთხელ, დილით, კვებამდე ნახევარი საათით ადრე. ახალშობილს აბი შეიძლება დავუფშვნათ და წყალში გავუხსნათ. სასურველი არ არის მისი რძეში გახსნა. არ შეიძლება ლევოთიროქსინის რკინის პრეპარატებთან, სოიის პროდუქტებსა და უჯრედისით მდიდარ საკვებთან ერთად მიღება. მის შეწოვას ხელს კალციუმის შემცველი და კრუნჩხვის საწინააღმდეგო პრეპარატებიც უშლის.
ტრანზიტორული ჰიპოთირეოზი მკურნალობას იშვიათად მოითხოვს – გამომწვევი მიზეზის გაქრობის შემდეგ თავისთავად გაივლის.
თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის კომპლექსურ მკურნალობაში უნდა ჩაერთოს სიმპტომური თერაპია (ანტიანემიური, ანტირაქიტული პრეპარატები, ვიტამინები), სხეულის მასაჟი და პრეპარატები გონებრივი ჩამორჩენის საკორექციოდ. 

  • – მოითხოვს თუ არა დაავადება მუდმივ მონიტორინგს? როგორია პროგნოზი?

– მკურნალობის ფონზე ჰიპოთირეოზის კომპენსაციის შესაფასებლად აუცილებელია ჰორმონული კონტროლი (Fთ4, თშH): თავდაპირველად – 2-4 კვირაში ერთხელ, 6 თვიდან 3 წლამდე – 3 თვეში ერთხელ, შემდგომ, ზრდის დასრულებამდე – 6 თვეში ერთხელ. მკურნალობის მიზანია ბავშვის ოპტიმალური ზრდა-განვითარების მიღწევა, ამიტომ 3 წლის განმავლობაში 3 თვეში ერთხელ აუცილებელია ბავშვის ზრდისა და ფსიქომოტორული განვითარების შეფასება. ფიზიკური განვითარების მთავარი კრიტერიუმებია სიმაღლისა და წონის მაჩვენებლები, რომელთაც სპეციალური, პერცენტული მრუდების საშუალებით აფასებენ. ფსიქიკური განვითარება და ინტელექტი პირველად 1-1,5 წლის ასაკში მოწმდება, განმეორებით კი 5 წლის ასაკში.
ბავშვებს, რომელთაც უწყვეტად და ადეკვატურად მკურნალობენ, ზრდის ტემპი და საბოლოო სიმაღლე ნორმალური აქვთ. შედეგი საუკეთესოა, როდესაც მკურნალობა 2 კვირის ასაკამდე იწყება.
თუ სკრინინგით დაავადება თავიდანვე არ იქნა დადგენილი და მკურნალობა 2 თვის შემდეგ დაიწყო, შესაძლოა, ბავშვი ფიზიკურად კარგად განვითარდეს, მაგრამ ინტელექტუალური განვითარება, მეტყველება, ანგარიშის უნარი, წვრილი მოტორიკა (ნატიფი მოძრაობა) მაინც შეზღუდული ექნება.
ამრიგად, დაავადების შედეგი, ჰიპოთირეოზის სიმძიმის ხარისხთან ერთად, მკურნალობის დროულობაზე, უწყვეტობასა და პრეპარატის სწორ დოზირებაზეც არის დამოკიდებული.
თამარ არქანია


რატომ დიდდება ლიმფური კვანძები?

ჯერ კიდევ ძველმა ბერძნებმა იცოდნენ, რომ სისხლი ადამიანის ორგანიზმში მოცირკულირე ერთადერთი სითხე არ არის. არსებობს კიდევ ერთი, გამჭვირვალე სითხე, რომელიც თავის კალაპოტში მიედინება. ბერძნებმა მას “ლიმფა” უწოდეს, რაც “სუფთა წყალს”, “ნამს” ნიშნავს, ხოლო სადინარებს, რომლებშიც ის მოძრაობს – ლიმფური ძარღვები. ამ ძარღვების თავისებურება ის არის, რომ მათზე გზადაგზა ლიმფური კვანძებია განლაგებული.

  • რა ფუნქცია აკისრია ლიმფურ კვანძებს ჩვენს ორგანიზმში?

პატარა ფილტრები
ადამიანის ორგანიზმში ოთხასიდან ათასამდე ლიმფური კვანძია (და არა ჯირკვალი! ჯირკვალი გარკვეული ფუნქციისა და სტრუქტურის მქონე ორგანოა). ისინი ბუნებრივი ნაკეცების მიდამოში არიან განლაგებულნი, კერძოდ, იდაყვისა და მუხლქვეშა ფოსოებში, ყბის ქვეშ, კისერზე, საზარდულის მიდამოში, გულმკერდისა და მუცლის ღრუში. ლიმფური კვანძები ადამიანის იმუნური სისტემის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია და ბიოლოგიური ფილტრის ფუნქციას ასრულებს – სხეულის სხვადასხვა ნაწილიდან მომავალ ლიმფას დაუღალავად ფილტრავს. ლიმფა სისხლის თხევადი ნაწილისგან წარმოიქმნება, რომელიც კაპილარებიდან უჯრედშორის სივრცეში გადადის, ქსოვილებს წმენდს და ლიმფური ძარღვების მეშვეობით კვლავ სისხლს უბრუნდება. ლიმფურ კვანძებში ლიმფა ნელა გაედინება, ხოლო აქ არსებული იმუნური უჯრედები, მაკროფაგები, მიკრობებს, ვირუსებს, უცხო ცილებსა და დეფექტურ (სიმსივნურ) უჯრედებს ანადგურებენ. ლიმფურ კვანძებშივე წარმოიქმნება ლიმფოციტები – დამცავი უჯრედები, რომლებიც უცხო სხეულებისა და უჯრედების განადგურებაში მონაწილეობს.
როდესაც ლიმფურ კვანძში ლიმფა ანთებადი ქსოვილიდან მიედინება, მასზე დატვირთვა არსებითად იმატებს, რაც უკვალოდ არ ჩაივლის და ლიმფური კვანძი დიდდება, ზოგჯერ კი თავადაც ანთებადი ხდება. როდესაც დაავდება უკან იხევს, კვანძი ისევ პატარავდება, მაგრამ მკვრივდება.

  • როდის დიდდება ლიმფური კვანძი?

