ნაღვლის ბუშტი და სანაღვლე გზები

ცხიმის სრულფასოვანი მონელებისთვის ორგანიზმს სჭირდება ნაღველი – ღვიძლის მიერ გამომუშავებული ბიოაქტიური ნივთიერებებით მდიდარი სითხე. ნაღველი ნაღვლის ბუშტში ინახება და როგორც კი ნახევრად მონელებული საკვები თორმეტგოჯა ნაწლავში გადავა, ისიც ჰორმონული და ნერვული სიგნალების გავლენით წვრილ ნაწლავში გადაედინება. აქ ნაღველი უზრუნველყოფს ცხიმის დაშლას, ქოლესტეროლისა და ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) შეწოვას.

ნაღვლის ბუშტისა და სანაღვლე გზების ნებისმიერ პათოლოგიას მწყობრიდან გამოჰყავს ეს მექანიზმი, რის შედეგადაც ირღვევა ცხიმების მონელება, კუჭ-ნაწლავის მუშაობა და ზოგჯერ – მთელი ნივთიერებათა ცვლაც, ამიტომ ნაღვლის ბუშტისა და სანაღვლე გზების ჯანმრთელობაზე ზრუნვით მთელი ორგანიზმის ჯანმრთელობას ვუწყობთ ხელს.

ნაღვლის ბუშტი პატარა, მსხლის ფორმის ორგანოა, რომელიც მდებარეობს მუცლის ზედა მარჯვენა ნაწილში, ღვიძლის ქვეშ. მისი მთავარი ფუნქცია ნაღვლის დაგროვება და კონცენტრირებაა. თავად ნაღველი მომწვანო-მოყვითალო ფერის ბლანტი სითხეა, რომელიც შედგება ქოლესტეროლის, ბილირუბინის, ნაღვლის მარილების, ლეციტინისა და სხვა ფოსფოლიპიდების, წყლისა და ელექტროლიტებისგან.

ნაღველს გამოიმუშავებს ღვიძლის უჯრედები – ჰეპატოციტები. მცირე ღვიძლშიდა სადინარებით სითხე იკრიბება და საჭირო მიმართულებით იწყებს დენას. ჯერ ღვიძლის მარჯვენა და მარცხენა სადინარებს გაივლის, შემდეგ – მათი შეერთებით მიღებულ ღვიძლის საერთო სადინარს. ამ უკანასკნელს უერთდება ნაღვლის ბუშტის სადინარი და ეს ორი ერთად ნაღვლის საერთო სადინარს წარმოქმნის. ნაღვლის საერთო სადინარი ოდის სფინქტერის გავლით თორმეტგოჯა ნაწლავში ჩაედინება. ოდის სფინქტერი რგოლისებრი კუნთია, რომელიც ნაწლავში ნაღვლისა და პანკრეასის წვენის გადასვლას არეგულირებს. სფინქტერის მიდამოში ნაღვლის საერთო სადინარს უმეტესად უერთდება პანკრეასის სადინარი. მათი შეერთებით წარმოიქმნება ფატერის დვრილი, საიდანაც ნაღველი და პანკრეასის წვენი ერთად ჩაედინება თორმეტგოჯა ნაწლავში.

ღვიძლი ყოველდღიურად 500-600 მლ ნაღველს წარმოქმნის. ჭამიდან ჭამამდე არსებულ შუალედებში მისი მხოლოდ მცირე ნაწილი ჩაედინება წვრილ ნაწლავში. დანარჩენი ნაღვლის ბუშტში გადადის შესანახად. იქ ნაღველში შემავალი წყლის თითქმის 90% სისხლში შეიწოვება, რის შედეგადაც ნაღველი ძალიან კონცენტრირებული ხდება.

თორმეტგოჯა ნაწლავში საკვების მოხვედრისთანავე ნაღვლის ბუშტი იკუმშება, ოდის სფინქტერი ეშვება და ნაღველი გადადის ნაწლავში, სადაც საკვებს ერევა და მონელებაში მონაწილეობს.

ნაწლავში მოხვედრილი ნაღვლის მარილების დაახლოებით 90% ხელახლა შეიწოვება წვრილი ნაწლავის ქვედა ნაწილში (ილეუმში) და სისხლის მეშვეობით უკანვე, ღვიძლში ბრუნდება. ასე ფორმირდება ენტეროჰეპატური ციკლი, რომელიც დღე-ღამეში 10–12-ჯერ მეორდება.

ფუნქციები

ნაღვლის ძირითადი ფუნქციებია:

* ცხიმის მონელებაში მონაწილეობა – ნაღვლის მარილები ცხიმის დიდ წვეთებს პატარა, ემულგირებულ წვეთებად შლის. ამის შედეგად იზრდება ცხიმის ზედაპირის ფართობი, რაც აჩქარებს ცხიმის მომნელებელი ფერმენტების მოქმედებას. ამრიგად, ნაღველი ხელსაყრელ გარემოს ქმნის ცხიმებისა და ცხიმის დამშლელი ფერმენტების ეფექტური ურთიერთქმედებისთვის.

* ნივთიერებების შეწოვის ხელშეწყობა – ნაღველი მნიშვნელოვანია ცხიმების, ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E და K), ბეტა-კაროტინის და ზოგიერთი მინერალის, მათ შორის – რკინისა და კალციუმის, შთანთქმისთვის. ნაღვლის მარილები ამ ნივთიერებათა შეწოვას ამარტივებს.

* ორგანიზმიდან ნარჩენების გამოდევნა – ნაღვლის საშუალებით სხეულიდან გამოიყოფა ბილირუბინი (დაბერებული ან დაზიანებული ერითროციტების დაშლის პროდუქტი), ჭარბი ქოლესტეროლი, ზოგიერთი ტოქსიკური ნაერთი, მძიმე მეტალები (სპილენძი, თუთია, ვერცხლისწყალი და სხვა).

* საფაღარათო ეფექტი – ნაღვლის მარილები ასტიმულირებს ნაწლავების მოძრაობას (პერისტალტიკას), რითაც ხელს უწყობს ნორმალურ დეფეკაციას.

* ფერმენტებისთვის საჭირო PH-ის უზრუნველყოფა – ნაღველი ხელს უწყობს თორმეტგოჯა ნაწლავის ოპტიმალური პH-ის ჩამოყალიბებას, რაც პანკრეასის ფერმენტების აქტივობისთვის აუცილებელია.

* კუჭის მჟავიანობის ნეიტრალიზება – როდესაც მცირე რაოდენობის ნაღველი კუჭში ბრუნდება, მას შეუძლია, ნაწილობრივ გაანეიტრალოს ზედმეტი მჟავიანობა და იცავს კუჭის ლორწოვან გარსს მჟავათი პირდაპირი დაზიანებისგან (თუმცა დიდი რაოდენობით რეგურგიტაცია საზიანოა).

* ჰორმონული და მეტაბოლური ფუნქცია – სპეციფიკური რეცეპტორების გააქტიურების გზით ნაღვლის მარილები გავლენას ახდენს გლუკოზის, ცხიმების და ენერგიის ცვლაზე და, სავარაუდოდ, ინსულინთან ერთად მონაწილეობს მეტაბოლური პროცესების რეგულირებაში.

ბუშტით თუ უბუშტოდ

ამრიგად, ნაღვლის ბუშტი მეტად გამოსადეგი ორგანოა, თუმცა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი არ არის. მისი ამოკვეთის შემდეგ ნაღველი ღვიძლიდან პირდაპირ წვრილ ნაწლავში ჩაედინება და ცხიმის მონელებაც ჩვეული გზით მიმდინარეობს. შესაძლოა, გაჩნდეს მსუბუქი დისპეფსიური ჩივილები, მაგრამ დროთა განმავლობაში ორგანიზმი ახალ მოცემულობას ეგუება.

რჩევები

ნაღვლის ბუშტისა და სანღვლე გზების ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია:

* ჯანსაღი წონა. სიმსუქნე ნაღვლის ბუშტში კენჭების წარმოქმნის ერთ-ერთი მთავარი რისკფაქტორია, რადგან ჭარბი წონა ზრდის ნაღველში ქოლესტეროლის კონცენტრაციას, წონის თანდათანობითი, თანმიმდევრული კლება კი ამცირებს მას, თუმცა მეტისმეტად სწრაფმა კლებამ შესაძლოა, პირიქით, გაზარდოს კენჭების ჩამოყალიბების ალბათობა.