ლიმფური კვანძის გადიდება იმის მანიშნებელია, რომ მის მიერ კონტროლირებად ზონაში პათოლოგიური პროცესი მიმდინარეობს. ეს პროცესი უმეტესად ინფექციურია, ზოგჯერ კი სიმსივნური ხასიათისა.
დაწვრილებით განვიხილოთ ლიმფური კვანძის გადიდების მიზეზები:
. ინფექცია. სხვადასხვა ინფექციური დაავადების (წითელა, ყურის ინფექცია, კარიესი, კანისა და ჭრილობის ინფექციები) დროს ლიმფური კვანძები ხშირად დიდდება.
. ვირუსი. ვირუსული დაავადების დროს ლიმფური კვანძის გადიდება ჩვეული იმუნური რეაქციაა. ორგანიზმი ასეთ რეაქციას გამოხატავს ნებისმიერი გენერალიზებული ინფექციის დროს, უბრალო გრიპით დაწყებული, აივ-ინფექციით (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) დამთავრებული.
. ანთება. ანთებითი პროცესების დროს ანთებადი რეგიონის ლიმფურ კვანძებში ანთების უჯრედები ხვდება.
. სიმსივნე. ამ დროს ხდება ლიმფური კვანძების ინფილტრაცია სიმსივნური (მეტასტაზური) უჯრედებით. ეს უჯრედები სიმსივნის უბნიდან ლიმფურ კვანძში ლიმფის საშუალებით ხვდება.
. სისხლის ავთვისებიანი დაავადება. ლიმფომის ან სარკომის დროს ლიმფურ კვანძებში ლიმფოციტები უკონტროლოდ მრავლდება.
ლიმფური კვანძების დათვალიერებისას ყურადღება ექცევა:
. თანმხლები დაავადების არსებობა-არარსებობას;
. კვანძის ზომას;
. კვანძის სიმკვრივეს;
. მოძრავია კვანძი თუ ირგვლივ არსებულ ქსოვილებთანაა შეზრდილი.
თუ ლიმფური კვანძი თანმხლები დაავადების გარეშეა გადიდებული, საქმე ლიმფადენოპათიასთან გვაქვს. სავარაუდოდ, მიმდებარე უბანში ანთებადი კერა წარმოიშვა.
გადიდებული ლიმფური კვანძის მტკივნეულობა ლიმფადენიტის ნიშანია. ლიმფადენიტი საკუთრივ ლიმფური კვანძის ანთებაა. ის მაშინ ვითარდება, როცა ლიმფური კვანძი ინფექციას ვერ უმკლავდება (რაც იმუნიტეტის დაქვეითებით ან ძლიერ გამძლე და აგრესიული ინფექციური აგენტის შეჭრითაა განპირობებული).
ზოგჯერ ლიმფური კვანძი ჩირქდება, რაც ფლეგმონის (ჩირქოვანი ანთების მიმდებარე ქსოვილებზე გავრცელების) საფრთხეს წარმოშობს. ამ შემთხვევაში ქირურგიული ჩარევაა აუცილებელი.
ძლიერ მკვრივი, კონგლომერატებად გაერთიანებული, ირგვლივ მდებარე ქსოვილებთან შეზრდილი და ნაკლებად მოძრავი ლიმფური კვანძები ავთვისებიანი პროცესისთვის არის დამახასიათებელი. მსგავსი შემთხვევა ონკოლოგის გადაუდებელ კონსულტაციას მოითხოვს. თუ გგონიათ, რომ ადამიანის ორგანიზმს წარმოდგენა არა აქვს, რა არის სიმსივნური უჯრედი, ძლიერ ცდებით. თითოეული ჩვენგანის ორგანიზმში ყოველდღიურად ასი ათასამდე სიმსივნური უჯრედი წარმოიქმნება. ეს გენეტიკური “შეცდომების” გამო ხდება და უჯრედის თვისებების შეცვლას (ცილების სტრუქტურის დარღვევა, უსასრულო გამრავლების უნარის შეძენა) იწვევს. ასეთი უჯრედები იოლად სცილდება თავდაპირველ ადგილს და ლიმფურ სისტემაში ხვდება. ნორმალურ შემთხვევებში ისინი ლიმფური კვანძების ბარიერს ვერ გადალახავენ და იღუპებიან. ეს მაშინ, როდესაც ლიმფური კვანძები ბარიერულ ფუნქციას ინარჩუნებენ და იმუნური უჯრედებიც აკეთებენ თავიანთ საქმეს.

  • როგორ ვლინდება?

ლიმფური კვანძების გადიდებისთვის უამრავი სიმპტომია დამახასიათებელი. ზოგიერთი არაფერს უჩივის და ექიმთან პროფილაქტიკური ვიზიტის დროს აღმოუჩენენ ხოლმე გადიდებულ ლიმფურ კვანძს, ზოგჯერ კი გადიდებული კვანძი იმდენად მტკივნეული და მგრძნობიარეა, რომ ძლიერ დისკომფორტს იწვევს. უფრო მნიშვნელოვანი და ინფორმაციულია თანმხლები დაავადებისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები: ცხელება, ღამის ოფლიანობა, წონის კლება, კბილის, ყელის ტკივილი. ეს ყველაფერი ექიმს სწორი დიაგნოზის დასმაში ეხმარება. სიმპტომები კვანძის მდებარეობასა და გადიდების მიზეზზეა დამოკიდებული. შესაძლოა, აღინიშნებოდეს ზედა სასუნთქი გზების რესპირატორული ინფექციისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები (სურდო, ყელის ტკივილი, ცხელება), ყურის, ნიკაპქვეშა, კისრის ლიმფური კვანძები გადიდებული და ოდნავ მტკივნეული იყოს. სხეულის სიღრმეში არსებული კვანძების გადიდებას კანქვეშა ლიმფური კვანძების გადიდებისგან განსხვავებული შედეგები აქვს. ღრმად მდებარე ლიმფური კვანძის გადიდებას შესაძლოა ლიმფის დინების შეფერხება და კიდურის შეშუპება მოჰყვეს, ფილტვის ლიმფური კვანძის გადიდებამ შესაძლოა ქრონიკული ხველა გამოიწვიოს. ზოგიერთი ინფექცია (მონონუკლეოზი, აივ ინფექცია, სოკოვანი და პარაზიტული ინფექციები) შესაძლოა ლიმფური კვანძების სისტემური გადიდებით წარიმართოს, თუმცა არა ყოველთვის – ზოგჯერ მხოლოდ კანისმხრივი სიმპტომები და სიწითლეა გამოხატული. ზოგიერთ იმუნურ დაავადებასაც (მგლურას, რევმატოიდულ ართრიტს) ახასიათებს ლიმფური კვანძების სისტემური გადიდება.
იშვიათად ლიმფური კვანძი ან კვანძების ჯგუფი სწრაფად სივდება და უმოძრაო ხდება.

  • როდის მივმართოთ ექიმს?

გადიდებული კვანძები თავისთავად დიდ პრობლემას არ წარმოადგენს, მაგრამ თუ ამას თან სხვა სიმპტომებიც ერთვის, ექიმთან კონსულტაცია აუცილებელია. ექიმს უნდა მიმართოთ როცა:
. ლიმფური კვანძების გადიდება ორ კვირაზე მეტია გრძელდება და`ან თან ახლავს ისეთი სიმპტომები, როგორებიცაა წონის კლება, ღამის ოფლიანობა, სისუსტე და გახანგრძლივებული ცხელება.
. კვანძები მაგარი, კანთან შეზრდილი და სწრაფად მზარდია.

 . ლავიწისა და კისრის ქვედა უბანში შესივებას გრძნობთ.
. გარშემო კანი წითელი და ანთებადია და ინფექციასეჭვობთ.
. კისრის გადიდებული ლიმფური კვანძი სუნთქვაში ხელს გიშლით.
ლიმფური კვანძების გადიდება სასწრაფო ჰოსპიტალიზაციას იშვიათად მოითხოვს.
დიაგნოზს თანმხლები სიმპტომების შეფასების, ფიზიკალური გამოკვლევისა და სისხლის საერთო ანალიზის საფუძველზე სვამენ. ზოგჯერ რენტგენოლოგიური და კომპიუტერული კვლევაც ტარდება. სიმსივნური პროცესის გამოსარიცხად გადიდებული ლიმფური კვანძის ბიოფსიაც საჭიროა.
.ლიმფური კვანძი გამიდიდდა! როგორ მოვიქცე?

 პანიკის საფუძველი არ არსებობს. ყველაზე ხშირად ეს იმის მანიშნებელია, რომ თქვენი იმუნური სისტემა გამართულად მუშაობს, მაგრამ მიზეზის გასარკვევად ექიმ თერაპევტთან ვიზიტს მაინც ნუ გადადებთ.
თუ უბრალო გრიპისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები გაქვთ, პრობლემის მოგვარება სახლის პირობებშიც შესაძლებელია. განკურნებიდან ორ კვირაში ლიმფური კვანძები საწყის ზომას დაუბრუნდება. სპეციფიკური მკურნალობა არ არის საჭირო.
თუ კვანძი მცირე (2 სმ-ზე ნაკლები) ზომისაა, საზარდულის ან ნიკაპქვედა არეში მდებარეობს და თქვენ მოზარდი ხართ, არაფერია საშიში – ამ ასაკში ეს ჩვეული მოვლენაა. ბავშვებს მოზრდილებთან შედარებით აქტიური ლიმფური სისტემა აქვთ და მათი კვანძები ხშირადაა გადიდებული. ლიმფური კვანძის სწრაფად, 1-2 დღეში გადიდებას სხვადასხვა მიზეზი აქვს და მკურნალობასაც სხვადასხვაგვარს მოითხოვს, ამიტომ ამის შესახებ აუცილებლად ამცნეთ ექიმს.
გადიდებული ლიმფური კვანძების სტანდარტული მკურნალობა ტკივილგამაყუჩებლისა და სიცხის დამწევი პრეპარატების (იბუპროფენი, აცეტამინოფენი) მიღებას გულისხმობს. თბილი საფენებიც ამცირებს შესივებას. თუ მიზეზი ინფექციაა, ანტიბიოტიკების ან ანტივირუსული პრეპარატების მიღებაა მიზანშეწონილი. აბსცესს დრენირება სჭირდება. სიმსივნური დაავადების მკურნალობა კი ქირურგიულ, რადიაციულ და ქიმიოთერაპიას მოიცავს. თუ მიზეზი იმუნური დარღვევაა, საქმეს ძირითადი დაავადების მკურნალობა შველის. სიტუაციის შეფასება და იმის დადგენა, რამდენად საშიშია თქვენი დაავადება, მხოლოდ ექიმს შეუძლია. მიზეზის დადგენისა და აღმოფხვრის შემთხვევაში ლიმფური სისტემა ნორმალურ მდგომარეობას დაუბრუნდება. ნებისმიერ ადამიანს ცხოვრების მანძილზე ლიმფური კვანძები იმდენჯერ უდიდდება და უმცირდება, რომ ვერ მოთვლით. მთავარია, სერიოზული დაავადება არ გამოგეპაროთ და მცირედი ეჭვის არსებობის შემთხვევაშიც კი სპეციალისტს მიმართოთ.
თამარ არქანია