* ცხიმის გონივრული შეზღუდვა. არაჯანსაღი ცხიმები (ტრანსცხიმები, ტაფაზე შემწვარი და გადამუშავებული საკვები) ზრდის ნაღვლის ბუშტის დატვირთვას და ანთების რისკს. უპირატესობა მიანიჭეთ გრილზე მომზადებულ ან მოხარშულ მჭლე ხორცს, ქათამს, ინდაურს, ყველაზე მეტად კი თევზს, რომელიც შეიცავს ომეგა-3 ცხიმოვან მჟავებს და ებრძვის ანთებას. ცოტაოდენი ჯანსაღი ცხიმის (ზეითუნის ზეთი, ავოკადო, თევზი) მიღება აუცილებელია – ის ხელს უწყობს ნაღვლის ბუშტის რეგულარულ დაცლას და ნაღვლის შეგუბების პრევენციას.

* ხილი, ბოსტნეული და ბოჭკო. მაღალბოჭკოვანი საკვები აუმჯობესებს ნაწლავის პერისტალტიკას და ხელს უწყობს ზედმეტი ქოლესტეროლის გამოყოფას, რითაც ამცირებს ქოლესტეროლის შემცველი ნაღვლის კენჭების წარმოქმნის რისკს.

ხილი და ბოსტნეული მდიდარია C ვიტამინით (ამცირებს კენჭების ჩამოყალიბების რისკს), ფოლიუმის მჟავათი, მაგნიუმით (საჭიროა მონელების რეგულაციისთვის).

* მთლიანი მარცვლეული და თესლეული. თეთრი ფქვილის ნაცვლად გირჩევთ, მთლიანი მარცვლეულის ნაწარმი მიირთვათ. შვრია, ქერი, მთლიანი მარცვლეულის პური და მაკარონი, ყავისფერი ბრინჯი მდიდარია ბოჭკოთი და აქვს დაბალი გლიკემიური ინდექსი, რისი წყალობითაც ხელს უწყობს წონის კონტროლს და ნაღვლის ბუშტის ჯანმრთელობის შენარჩუნებას.

* თესლეული (სელის თესლი, ჩია) – ზომიერი რაოდენობით – ბოჭკოსა და ომეგა-3-ის კარგი წყაროა.

***

ქოლელითიაზი – ნაღვლის ბუშტის კენჭები

ქოლელითიაზი, ნაღველკენჭოვანი დაავადება, ნაღვლის ბუშტში ერთი ან მეტი კენჭის არსებობაა. თუ კენჭები ნაღვლის საერთო სადინარშია, მდგომარეობას ქოლედოქოლითიაზი ეწოდება. სადინარში მოხვედრილმა კენჭმა შესაძლოა ხელი შეუშალოს ნაღვლის დენას.

კენჭები

კენჭები სხვადასხვა ზომისაა – ქვიშის მარცვლისოდენადან გოლფის ბურთისოდენამდე; რაოდენობით – ერთი ან მეტი.

ყველაზე მეტად ქოლესტეროლის კენჭებია გავრცელებული. ისინი ხშირად ყვითელია, ძირითადად გაუხსნელი ქოლესტეროლისგან შედგება, მაგრამ შესაძლოა, სხვა კომპონენტებსაც შეიცავდეს. ქოლესტეროლი არის ლიპიდი, რომელიც იხსნება ნაღველში (და არა წყალში). როდესაც ნაღველი ჭარბად გაჯერდება ქოლესტეროლით, მასში ჩნდება მიკროსკოპული კრისტალები, რომლებიც ნაღვლის ბუშტში გროვდება და დროთა განმავლობაში კენჭებად ყალიბდება.

პიგმენტური კენჭები მუქი ყავისფერი ან შავია. წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც ნაღველი ჭარბად შეიცავს ბილირუბინს.

შავი პიგმენტური კენჭები უმეტესად ნაღვლის ბუშტში წარმოიქმნება, წესისამებრ, ალკოჰოლთან დაკავშირებული ღვიძლის დაავადებების დროს, ხანდაზმულ ასაკში ან ჰემოლიზური ანემიის ფონზე (ამ დროს ორგანიზმი ნაადრევად ანადგურებს ერითროციტებს).

ყავისფერი პიგმენტური კენჭები უმთავრესად ნაღვლის სადინარებში წარმოიქმნება ნაღვლის ბუშტის ან ნაღვლის სადინარების ანთების, ინფექციის ან სანაღვლე გზების შევიწროების დროს.

ნაღვლის ბუშტიდან კენჭები შესაძლოა გადავიდეს ნაღვლის ბუშტის სადინარში, ნაღვლის საერთო სადინარში ან ფატერის დვრილში. ნაღვლის სადინარების შევიწროება ხელს უშლის ან ბლოკავს ნაღვლის დენას და ხელს უწყობს ბაქტერიული ინფექციის განვითარებას.

ნალექი

ზოგჯერ ნაღველში გროვდება ქოლესტეროლის, ბილირუბინის, კალციუმის ნაერთების კრისტალები. ეს ნაღვლის ბუშტის ნალექია. ნალექი მაშინ ჩნდება, როცა ნაღველი დიდხანს ყოვნდება ნაღვლის ბუშტში. მაგალითად, ორსულობის, შიმშილის, წონის სწრაფი კლების დროს. გამომწვევი ფაქტორის აღმოფხვრის, მაგალითად, ორსულობის დასრულების შემდეგ ნალექი უმეტესად ქრება, მაგრამ არც ის არის გამორიცხული, ნაღვლის კენჭებად გადაიქცეს ან სანაღვლე გზებში გადავიდეს და დაახშოს.

რისკფაქტორები

ნაღვლის ბუშტის კენჭების წარმოქმნის ალბათობას მრავალი ფაქტორი ზრდის. მათ შორის ყველაზე აქტუალურია:

• სქესი – ქალებთან უფრო ხშირია;
• ასაკი – ხშირდება 40 წლიდან;
• ჭარბი წონა და სიმსუქნე;
• უმოძრაო ცხოვრების წესი;
• ორსულობა;
• ცხიმით მდიდარი ან ქოლესტეროლის მაღალი შემცველობის დიეტა;
• დაბალბოჭკოვანი დიეტა;
• ნაღვლის ბუშტის კენჭების ოჯახური ისტორია;
• დიაბეტი და პრედიაბეტი;
• სისხლის ზოგიერთი დაავადება, მაგალითად, ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია, ლეიკემია;
• წონის მეტისმეტად სწრაფი და ინტენსიური კლება;
• ესტროგენის შემცველი მედიკამენტები (ჰორმონული კონტრაცეპტივები, ჰორმონული ჩანაცვლებითი თერაპია);
• ღვიძლის დაავადებები, განსაკუთრებით ციროზი.

სიმპტომები

ნაღვლის ბუშტის კენჭების დაახლოებით 80% უსიმპტომოდ არსებობს. სიმპტომები, განსაკუთრებით ტკივილი, თავს იჩენს მაშინ, როდესაც კენჭი სადინარში გადავა და დაახშობს მას. ამ დროს ნაღვლის ბუშტი შუპდება და იწვევს ძლიერ ტკივილს, ნაღვლის ბუშტის კოლიკას.

ტკივილი, ჩვეულებრივ, იწყება მუცლის ზედა მარჯვენა არეში, ნეკნების ქვეშ. ასევე შესაძლოა აღმოცენდეს მუცლის ცენტრში, მკერდის ძვლის ქვემოთ, ბეჭებს შორის, მარჯვენა მხარში... ზოგჯერ ტკივილის ზუსტი ლოკალიზაცია ძნელი დასადგენია, განსაკუთრებით – დიაბეტიანებსა და ხანდაზმულ პაციენტებთან.

ტკივილი, წესისამებრ, ძლიერდება პირველი 15–60 წუთის განმავლობაში, შემდეგ სტაბილურად ძლიერია და, ჩვეულებრივ, 6 საათზე ნაკლებ ხანს გრძელდება, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში 12 საათამდეც გასტანს. მისი ინტენსივობა იმდენად მაღალია, რომ პაციენტები ხშირად სასწრაფო დახმარების განყოფილებაში ხვდებიან. ამის შემდეგ ტკივილი ნელ–ნელა, 30-90 წუთის განმავლობაში იკლებს და ყრუ შეგრძნებაში გადადის.

ხშირია გულისრევა და ღებინება.

ნაღვლის ბუშტის კოლიკა შესაძლოა განვითარდეს მძიმე ან ცხიმიანი საკვების მიღების შემდეგ, რადგან ცხიმი იწვევს ნაღვლის ბუშტის შეკუმშვას და, თუ სადინარი კენჭით არის დაბლოკილი – მწვავე ტკივილს, თუმცა შეტევა ყოველთვის ცხიმიან საკვებს არ უკავშირდება – ზოგჯერ სპონტანურადაც იჩენს თავს. უნდა ითქვას, რომ ნაღვლის ბუშტის კენჭები არ იწვევს ბოყინს და შებერილობას — ეს სიმპტომები, ჩვეულებრივ, დაკავშირებულია კუჭ-ნაწლავის ფუნქციურ დარღვევებთან, დისპეფსიასთან ან საკვების აუტანლობასთან და არა ნაღვლის ბუშტის დაავადებასთან.