რატომ თამაშობს წნევა

მაღალი არტერიული წნევა უმთავრესად ასაკოვანთა ხვედრიაო, იტყვით. შესაძლოა, ასაკთან ერთად ამ დაავადების გავრცელება მართლაც იმატებდეს, მაგრამ ის არც ახალგაზრდებს შორის ყოფილა იშვიათი. მაინც რა იწვევს ჰიპერტენზიას? როგორ მკურნალობენ მას? ამ და სხვა კითხვებით “ავერსის კლინიკის” კარდიოლოგს დავით მაისურაძეს მივმართეთ:

  • . რამდენად გავრცელებული დაავადებაა არტერიული ჰიპერტენზია?

– დავიწყებ იმით, რომ არტერიული ჰიპერტენზია წარმოადგენს გულის, თავის ტვინისა და თირკმლის სისხლძარღვოვანი დაავადებების განვითარების უმთავრეს რისკფაქტორს ორივე სქესის, სხვადასხვა ასაკისა და რასობრივი წარმომავლობის ადამიანებისთვის. სიკვდილის ძირითად მიზეზად მთელ მსოფლიოში სწორედ ეს დაავადებები გვევლინება. ამავე დროს, შთამბეჭდავია არტერიული ჰიპერტენზიის გავრცელება მსოფლიოს მასშტაბით. იგი კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი არაინფექციური პანდემია გახლავთ. ეკონომიკურად განვითარებული ქვეყნების ზრდასრულ მოსახლეობაში მისი გამოვლენის მაჩვენებელი 20%-ს აღწევს. მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ჰიპერტენზიაა ყველაზე ხშირი პირველადი დიაგნოზი. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, მთელი მსოფლიოს მასშტაბით არტერიული ჰიპერტენზია დაახლოებით მილიარდ ადამიანს აქვს და მასთან არის დაკავშირებული ყოველწლიურად 7 მილიონზე მეტი სიკვდილის შემთხვევა.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის 2005 წლის ანგარიშში, 2002 წლის მონაცემების საფუძველზე, ნათქვამია, რომ საქართველოში არტერიული ჰიპერტენზიის ხვედრითი წილი სიკვდილობის მიზეზთა შორის 48,8%-ს შეადგენს.
ფართომასშტაბიანი მულტიცენტრული კვლევებით არის დადასტურებული, რომ არტერიული ჰიპერტენზიის ადეკვატური კონტროლი (მისი სამიზნე დონის მიღწევა) პოპულაციურ დონეზე ამცირებს თავის ტვინის ინსულტისა და გულის კორონარული დაავადების განვითარებას და ამ დაავადებათა მიზეზით განპირობებული სიკვდილობის რისკს.
არტერიული ჰიპერტენზია გულ-სისხლძარღვთა ყველაზე ფართოდ გავრცელებული დაავადება და, ამავე დროს, გულ-სისხლძარღვთა სხვა დაავადებების განვითარების უმთავრესი რისკფაქტორიც არის. არტერიულ წნევასა და კარდიოვასკულური შემთხვევების ალბათობას შორის დამოკიდებულება ძლიერ მკაფიო, უწყვეტი და სხვა რისკის ფაქტორებისგან აბსოლუტურად დამოუკიდებელია.

  • . როგორია არტერიული წნევის ნორმა და უპირატესად რა იწვევს მის მატებას?

– არტერიულ ჰიპერტენზიად ითვლება მდგომარეობა, როდესაც სისტოლური წნევა 140 მმ ვწყ. სვ ან უფრო მაღალია, ანდა დიასტოლური წნევა უტოლდება ან აღემატება 90 მმ ვწყ.სვ-ს. არტერიული ჰიპერტენზიის ასიდან 90-95 შემთხვევაში მიზეზი დაუდგენელი რჩება. ამას პირველადი, ესენციური ან იდიოპათიური ჰიპერტენზია ეწოდება. ადრე ჩვენში მას ჰიპერტონიულ დაავადებას უწოდებდნენ. როდესაც არტერიული ჰიპერტენზია რაიმე სპეციფიკური მიზეზის შედეგად ვითარდება, მას მეორეულ ანუ სიმპტომურ ჰიპერტენზიას ვუწოდებთ.
ესენციური ჰიპერტენზიის ეტიოპათოგენეზი მულტიფაქტორულია, მარტივად რომ ვთქვათ, მრავალი მიზეზი აქვს, ხოლო საფუძვლად არტერიული წნევის რეგულაციის დარღვევა უდევს, რომელშიც ერთმანეთთან დაკავშირებული ნეიროჰუმორული და უჯრედულმოლეკულური ფაქტორებია ჩართული.
ფიზიოლოგიურად არტერიული წნევის სიმაღლეს ორი ფაქტორი: გულის წუთმოცულობა და სისხლძარღვთა პერიფერიული წინააღმდეგობა – განაპირობებს.
საზოგადოდ, განიხილება არტერიული წნევის სამი კატეგორია:
1. ნორმული;
2. პრეჰიპერტენზია:
I სტადია;
II სტადია;
3. ჰიპერტენზია.

არტერიული წნევის კლასიფიკაცია 18 წელს გადაცილებულთათვის


 არტერიული წნევის კატეგორია   სისტოლური წნევა    დიასტოლური წნევა
 ნორმალური  <120  და  < 80
 პრეჰიპერტენზია  120-139  ან  80-89
 ჰიპერტენზია      
 I სტადია  140-159  ან  90-99
 II სტადია  ≥ 160  ან  ≥ 100


. როდის ინიშნება ანტიჰიპერტენზიული მკურნალობა?
– ანტიჰიპერტენზიული მკურნალობის დანიშვნის საბაზისო კრიტერიუმად წნევის მატების ხარისხი განიხილება. მოწოდებულია ყველა ჰიპერტენზიული (I და II სტადიის მქონე) პირის მკურნალობა.
ანტიჰიპერტენზიული მკურნალობის მიზანი კარდიოვასკულური და თირკმლის დაავადებებით გამოწვეული ავადობისა და სიკვდილობის შემცირება გახლავთ.
ჰიპერტენზიულ პირებში, განსაკუთრებით კი 50 წელს გადაცილებულებში, პირველი რიგის ამოცანა სისტოლური წნევის კონტროლის მიღწევაა. სამიზნე არტერიულ წნევად ანუ იმ წნევად, რომელსაც უნდა მივაღწიოთ და შემდეგ შევინარჩუნოთ, მიჩნეულია <140/90 მმ ვწყ.სვ, რადგან ამ შემთხვევაში კარდიოვასკულური დაავადებების განვითარების ალბათობა საგრძნობლად მცირდება.
იმ პირებისთვის, რომელთაც აქვთ შაქრიანი დიაბეტი ან თირკმლის ქრონიკული უკმარისობა, სამიზნე წნევაა <130/80 მმ ვწყ. სვ.
. რა პრინციპით წარმოებს ატრერიული ჰიპერტენზიის მკურნალობა?
– ჰიპერტენზიულ პირთა დაახლოებით ორ მესამედში სამიზნე არტერიული წნევის მიღწევა ორი ან მეტი ანტიჰიპერტენზიული პრეპარატის საშუალებით ხერხდება.
შემთხვევათა მხოლოდ ერთ მესამედშია შესაძლებელი ეფექტური მკურნალობა ერთი მედიკამენტის საშუალებით. ამას კვლევებიც ადასტურებს.
. რა სიხშირით უნდა მოხდეს არტერიული წნევის კონტროლი და მკურნალობის ეფექტის შესაფასება?
– პაციენტთა უმრავლესობამ ანტიჰიპერტენზიული მკურნალობის დაწყებიდან ერთი თვის შემდეგ ან სამიზნე არტერიული წნევის მიღწევამდე კიდევ ერთი შემოწმება უნდა გაიაროს, სამიზნე წნევის მიღწევის შემდეგ კი მომდევნო ვიზიტები შეიძლება 3-6 თვეში ერთხელ განხორციელდეს.
მეორე სტადიის ჰიპერტენზიისა და თანმხლები დაავადებების მქონე ადამიანებს ექიმთან ვიზიტი უფრო ხშირად სჭირდებათ. თანმხლები დაავადებების, მაგალითად, გულის უკმარისობისა და დიაბეტის დროს ვიზიტები ხშირად არის საჭირო. პარალელურად უნდა მიმდინარეობდეს სხვა კარდიოვასკულური რისკის ფაქტორების კორექცია.
ასპირინის დაბალი დოზით მკურნალობა ნაჩვენებია სამიზნე წნევის მიღწევის შემდეგ, რადგან არაკონტროლირებადი ჰიპერტენზიის დროს არსებობს ჰემორაგიული ინსულტის განვითარების რისკი.
საზოგადოდ, პლაზმის კალიუმისა და კრეატინინის კონტროლი წელიწადში არანაკლებ ორჯერ უნდა განხორციელდეს.
. არის შემთხვევები, როდესაც მომატებული არტერიული წნევა სასწრაფოდ უნდა დავწიოთ...
– ასეთ მდგომარეობას ჰიპერტენზიის სასწრაფო შემთხვეას ვუწოდებთ. ამ დროს არტერიული წნევა 180/120 მმ ვწყ.სვ-მდე და უფრო მეტად არის მომატებული, თუმცა არ აღინიშნება სამიზნე ორგანოების მწვავე დაზიანება. ჰიპერტენზიის სასწრაფო შემთხვევების დროს არტერიული წნევა, ჩვეულებრივ, ორალურად მისაღები მედიკამენტებით, ამბულატორიული მეთვალყურეობით უნდა დაქვეითდეს. მძიმე ჰიპერტენზიის მქონე ავადმყოფთა უმრავლესობას სამიზნე ორგანოების დაზიანების ნიშნები, ჩვეულებრივ, არ უვლინდება. ასეთ პირებს არტერიული წნევა თანდათანობით უნდა დაეწიოთ 24-48 საათის განმავლობაში. ეს ხშირად ხორციელდება ორალური მედიკამენტებით, სტაციონარში მოთავსების გარეშე, ამბულატორიული მეთვალყურეობის ქვეშ. კლინიკური გაუმჯობესება მოსალოდნელია წამლების მიღებიდან პირველი რამდენიმე საათის შემდეგ.
გაითვალისწინეთ: ასიმპტომურ პაციენტებში, რომლებსაც არ აქვთ სამიზნე ორგანოების აშკარა მწვავე დაზიანების ნიშნები, არტერიული წნევის სწრაფი დაქვეითება მიზანშეწონილი არ არის.
ჰიპერტენზიის გადაუდებელი შემთხვევები კი განისაზღვრება როგორც არტერიული წნევის ძლიერი მატება სამიზნე ორგანოების მწვავე დაზიანების არსებობის დროს. მწვავე კორონარული სინდრომი, აორტის განშრევებადი
ანევრიზმა, ფილტვების მწვავე შეშუპება, ჰიპერტენზიული ენცეფალოპათია, თავის ტვინის მწვავე ინფარქტი ან ინტრაცერებრული სისხლჩაქცევა და ეკლამფსია ის კლინიკური მდგომარეობებია, როდესაც საჭიროა არტერიული წნევის დაუყოვნებელი დაქვეითება. მხოლოდ სწრაფი რეაგირების შემთხვევაში შეიძლება თავიდან ავიცილოთ სამიზნე ორგანოთა დაზიანების პროგრესი.

პერორალური ანტიჰიპერტენზიული მედიკამენტები

თიაზიდური შარდმდენები 
ქლორთიაზიდი

ქლორტალიდონი
ჰიდროქლორთიაზიდი
პოლითიაზიდი
ინდაპამიდი
მეტოლაზონი
მარყუჟზე მოქმედი შარდმდენი
ბუმეტანიდი

ფუროსემიდი
ტორსემიდი
კალიუმშემნახველი
შარდმდენი ამილორიდი

ტრიამტერენი 
ალდოსტერონის რეცეპტორის ბლოკერები
ეპლერენონი

სპირონოლაქტონი
 
ბეტა-ბლოკერები 
ატენოლოლი

მეტოპროლოლი
პროპრანოლოლი
ბისოპროლოლი
ნებივოლოლი
 
კომბინირებული ალფა და ბეტა ბლოკერები 
კარვედილოლი

ლაბეტალოლი
აგფ ინჰიბიტორები
ბენაზეპრილი

აპტოპრილი
ენალაპრილი
ფოზინოპრილი
ლიზინოპრილი
პერინდოპრილი
მოექსიპრილი
ქვინაპრილი
რამიპრილი
ტრანდოლაპრილი
ანგიოტენზინის რეცეპტორების ბლოკერები
კანვესარტანი

ეპროსარტანი
ირბესარტანი
ლოსარტანი
ოლმესარტანი
ტელმისარტანი
ვალსარტანი


. ნებისმიერი ჩვენგანი შეიძლება აღმოჩნდეს სიტუაციაში, როდესაც ოჯახის წევრს არტერიული წნევა მეტისმეტად უწევს და მის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრება. როგორ დავეხმაროთ მას ექიმის მოსვლამდე?
– თუ თქვენს გვერდით ვინმეს უეცრად არტერიულმა წნევამ მეტისმეტად აუწია (სისტოლურმა მაჩვენებლმა მიაღწია 180-ს ან დიასტოლურმა – 110-ს, – ეცადეთ, კონსულტაციისთვის დაუკავიშრდეთ ოჯახის ექიმს ან კარდიოლოგს ან სასწრაფო დახმარების ბრიგადა გამოიძახოთ. თუ ექიმთან დაკავშირება ან სასწრაფოს გამოძახება ვერ მოახერხეთ, შეიძლება, ავადმყოფს მისცეთ ხანმოკლე მოქმედების ანტიჰიპერტენზიული მედიკამენტი (ანაპრილინი, ნიფედიპინი, კლოფელინი, კაპტოპრილი). მაგრამ მუდამ გახსოვდეთ, რომ ექიმთან კონსულტაციის გარეშე ჩატარებულმა თვითმკურნალობამ შესაძლოა არასასურველ შედეგამდე მიგვიყვანოს. 
. ხშირია თუ არა ბავშვებში არტერიული წნევის მატება? რა იწვევს მას?
– ბავშვებსა და მოზარდებში არტერიული ჰიპერტენზია განისაზღვრება როგორც რამდენიმე გაზომვით მიღებული არტერიული წნევის მაღალი ციფრები. ბავშვებში ჰიპერტენზიის შემთხვევაში ექიმმა აუცილებლად მეორეული ჰიპერტენზია უნდა ივარაუდოს და კლინიკური მონაცემების საფუძველზე შესაბამისი გამოკვლევა დაიწყოს.
მოზარდებში არტერიული ჰიპერტენზია ხშირად ასოცირებულია სიმსუქნესთან, მჯდომარე ცხოვრების წესთან, ჰიპერტენზიისა და სხვა კარდიოვასკულური გართულებების ოჯახურ ანამნეზთან.
როცა მხოლოდ ცხოვრების წესის შეცვლით არტერიული ჰიპერტენზიის მართვა ვერ ხერხდება, ფარმაკოლოგიური თერაპია აუცილებელია. ინიშნება იგივე ანტიჰიპერტენზიული მედიკამენტები, რომლებიც მოზრდილ პაციენტებში, მხოლოდ დოზა უნდა იყოს მცირე და დიდი სიფრთხილით შეირჩეს. აგფ-ინჰიბიტორები და ალდოსტერონის რეცეპტორის ბლოკერები არ გამოიყენება ორსულებისა და იმ მოზარდი გოგონებისთვის, რომლებიც აქტიურ სქესობრივ ცხოვრებას ეწევიან ანუ აქვთ დაორსულების რისკი. მკაცრად იკრძალება ბავშვებში ანაბოლური სტეროიდების გამოყენება.
გაურთულებელი ჰიპერტენზიის პირობებში ბავშვებს ფიზიკური აქტივობა არამც და არამც არ უნდა შევუზღუდოთ, რადგან ხანგრძლივი ვარჯიში არტერიულ წნევას აქვეითებს.
. რას ურჩევთ ჩვენს მკითხველს, ცხოვრების როგორ რეჟიმს მივდიოთ, რომ არტერიული ჰიპერტენზიისგან თავი დავიცვათ?
– ჰიპერტენზიის პრევენციის უმნიშვნელოვანესი გზა ყველა ადამიანისთვის ცხოვრების ჯანსაღი წესის დაცვა გახლავთ. მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ჰიპერტენზიის მკურნალობაშიც.
ცხოვრების ჯანსაღი წესი გულისხმობს:
1. წონის დაკლებას მათთვის, ვისაც ჭარბი წონა აქვს;
2. რეგულარულ ფიზიკურ ვარჯიშს (სწრაფ სიარულს სუფთა ჰაერზე მინიმუმ 30 წუთის განმავლობაში კვირაში 4-5 დღე მაინც);
3. დიეტურ კვებას ანუ კალიუმით და კალციუმით მდიდარი (ხილი, ბოსტნეული, დაბალცხიმიანი რძის პროდუქტები) და ნატრიუმით ღარიბი საკვების მიღებას (ნატრიუმის დღიური ოდენობა 100 მმოლამდე უნდა შემცირდეს; ეს 2,4 გრამს უდრის, რაც 4 გრამ სუფრის მარილს შეესაბამება);
4. ალკოჰოლის შეზღუდვას დღეში 30 მილილიტრამდე (ეთანოლზე გადაანგარიშებით) მამაკაცებში და 15 მილილიტრამდე ქალებსა და მცირე წონის პირებში.
-----------------