კოლიკის ეპიზოდების უმეტესობა სპონტანურად გაივლის, მაგრამ პეციენტების 20-40%-ს ტკივილი ყოველწლიურად უმეორდება. შეტევებს შორის ადამიანი თავს კარგად გრძნობს.

გართულებები

თუ ბლოკადა გახანგრძლივდა, ვითარდება ქოლეცისტიტი – ნაღვლის ბუშტის ანთება:

* ტკივილი ძლიერდება და ხანგრძლივდება;

* იწყება ცხელება;

* იმატებს ბაქტერიული ინფექციების რისკი.

ნაღვლის საერთო სადინარის ან ფატერის დვრილის ბლოკადა უფრო სერიოზული მდგომარეობაა, ვიდრე მხოლოდ ნაღვლის ბუშტის სადინარის ბლოკადა. ამ დროს მოსალოდნელია:

* სანაღვლე გზების დილატაცია (გაფართოება);

* ცხელება და შემცივნება;

* სიყვითლე (კანისა და სკლერების მოყვითალო შეფერილობა).

მწვავე ქოლანგიტზე (ნაღვლის სადინარების ანთებაზე) მიუთითებს სამი სიმპტომი – ე.წ. შარკოს ტრიადა: სიყვითლე, ცხელება, მუცლის ზედა ნაწილის ტკივილი. ის სასწრაფო სამედიცინო ჩარევას მოითხოვს, რადგან მდგომარეობა შესაძლოა სწრაფად გადაიზარდოს სეფსისში ან ჩამოყალიბდეს ღვიძლის აბსცესები.

თუ კენჭი ფატერის დვრილშია და ბლოკავს პანკრეასის სადინარს, ვითარდება მწვავე პანკრეატიტი – პანკრეასის ანთება.

ანთების შედეგად ნაღვლის ბუშტის კედელი შესაძლოა დაზიანდეს და გაიხვრიტოს (პერფორაცია). ამის შედეგად ნაღვლის ბუშტის შიგთავსი მუცლის ღრუში გაჟინავს და სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობას – პერიტონიტს, მუცლის ფარის ანთებას, გამოიწვევს.

თუ დიდი ზომის კენჭი წვრილ ნაწლავში მოხვდა, შესაძლოა, გამოიწვიოს გაუვალობა. ეს იშვიათი გართულება უფრო ხანდაზმულებთან შეინიშნება.

დიაგნოსტიკა

ნაღვლის ბუშტის კენჭებისა და მათი გართულებების დიაგნოსტიკისთვის გამოიყენება:

* მუცლის ღრუს ულტრაბგერითი გამოკვლევა – ყველაზე ხშირად გამოყენებული მეთოდია ნაღვლის ბუშტში კენჭების აღმოსაჩენად. დაახლოებით 95%-იანი სიზუსტით ავლენს კენჭებს;

* ენდოსკოპიური ულტრაბგერითი გამოკვლევა (EUS) – ეხმარება ექიმს იმ მცირე ზომის კენჭების აღმოჩენაში, რომლებიც მუცლის ღრუს სტანდარტული ულტრაბგერითი კვლევისას შესაძლოა გამორჩეს.

საჭიროებისამებრ, შესაძლოა ჩატარდეს:

* ორალური ქოლეცისტოგრაფია;

* ჰეპატობილიარული იმინოდიაცეტატის მჟავას (HIDA) სკანირება;

* კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT);

* მაგნიტურ-რეზონანსული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფია (MRCP);

* ენდოსკოპიურ–რეტროგრადული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფია (ERCP).

ERCP–ის დროს აღმოჩენილი ნაღვლის სადინარის კენჭების ამოღებაც შესაძლებელია პროცედურის განმავლობაში.

სისხლის ანალიზის შედეგები შესაძლოა მიუთითებდეს ინფექციასა და ისეთ გართულებებზე, როგორიცაა სიყვითლე ან პანკრეატიტი.

თუ კენჭები არ ახშობს სანაღვლე გზებს, ღვიძლის ფუნქცია, ჩვეულებრივ, ნორმაშია (ამასაც ტესტები გამოავლენს), სადინართა ბლოკირების შემთხვევაში კი დასტურდება ქოლესტაზი — ბილირუბინისა და ღვიძლის იმ ფერმენტების მატება, რომლებიც ნაღველის შეგუბებაზე რეაგირებს.

მკურნალობა

ნაღვლის ბუშტის უსიმპტომო კენჭები მკურნალობას არ მოითხოვს.