გამოიჩინეთ სიფრთხილე!

ჰიპერტენზიის ტყვეობაში ყოფნა არასოდეს არის სასიამოვნო, არც ახალგაზრდობისას და არც, მით უმეტეს, მაშინ, როდესაც “ტკბილად დაბერების” პერსპექტივა არსებობს. ვერც სქესს გამოვყოფთ, უფრო უკეთ რომ ეგუებოდეს მანომეტრზე დაფიქსირებულ მაღალ ციფრებს. მიუხედავად ამისა, ჰიპერტენზიას მაინც ჰყოლია ფავორიტები – ქალები.

არტერიული წნევის მატება მრავალ ფაქტორს შეიძლება დავაბრალოთ: ფსიქოემოციურ გადაძაბვას, მემკვიდრეობას, ასაკს, ჭარბ წონას, – მაგრამ რაკი სუსტ სქესს წნევა განსაკუთრებულად ემტერება, ერთ-ერთ დამნაშავედ ქალის ჰორმონებიც უნდა მივიჩნიოთ.
ესტროგენები გულ-სისხლძარღვთა სისტემას დაზიანებისგან იცავენ, მაგრამ საკმარისია, ამ ჰორმონთა რაოდენობამ იკლოს, რომ დამცავი მექანიზმი მწყობრიდან გამოდის და პრობლემაც იჩენს თავს.
ჰორმონული ძვრები, ჩვეულებრივ, კლიმაქსურ პერიოდში და ორსულობისას ხდება. ჰიპერტენზიაც ქალებს სწორედ ამ დროს ატყდება თავს.

რისკის ფასი
წინა გვერდებს თუ გადაავლეთ თვალი, უთუოდ შეამჩნევდით იმ გართულებათა ჩამონათვალს, რომლებსაც ჰიპერტენზია იწვევს და იმ ორგანოების ნუსხასაც მოჰკრავდით თვალს, რომლებსაც განსაკუთრებით ემტერება მაღალი წნევა. საკმარისია, წნევამ მოიმატოს, რომ ორგანოების სისხლით მომარაგება ირღვევა. ბუნებრივია, ამგვარი ცვლილებები ორსულობის დროსაც იჩენს თავს. ყველაზე მეტად პლაცენტა ზარალდება. შეგახსენებთ: ის დედისა და ნაყოფის დამაკავშირებელი რგოლია. სწორედ მისი მეშვეობით მიეწოდება სისხლი (და მასთან ერთად ჟანგბადი) საშვილოსნოს ღრუში მობინადრე ცეროდენა არსებას. თუ სისხლმომარაგების დარღვევას მუდმივი ხასიათი მიეცა, ნაყოფის ზრდა-განვითარებას შესაძლოა საფრთხე შეექმნას. არსებობს მოსაზრება, რომ მაღალი არტერიული წნევის გამო იმატებს პლაცენტის აშრევების (საშვილოსნოს კედლიდან მოცილების) რისკიც. ამდენად, არტერიული ჰიპერტენზიის შედეგად შესაძლოა ნაადრევი მშობიარობა განვითარდეს ან ბავშვი წონის დეფიციტით დაიბადოს.

პრობლემის სამი ვარიანტი

არტერიული ჰიპერტენზია, რომელიც  ორსულობისას იჩენს თავს, ძირითადად სამი სახისაა: ქრონიკული, გესტაციური და პრეეკლამფსია. მათ შორის ყველაზე სახიფათო პრეეკლამფსიაა. ის თანდათანობითაც შეიძლება განვითარდეს და უეცრადაც. ძირითადი ნიშნებია ძლიერი თავის ტკივილი, მხედველობის დარღვევა სრულ დაქვეითებამდე, ტკივილი მარჯვენა ფერდქვეშა არეში, გულისრევის შეგრძნება, პირღებინება, შარდის რაოდენობის შემცირება. პრეეკლამფსიას ხშირად თან ახლავს შეშუპება (უპირატესად – სახისა და კიდურებისა), თუმცა ორსულობისას ამგვარი ცვლილება სხვა მიზეზითაც შეიძლება იყოს პირობადებული.
სპეციალისტთა აზრით, პრეეკლამფსიის განვითარების ალბათობა იზრდება, თუ ქალს:
. ჰიპერტენზია  ან სიმსუქნე ორსულობამდეც აღენიშნებოდა;
. პრეეკლამფსია წინა ორსულობის დროსაც განუვითარდა;
. 20 წლამდე ასაკისაა ან 40 წელს არის გადაცილებული;
. ტყუპს ელის;
. აქვს შაქრიანი დიაბეტი, თირკმლის რომელიმე პათოლოგია, რევმატოიდული ართრიტი, წითელი მგლურა ან სკლეროდერმია.
გესტაციური ჰიპერტენზია ორსულობის მეორე ნახევარში იჩენს თავს, მშობიარობის შემდეგ კი, წესისამებრ, წნევა ნორმას უბრუნდება. წნევის მაჩვენებელს ამ შემთხვევაშიც რეგულარული კონტროლი სჭირდება. კონსულტაციისთვის ექიმს მიმართეთ, თუნდაც იმისთვის, რომ პრეეკლამფსია არ გამოგეპაროთ.
ქრონიკული ჰიპერტენზია ქალს დაორსულებამდეც აღენიშნება. ამ შემთხვევაში ორსულმა არტერიული წნევა რედულარულად უნდა იზომოს და მკურნალობა გააგრძელოს. ხშირად ისეც ხდება, რომ ჰიპერტენზიის მქონე ქალს ორსულობის დროს წნევა ურეგულირდება. ყურადღების მოდუნებას არც ამ შემთხვევაში გირჩევთ.