დიეტის შეცვლა ნაღვლის ბუშტიდან მომდინარე ტკივილს (ნაღვლის კოლიკას) ვერ შველის.

თუ ნაღვლის ბუშტის კენჭები იწვევს განმეორებადი შემაწუხებელი ტკივილის ეპიზოდებს, ექიმი გირჩევთ ბუშტის ამოკვეთას (ქოლეცისტექტომიას). ქოლეცისტექტომია ეფექტურად იცავს კოლიკის გამეორებისგან და არ იწვევს საჭმლის მონელების არსებით დარღვევას, თუმცა ზოგიერთი პაციენტი შესაძლოა რამდენიმე ხანს დიარეამ შეაწუხოს. ოპერაციის შემდეგ სპეციალური დიეტა აუცილებელი არ არის.

ქოლეცისტექტომიის დროს ქირურგი ამოწმებს, ხომ არ არის კენჭები ნაღვლის სადინარებშიც.

ათიდან დაახლოებით 9 შემთხვევაში ქოლეცისტექტომია ლაპაროსკოპიული მეთოდით ტარდება: მუცელზე კეთდება მცირე ჭრილობები, რომელთა გავლით სპეციალური კამერა (ლაპაროსკოპი) და ინსტრუმენტები მუცლის ღრუში შეჰყავთ. ლაპაროსკოპიული მეთოდის უპირატესობაა:

* ნაკლები ტკივილი;

* საავადმყოფოში უფრო მცირე ხანს დაყოვნება;

* უკეთესი კოსმეტიკური შედეგი;

* სწრაფი გამოჯანმრთელება.

ზოგიერთ შემთხვევაში საჭიროა ღია ქოლეცისტექტომია, რაც გულისხმობს უფრო დიდ ჭრილობას მუცლის კედელზე. ამ მეთოდის ჩვენებებია მძიმე ანთება, ნაწიბურები, წინამორბედი ოპერაციები, ანატომიური თავისებურებები.

ნაღვლის ბუშტის კენჭების მედიკამენტური დაშლა შესაძლებელია ნაღვლის მჟავებით, უმთავრესად – ურსოდეოქსიქოლის მჟავათი, რომელიც პერორალურად მიიღება. ის ეფექტიანია მხოლოდ მაშინ, როცა კენჭები მეტწილად ქოლესტეროლისგან შედგება. ამ მეთოდის გამოყენებისას ნაღვლის ბუშტის სადინარი დაბლოკილი არ უნდა იყოს. მკურნალობა ხშირად თვეობით და წლობითაც კი გრძელდება, ხოლო მისი დასრულების შემდეგ პაციენტთა დაახლოებით ნახევარს კენჭები ხელახლა უჩნდება, ამიტომ მედიკამენტურ მეთოდს მიმართავენ უმთავრესად მაშინ, როდესაც ოპერაცია სარისკოა (მძიმე თანმხლები დაავადებების ფონზე).

ურსოდეოქსიქოლის მჟავას პრევენციისთვისაც იყენებენ იმ პაციენტებთან, რომლებიც სწრაფად იკლებენ წონას ოპერაციის შემდეგ ძალიან დაბალკალორიული დიეტის ან GLP-1 აგონისტების მიღების შედეგად.

ნაღვლის სადინარებში მოხვედრილი კენჭების უმეტესობის ამოღება შესაძლებელია ენდოსკოპიური რეტროგრადული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფიით (ERCP).

პროცედურის დროს:

* ენდოსკოპი გადადის კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავისკენ.

* ოდის სფინქტერზე კეთდება მცირე განაკვეთი (სფინქტეროტომია).

* სადინარიდან იღებენ ჩაჭედილ კენჭებს.

ERCP კენჭებს ნაღვლის ბუშტიდან ვერ იღებს — მხოლოდ სანაღვლე გზებიდან. მეთოდის ეფექტიანობა დაახლოებით 95%–ია, გართულების (პანკრეატიტი, სისხლდენა, პერფორაცია, ინფექცია) რისკი – 5%.

ბევრ პაციენტს, რომლებსაც ჩაუტარდათ ERCP + სფინქტეროტომია, შემდგომ მაინც უტარდებათ ქოლეცისტექტომია, რათა ახალი კენჭების წარმოქმნა თავიდან აიცილონ.

პრევენცია

კენჭების გაჩენის რისკის შესამცირებლად რეკომენდებულია:

* რეგულარული კვება. ეცადეთ, იკვებოთ რეჟიმულად – მიირთვათ ყოველთვის ერთსა და იმავე დროს, გონივრული შუალედებით. კვება არ გამოტოვოთ. ხანგრძლივი შიმშილი ხელს უწყობს ნაღვლის ბუშტში ნაღვლის დაგუბებას, რაც, თავის მხრივ, კენჭების წარმოქმნის ხელშემწყობი ფაქტორია.

* წონის ეტაპობრივად დაკლება. თუ წონის დაკლება გჭირდებათ, ნელ–ნელა დაიკელით — კვირაში დაახლოებით 0,5–1 კგ. სწრაფი კლება (დაბალკალორიული დიეტებით, მკვეთრი შეზღუდვებით) მნიშვნელოვნად ზრდის ნაღვლის ბუშტში კენჭების ჩამოყალიბების რისკს.

* ბოჭკოვანით მდიდარი რაციონი. უხვად შეიტანეთ თქვენს მენიუში ბოჭკოვანი საკვები: ხილი, ბოსტნეული, მარცვლეული, პარკოსნები. ბოჭკო ამცირებს ნაღვლის შეგუბებას და, შესაბამისად, კენჭების წარმოქმნის რისკს.

*ჯანსაღი წონის შენარჩუნება. ჭარბი წონა და სიმსუქნე პირდაპირ არის დაკავშირებული ნაღვლის ბუშტის კენჭების მომატებულ რისკთან.

ეცადეთ:

• შეამციროთ მიღებული კალორიები;
• გაზარდოთ ფიზიკური აქტიურობა;
• მიაღწიოთ ჯანსაღ წონას და შეინარჩუნოთ.

ჯანსაღი კვებისა და რეგულარული ვარჯიშის გაგრძელება აუცილებელია მას შემდეგაც, რაც სასურველ წონას მიაღწევთ.

***

ქოლეცისტიტი – ნაღვლის ბუშტის ანთება

ქოლეცისტიტი ნაღვლის ბუშტის ანთებაა. ის ნაღველკენჭოვანი დაავადების ყველაზე გავრცელებული გართულებაა და, წესისამებრ, ვითარდება მაშინ, როდესაც კენჭი ბლოკავს ნაღვლის ბუშტის სადინარს, თუმცა არსებობს კენჭების გარეშე განვითარებული ქოლეცისტიტიც.

განასხვავებენ ქოლეცისტიტის მწვავე და ქრონიკულ ფორმებს.

მწვავე ქოლეცისტიტი უეცრად იწყება და მუცლის ზედა ნაწილში იწვევს მუდმივ ძლიერ ტკივილს. მწვავე ქოლეცისტიტის მქონე პაციენტების დაახლოებით 90%-ს ნაღვლის ბუშტის კენჭები აქვს. ანთება, წესისამებრ, ინფექციის გარეშე იწყება, თუმცა მოგვიანებით შესაძლოა ბაქტერიული ინფექციაც დაერთოს. მოსდევს ნაღვლის ბუშტის გადავსება, კედლების გასქელება და ზოგჯერ – სქელ მასად ქცეული ნაღვლის დაგროვება.

იშვიათია აკალკულოზური (არაკენჭოვანი) მწვავე ქოლეცისტიტი. ამ დროს ნაღვლის ბუშტში კენჭები არ არის, თუმცა ხშირად არის ნაღვლის ნალექი. აკალკულოზური ქოლეცისტიტი ანთების გაცილებით მძიმე ფორმაა და, წესისამებრ, გართულებად მოჰყვება დიდ ოპერაციას, მძიმე ტრავმას, ძლიერ დამწვრობას, სეფსისს, ხანგრძლივ ინტრავენურ კვებას, ხანგრძლივ შიმშილს, ვითარდება იმუნოდეფიციტური მდგომარეობის, ვასკულიტის – სისხლძარღვების ანთების (მაგალითად, სისტემური წითელი მგლურას), დიაბეტის, ათეროსკლეროზის დროს. იშვიათად გამოვლინდება მცირეწლოვან ბავშვებთანაც ცხელებით მიმდინარე ინფექციის შემდეგ. ხშირად გამომწვევი მიზეზი უცნობია.

ქრონიკული ქოლეცისტიტი ხანგრძლივი, განმეორებადი ანთებაა და თითქმის ყოველთვის დაკავშირებულია ნაღვლის ბუშტის კენჭებთან. წესისამებრ, წარმოადგენს მწვავე ქოლეცისტიტის განმეორებითი ეპიზოდების შედეგს.