ასე მოიქეცით
ჰიპერტენზია, მით უმეტეს – ორსულობისას, სწორედ იმ დაავადებათაგანია, რომლებიც რეგულარულ ყურადღებასა და კონტროლს საჭიროებს. თუ არტერიული წნევის ხშირი ცვალებადობა დაგჩემდათ, ასე მოიქეცით:
. მიმართეთ სპეციალისტს. თუნდაც მკურნალობის ფონზე ჰიპერტენზიისგან გათავისუფლდეთ, ყურადღებას მაინც ნუ მოადუნებთ. სასურველია, არტერიული წნევა პერიოდულად შინ თავად იზომოთ.
. არამც და არამც არ მიიღოთ ანტჰიპერტენზიული საშუალება თვითნებურად. მხოლოდ და მხოლოდ სპეციალისტის მიერ დანიშნული მედიკამენტები სვით. ისიც გაითვალისწინეთ, რომ დაუშვებელია ექიმის მიერ დანიშნული მკურნალობის თვითნებური შეწყვეტა.
. შეძლებისდაგვარად ხშირად დაისვენეთ. ორსულობა განსაკუთრებული მდგომარეობაა, როდესაც ორგანიზმს ცოტაოდენი სიზარმაცე უხდება კიდეც.
. მიირთვით ჯანსაღი საკვები. ეცადეთ, მაქსიმალურად შეზღუდოთ მარილის ოდენობა. მიიღეთ ექიმის მიერ დანიშნული ვიტამინების კომპლექსი.
. აკონტროლეთ წონა. ორის სამყოფის ჭამა, ისევე როგორც შიმშილობა, ორსულობის დროს სრულიად დაუშვებელია, მით უმეტეს, თუ არტერიული ჰიპერტენზიაც გაწუხებთ.
. უარი თქვით მავნე ჩვევებზე. მიუხედავად გაფრთხილებისა, ზოგიერთი ქალი ორსულობისას სიგარეტს თავს არ ანებებს. დაიხსომეთ: თუ წნევა თამაშობს, თამბაქო ორმაგ ზიანს მიაყენებს თქვენს ჯანმრთელობას.
ალბათ გაგიგონიათ, რომ ორსულებს დაბალი არტერიული წნევისა და ჰემოგლობინის მოსამატებლად შავი ღვინის სმას ურჩევენ. არტერიული ჰიპერტენზიის შემთხვევაში ალკოჰოლისგან თავის შეკავებას გირჩევთ.
------------------------

მეორადი პრობლემა


უმიზეზოდ არაფერი ხდებაო, ამბობენ. ეს გამოთქმა ყველაზე მეტად ალბათ მეორეულ ჰიპერტენზიას მიესადაგება. თუ პირველადი ჰიპერტენზიის დროს წნევის მატების მიზეზი უცნობი რჩება, – მიიჩნევენ, რომ წნევა უმიზეზოდ თამაშობს (გენეტიკას, ჭარბ წონას, მკაცრ დიეტას აბრალებენ), – მეორეულის შემთხვევაში დამნაშავის პოვნა ადვილია: პრობლემას უმეტესად თირკმელები, სისხლძარღვები, გული და ენდოკრინული სისტემა ქმნიან.


ავადმყოფობის დროს, – აქაოდა, პირველადი კი არა, მეორეული ჰიპერტენზია მაქვსო, – სიხარული რა მოსატანია, მაგრამ ოპტიმიზმის საფუძველი ნამდვილად მოიძევება: თუ მიზეზს ვუმკურნალებთ, აღარც მაღალი წნევა შეგვაწუხებს!

როგორც პირველადი, მეორეული ჰიპერტენზიაც ხშირად არაფრით გასცემს თავს, ხოლო ისეთი სიმპტომები, როგორიც არის თავის ტკივილი და ცხვირიდან სისხლდენა, დაავადების საწყის სტადიაზე ცოტას თუ აწუხებს. წესისამებრ, სიმპტომები მაშინ იჩენს თავს, როდესაც არტერიული წნევა მაღალ ციფრებს აღწევს.
მიუხედავად ასეთი შესანიშნავი კონსპირაციისა, მეორეულ ჰიპერტენზიაზე ეჭვის აღება შესაძლებელია, მით უმეტეს – თუ უკვე მიხვდით, რომ პრობლემის თავიდათავი სისხლძარღვებში მჩქეფარე სისხლის წნევის ცვალებადი ხასიათია.
მეორეულ ჰიპერტენზიას ახასიათებს:
. მაღალი არტერიული წნევა, რომელიც წნევის დამწევი მედიკამენტებით ვერ ან ვეღარ რეგულირდება – ადრე წამალი გშველოდათ, ახლა კი აღარ მოქმედებს, ან პირველივე მცდელობა, წნევა ანტიჰიპერტენზიული საშუალებით დაგეგდოთ, უშედეგო აღმოჩნდა;
. მეტისმეტად მაღალი ციფრები: სისტოლური – 100 მმ-ზე მეტია, ხოლო დიასტოლური 110-ს აჭარბებს;
. არტერიული წნევის უეცარი მომატება, თუ ჯერ არ შეგსრულებიათ 20 წელი ან 50-ს უკვე გადააბიჯეთ;
. სისხლით ნათესავებს შორის მაღალი არტერიული წნევის შემთხვევათა არარსებობა.
არსებობს უამრავი დაავადება, რომელსაც მეორეული ჰიპერტენზიის გამოწვევა შეუძლია, მათ შორის:
. დიაბეტური ნეფროპათია – შაქრიანი დიაბეტის ერთ-ერთი გართულება, რომელიც თირკმელების დაზიანებით ვლინდება. თირკმელებში უამრავი უწვრილესი სისხლძარღვი გადის, რომლებიც სისხლის ფილტრაციას და ნარჩენების შარდით გამოყოფას უზრუნველყოფს. დიაბეტის დროს ყველაზე ადრე უწვრილესი სისხლძარღვები ზიანდება, მათ შორის – თირკმელებისაც, ეს კი თითქმის ყოველთვის იწვევს არტერიული წნევის მატებას.
. თირკმლის პოლიკისტოზი. ასეთი პრობლემა მემკვიდრეობით თუ გერგებათ: თირკმლის ქსოვილში არსებული კისტები ორგანოს ნორმალურ მუშაობაში უშლის ხელს, რაც წნევის მატებას იწვევს.
. გლომერულონეფრიტი. ეს თირკმლის სისხლძარღვოვანი ფილტრების ანთებაა. ანთებადი, შეშუპებული და მწყობრიდან გამოსული ფილტრები კი სისხლის წნევის ცვლილებას განაპირობებს.
. ჰიდრონეფროზი. ამ დროს თირკმელში არსებული კენჭები, სიმსივნური ქსოვილი თუ სხვა უცხო სხეული გამტარ გზებს ახშობს და შარდის გამოდევნას აფერხებს, რაც ასევე ჰიპერტენზიის მიზეზად იქცევა.
. რენოვასკულური ჰიპერტენზია. საკმაოდ მძიმე დაავადებაა, რომლის დროსაც თირკმელში შემავალი არტერიების სანათური ვიწროვდება და თირკმელი ზიანდება. სისხლძარღვთა დაზიანების მიზეზი უმეტესად ათეროსკლეროზი ანუ მათ სანათურში ცხიმოვანი ფოლაქების ჩალაგებაა. სტენოზს (შევიწროებას) სისხლძარღვის კედლის კუნთოვანი და შემაერთებელქსოვილოვანი შრეების შესქელებაც იწვევს. ამ პათოლოგიურ მდგომარეობას ფიბრომუსკულური დისპლაზია ეწოდება.
. კუშინგის სინდრომი. ამ დროს ჰიპოფიზის (თავის ტვინში არსებული ჯირკვლოვანი წარმონაქმნი) ბრძანებით (უმეტესად – ჰიპოფიზის სიმსივნის დროს) თირკმელზედა ჯირკვალში დიდი რაოდენობით კორტიზოლი წარმოიქმნება, რაც წნევის მატებას იწვევს.
. ალდოსტერონიზმი. ამ შემთხვევაში კი თირკმელზედა ჯირკვალში ჭარბად გამოიყოფა ჰორმონი ალდოსტერონი. ამის შედეგად ირღვევა წყალმარილოვანი ცვლა, ორგანიზმიდან იდევნება დიდი ოდენობით კალიუმი. იზრდება წნევის მაჩვენებელიც.
. ფეოქრომოციტომა. ეს იშვიათი სიმსივნური პათოლოგიაა, რომელიც თირკმელზედა ჯირკვალში წარმოიშობა და ადრენალინისა და ნორადრენალინის პროდუქციას ააქტიურებს, რაც, თავის მხრივ, წნევის მატებას იწვევს.
. ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის შესუსტება ან, პირიქით, გაძლიერება. პირველს ჰიპოთირეოზი ეწოდება, მეორეს – ჰიპერთირეოზი. არტერიული წნევა ორივე შემთხვევაში იმატებს.
. ფარისებრახლო ჯირკვლის ფუნქციის მოშლა, რასაც კალციუმის ცვლის მოშლამდე და ამის გამო წნევის მატებამდე მივყავართ.
. აორტის კოარქტაცია. თუ ადამიანი ამ დეფექტით (აორტის შევიწროებით) დაიბადა, გულს დამატებითი ძალისხმევა სჭირდება, რომ აორტაში გადასროლილი სისხლი ვიწრო ხვრელში გაატაროს.
. ძილის აპნოე. როდესაც ადამიანი ხვრინავს და დროდადრო უნებლიეთ წყვეტს სუნთქვას, ორგანიზმს ჟანგბადი შეფერხებით მიეწოდება. ჰიპოქსიაში მყოფი სისხლძარღვები ზიანდება და წნევის რეგულაციას ვეღარ ახერხებს.
. ჭარბი წონა. მეტი კილოგრამები მეტ სისხლს მოითხოვს. მთელი ორგანიზმი სათანადოდ რომ მოამარაგოს სისხლით, გულს მეტი ძალისხმევა სჭირდება და სისხლძარღვებსაც მეტი ძალა ადგება, ეს კი არტერიული წნევის მატებას იწვევს.
. პრეეკლამფსია. ეს მძიმე პათოლოგიური მდგომარეობაა, რომელიც ორსულობის მე-20 კვირიდან იჩენს თავს და წნევის მატებითა და შარდში ცილის გაჩენით ვლინდება.
. ზოგიერთი მედიკამენტი, მათ შორის – ტკივილგამაყუჩებლები, ანტიდეპრესანტები, კონტრაცეპტივები... ჰიპერტენზიას ზოგიერთი მცენარეული სამკურნალო საშუალებაც კი იწვევს.
მეორეული ჰიპერტენზიის გართულებები ძალზე სახიფათოა. მაღალმა წნევამ, უპირველეს ყოვლისა, შესაძლოა არტერიები დააზიანოს: მისი ზემოქმედებით სისხლძარღვთა კედლები სქელდება და ელასტიკურობას კარგავს, ამგვარად შეცვლილ ქსოვილზე კი იოლად მაგრდება ცხიმოვანი ფოლაქები და ვითარდება ათეროსკლეროზი. არც ის არის გამორიცხული, ჰიპერტენზიის ზეგავლენით არტერიათა კედლები გათხელდეს და ანევრიზმა ჩამოყალიბდეს.
სისხლძარღვები ზიანდება თირკმელებშიც, რაც ამ ორგანოს ფუნქციას არღვევს, და თვალის ფსკერზეც, რაც უმთავრესად მხედველობის დაქვეითებით ვლინდება.
მაღალი არტერიული წნევის არცთუ იშვიათი გართულებებია გულის უკმარისობა და მეხსიერების დაქვეითება.
ძალიან ხშირად მაღალი არტერიული წნევა მეტაბოლურ სინდრომთან ერთად იჩენს თავს. ეს სინდრომი ნივთიერებათა ცვლის მოშლითა და სისხლში განსაზღვრულ ნივთიერებათა დონის ცვლილებით ვლინდება. სახელდობრ, იმატებს ტრიგლიცერიდების, ინსულინის დონე, ხოლო მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინებისა (კარგი ქოლესტეროლისა), პირიქით, მცირდება.
მეორეული ჰიპერტენზიის მკურნალობის ტაქტიკას მიზეზის მიხედვით ადგენენ. უმეტესად საკმარისია სპეციფიკური დიეტის დაცვა, ვარჯიში და ანტიჰიპერტენზიული მედიკამენტების (დიურეტიკების, ბეტა-ბლოკერების, კალციუმის არხების ბლოკერების) მიღება, მაგრამ ზოგჯერ, მედიკამენტების უეფექტობის შემთხვევაში, ქირურგიული ჩარევაც ხდება საჭირო. მაგალითად, გლომერულების დაზიანებით განპირობებული ჰიპერტენზიის მკურნალობის ერთ-ერთი გზა ტრანსპლანტაციაა; რენოვასკულური ჰიპერტენზიის დროს საჭიროა დაზიანებული სისხლძარღვის სტენტირება; ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის მოშლის ჰორმონული მკურნალობის შედეგად წნევაც რეგულირდება.
----------------------

წნევიანი სელებრითების აღლუმი

გვინდა, იმ ცნობილი ადამიანების ტოპათეული წარმოგიდგინოთ, რომელთაც არტერიული ჰიპერტენზიის დიაგნოზი დაუსვეს.

ჯო მონტანა, უფრო სწორად, ჯოზეფ კლიფორდი, წლების განმავლობაში ამერიკის ნაციონალური ლიგის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული ფეხბურთელი გახლდათ. ის პენსილვანიის შტატში დაიბადა და ბავშვობიდან იცოდა, რომ სიცოცხლეს ფეხბურთს მიუძღვნიდა. მართლაც, ორად ორი რამ, რასაც ბოლომდე უერთგულა, ფეხბურთი და მესამე ცოლის ჯენიფერის სიყვარულია.
ჯო მონტანა ჯერ მხოლოდ 36 წლისა იყო, როცა ჰიპერტენზიის სიმპტომებმა პირველად შეაწუხა. ექიმს მიემართა, სრული სამკურნალო პროგრამა გაიარა, რომელშიც დიეტა, ვარჯიში და მედიკამენტები შედიოდა და საგრძნობლად მომჯობინდა. “დღემდე ფორმას ვინარჩუნებ, ეს ყველაფერი კი ჩემი მკურნალი ექიმებისა და მზრუნველი მეუღლის დამსახურებაა”, – განაცხადა მან სატელევიზიო ინტერვიუში.
. მომღერალი ტონი ბრექსტონი მაღალი არტერიული წნევის მატარებელია – მისი ნორმალური წნევა 160/105 მმ ვწყ. სვ გახლავთ. ის ამჟამადაც მკურნალობს. ექიმთან მისვლა და მკურნალობის დაწყება მას შემდეგ გადაწყვიტა, რაც შეიტყო, რომ შეერთებულ შტატებში ამ დაავადების გამო ყოველწლიურად 460 ათასზე მეტი ქალი კვდება.
. მსახიობი რობერტ გიიომი პრობლემას თავდაპირველად დარდიმანდული დაუდევრობით ეკიდებოდა, მაგრამ მას შემდგე, რაც წნევამ დაარტყა, გონს მოეგო, კრიზისული პერიოდი დაძლია და მკურნალობის საფუძვლიანი, გრძელვადიანი კურსიც ჩაიტარა.
. 28 წლის მომღერალი და მსახიობი მონიკა დენის არნოლდი, უკვე წლებია, რაც ჰიპერტენზიას უჩივის. ჰიპერტენზიის სიმპტომებმა მას შემდეგ შეაწუხა, რაც მისმა შეყვარებულმა ჯერვის ვიმსმა თავი მოიკლა. ჯერვის ძმა, 25 წლის სტივი, ავტოკატასტროფაში დაიღუპა. გაიგო თუ არა ძმის გარდაცვალების ამბავი, ჯერვისმა იარაღი ამოიღო და ტყვია საფეთქელში დაიხალა.
მონიკას უმძიმესი დეპრესია დაეუფლა, მაგრამ 17-თვიანი პაუზის შემდეგ ცხოვრების თავიდან დაწყება განიზრახა. ახლა ის ცხოვრების ჯანსაღ წესს მისდევს, ყოველდღე საათსა და 45 წუთს შეუსვენებლად ვარჯიშობს და დიდი სიფრთხილით არჩევს რაციონს. ერთ-ერთ ინტერვიუში აღნიშნა: “მივხვდი, რომ სიცოცხლე მშვენიერია, მიუხედავად იმისა, რომ დროდადრო რაღაცებს ვკარგავთ”.
. პრეზიდენტი ბილ კლინტონიც ჰიპერტენზიით დაავადებულთა რიგებში მოხვდა. ის გურმანი გახლავთ, ამიტომ დიეტათერაპიაზე ლაპარაკიც ზედმეტია, თუმცა მედიკამენტებზე ყოფილი პრეზიდენტი უარს არ ამბობს და მკურნალობის ინდივიდუალურ კურსს გადის.
. ყველაზე პოპულარული ამერიკული თოქშოუს წამყვანი ლარი კინგიც მაღალ არტერიულ წნევას უჩივის. გულის ოპერაციაც კი აქვს გადატანილი. დღეს ის დიაბეტითაც არის ავად და აქტიური წევრია ორგანიზაცია heart health-ისა, რომელიც ჰიპერტენზიით დაავადებულთა დასახმარებლად პერიოდულად საქველმოქმედო აქციებს მართავს.
. გრემის მფლობელი პროდიუსერი რენდი ჯეკსონი, ლარი კინგივით, არა მხოლოდ წნევას, არამედ დიაბეტსაც უჩივის. მას ოპერაციული ჩარევაც დასჭირდა, რათა ზედმეტ წონას როგორმე გამკლავებოდა. სიმსუქნე მის სიცოცხლეს საფრთხეს უქმნიდა. დღეს ის ინტენსიურ მკურნალობის კურსს გადის, თუმცა არ ვარჯიშობს.
. მსახიობი ელიზაბეტ ტეილორი ჰიპერტენზიით დაავადებულთა შორის ერთ-ერთი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავია. მას მაღალი არტერიული წნევა წლების განმავლობაში ტანჯავდა, მაგრამ სისხლსავსე ცხოვრება განვლო. არც კარიერაში, არც პირად ცხოვრებაში დაავადებას ხელი მაინცდააინც არ შეუშლია. მუდმივი დიეტა და ძილის წინ თბილი წლის აბაზანები – ეს ორად ორი სამკურნალო საშუალება გახლდათ, რომლებსაც მსახიობი მიმართავდა, ასაკის მატებასთან ერთად კი მედიკამენტების სმაც დაიწყო.
. ვიქტორია გოტის ვაჟი ფრანკ გოტი აგნელო 13 წლის ასაკში 106 კგ-ს იწონიდა. ის სპეციალურ ფიტნესპროგრამაში ჩაერთო, რომლის წყალობითაც 47 კილოგრამის დაკლება მოახერხა. ფრანკი პოპულარული მაშინ გახდა, როდესაც ტელევიზიაში მოხვდა და ერთ-ერთი რეალითი-შოუს ვარსკვლავად იქცა. მას შემდეგ ის ფიტნესპროგრამისა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის პოპულარიზაციას ეწევა. მისი გადაცემებიც სწორედ ჯანმრთელობისა და სილამაზის შენარჩუნებას ეძღვნება.
. მომღერალი ნატალი კოლიც ჰიპერტენზიით არის ავად. მან უმძიმესი ქირურგიული ოპერაცია გადაიტანა. “დღეს თავს ისე ვგრძნობ, თითქოს ხელახლა დავიბადე. სიცოცხლე მიხარია და, სიმართლე რომ გითხრათ, ხანგრძლივი მკურნალობაც არაფრად მიმაჩნია, რადგან პატარა მსხვერპლის გაღება არაფერია იმასთან შედარებით, რასაც სიცოცხლე მპირდება”, – ასეთი კომენტარი გააკეთა ვარსკვლავმა ჰოსპიტალიდან გამოსვლისას.
იმისთვის, რომ ფანების ამალა და ვარსკვლავური ბრწყინვალება დიდხანს შეინარჩუნონ, ცნობილი სახეები გმირულად ისდევენ ცხოვრების ჯანსაღ წესს, თუმცა გამონაკლისებიც მრავლად არიან და მათ ჯანმრთელობასთან ხუმრობა ხშირად ძვირად უჯდებათ ხოლმე.
----------------------------

უმართავი მდგომარეობა


ჰიპერტენზიით დაავადებულები წნევის რამდენიმე მილიმეტრით აწევასაც კი ძლიერ განიცდიან. ალბათ თქვენს სამეზობლო-სანათესაოშიც არიან ადამიანები, იღლიაში მანომეტრამოჩრილები რომ დადიან და მარცხენა ხელზე ბრინჯაოს სამაჯურს ატარებენ. 
არტერიული წნევის ცვლილება, მით უფრო – მაღალ ციფრებამდე, მართლაც საყურადღებო სიმპტომია, განსაკუთრებით კი მათთვის, ვისაც წნევა უკვე არაერთხელ გახდომია უმართავი.
სწორედ უეცრად განვითარებული ძლიერი ჰიპერტენზიის (ანუ მაღალ ციფრებამდე ასული წნევის) აღსანიშნავად შემოიღეს ექიმებმა ტერმინი “ჰიპერტონიული კრიზი”. ამ დროს მრავალ ორგანოს ძლიერი დარტყმა ადგება, რაც მათი ფუნქციის დაქვეითებით გამოიხატება.
ჰიპერტენზიის შემოტევებს რომ თავი არ დააჩაგვრინოთ, რამდენიმე მარტივი წესის ცოდნა დაგჭირდებათ:


წესი №1
თუ არტერიული წნევის მკვეთრ მომატებასთან ერთად თავი იჩინა სიცოცხლისთვის საშიშმა გართულებებმა, საჭიროა გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება და სტაციონარული მკურნალობა (ანუ კრიზში მყოფის საავადმყოფოში გადაყვანა), ამიტომ წნევის მომატებისას ყურადღება მიაქციეთ სამიზნე ორგანოთა დაზიანების ნიშნებს: თავის ძლიერ ტკივილს, ჰაერის უკმარისობას, ქოშინს, გულმკერდის ტკივილს, მხედველობის  გაუარესებას. მათი შემჩნევისას აუცილებლად გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება, შემდეგ კი სტაციონარს მიმართეთ.

წესი 2
თუ თქვენს თვალწინ ვინმეს კრიზი განუვითარდა, ექიმის მოსვლამდე მშვიდ, მყუდრო გარემოში მოათავსეთ. ურიგო არ იქნება, თუ ფეხებს თბილ წყალში ჩააყოფინებთ. თუ ანტიჰიპერტენზიულ მედიკამენტს სვამს, მიეცით დამატებითი დოზა, ოღონდ წამლის მოქმედების ხანგრძლივობის გათვალისწინებით: თუ ხანგრძლივმოქმედი მედიკამენტი ერთი საათით ადრე აქვს მიღებული, დოზას ნუ დაამატებთ – როდესაც მანამდე მიღებული მედიკამენტიც დაიწყებს მოქმედებას, შესაძლოა, წნევა ნორმაზე მეტად დაეცეს. შეგიძლიათ დაალევინოთ შედარებით ხანმოკლე მოქმედების წნევის დამწევი მედიკამენტი (კაპტოპრილი, ანაპრილინი, ნიტროგლიცერინი, ლაზიქსი), მაგრამ ასეთი მედიკამენტების თვითნებურად მიღება რეკომენდებული არ არის, ამიტომ ჯობს, ექიმს ტელეფონით მაინც დაუკავშირდეთ.

წესი 3
ყოველგვარი მედიკამენტის თვითნებური მიღება საშიშია, განსაკუთრებით კი არტერიული ჰიპერტენზიის სამკურნალო პრეპარატებისა, რადგან მათ აქვთ როგორც ჩვენებების, ასევე უკუჩვენებების ფართო სპექტრი. მაგალითად, არის შემთხვევები, როდესაც ნიტროგლიცერინის მიღება ჰიპერტენზიის სამკურნალოდ  არამც და არამც არ შეიძლება. კერძოდ, ამ მედიკამენტის მიმართ მგრძნობელობის მომატებისას, დახურულკუთხოვანი გლაუკომის არსებობისას, ვიაგრას დალევის შემდეგ, მწვავე ინსულტისას... თუმცა ხდება პირიქითაც, როცა ნიტროგლიცერინი არჩევის პრეპარატია ჰიპერტენზიასთან დაკავშირებული სტენოკარდიის სამკურნალოდ. არასამედიცინო პროფესიის ადამიანისთვის ეს ყველაფერი, ცხადია, რთულია, ამიტომ სასურველია, მედიკამენტი ინდივიდუალური მგრძნობელობის, ჩვენებისა და უკუჩვენების გათვალისწინებით მხოლოდ და მხოლოდ კვალიფიციურმა ექიმმა დანიშნოს.

დაიხსომეთ: გვხვდება ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც არტერიული წნევა მკვეთრად არ არის მომატებული, მაგრამ ვამჩნევთ სამიზნე ორგანოთა დაზიანების ნიშნებს (მწვავე კორონარული სინდრომი, აორტის განშრევებადი ანევრიზმა, ფილტვების მწვავე შეშუპება, ჰიპერტენზიული ენცეფალოპათია, თავის ტვინის მწვავე ინფარქტი ან ინტრაცერებრული სისხლჩაქცევა და ეკლამფსია). გადაუდებელი ჩარევა ამ დროსაც აუცილებელია.


« < 123 > »
ზემოთ