ამ ფორმას ახასიათებს:

* ბილიარული კოლიკის განმეორებითი ეპიზოდები – ტკივილის შეტევები, რომლებიც ვითარდება, როდესაც კენჭები ბლოკავს ნაღვლის ბუშტის სადინარს;

* ნაღვლის ბუშტის სტრუქტურული ცვლილებები: კედლების გადაგვარება, გასქელება, ნაწიბურების ჩამოყალიბება, შეკუმშვა, მოცულობის შემცირება;

* ნაღვლის ბუშტში ნალექის წარმოქმნა.

თუ ნაწიბუროვანი ცვლილებები ფართოდ არის მოდებული ქსოვილს, შესაძლოა, განვითარდეს ნაღვლის ბუშტის კედლების კალციფიკაცია და ჩამოყალიბდეს ე.წ. ფაიფურის ნაღვლის ბუშტი. ამ დროს იმატებს ნაღვლის ბუშტის კიბოს რისკი.

სიმპტომები

ქოლეცისტიტის პირველი სიმპტომი უმეტესად ტკივილია.

მწვავე ქოლეცისტიტის თანმხლები ტკივილი ნაღვლის კოლიკას – ნაღვლის კენჭებით გამოწვეულ ტკივილს ჰგავს, მაგრამ უფრო ძლიერი და ხანგრძლივია. პიკს აღწევს 15-60 წუთის შემდეგ და შესაძლოა, 6 საათზე მეტხანსაც კი გაგრძელდეს. ჩვეულებრივ, ლოკალიზებულია მუცლის ზედა მარჯვენა კვადრანტში და ხშირად აუტანელი ხდება. ამ მიდამოზე ზეწოლისას იმატებს. ღრმა ჩასუნთქვასაც კი შეუძლია მისი გამძაფრება.

ტკივილი ხშირად გადაეცემა მარჯვენა ბეჭის მიდამოს ან ზურგს, თან ახლავს გულისრევა და ღებინება.

რამდენიმე საათში მუცლის მარჯვენა მხარეს კუნთები შესაძლოა დაიჭიმოს, რიგიდული გახდეს. ამას ხშირად თან ახლავს ცხელება და შემცივნება.

ხანდაზმულებთან ქოლეცისტიტის პირველი (და ზოგჯერ ერთადერთი) სიმპტომი ხშირად ატიპურია: უმადობა, დაღლილობა, სისუსტე, ღებინება. ცხელება ყოველთვის არ ვითარდება.

აქტიური ანთება, წესისამებრ, 2-3 დღეში სუსტდება და დაახლოებით ერთ კვირაში გაივლის. თუ მწვავე შეტევა უფრო მეტხანს გაგრძელდა, ეს შესაძლოა სერიოზული გართულების ნიშანი იყოს. ძლიერი და მზარდი ტკივილი, მაღალი სიცხე და შემცივნება ნაღვლის ბუშტის აბსცესზე ან პერფორაციაზე მიუთითებს.

თუ განვითარდა სიყვითლე, მუქი შარდი და ღია ფერის განავალი, სავარაუდოა, რომ კენჭმა დაბლოკა ნაღვლის საერთო სადინარი და ქოლესტაზი გამოიწვია. მოსალოდნელია პანკრეატიტის განვითარებაც, თუ კენჭი ფატერის დვრილში მოხვდა.

აკალკულოზური ქოლეცისტიტი იწვევს მუცლის ზედა ნაწილის უეცარ, ძლიერ, ხშირად აუტანელ ტკივილს ისეთ პაციენტებთან, რომლებსაც მანამდე ნაღვლის ბუშტის დაავადების ნიშნები არ ჰქონიათ. ანთება, წესისამებრ, მძიმეა და შესაძლოა, სწრაფად გადაიზარდოს განგრენაში ან ნაღვლის ბუშტის პერფორაციაში. ასეთი პაციენტები ხშირად მძიმე მდგომარეობაში მყოფი რეანიმაციული ავადმყოფები არიან, რის გამოც აკალკულოზური ქოლეცისტიტის პირველი სიმპტომები შესაძლოა შეუმჩნეველი დარჩეს. ზოგჯერ ის მხოლოდ მტკივნეული მუცლით ან აუხსნელი ცხელებით ვლინდება.

ქრონიკული ქოლეცისტიტისთვის დამახასიათებელია ტკივილის განმეორებითი შეტევები. მუცლის ზედა მარჯვენა ნაწილი შეხებისას მგრძნობიარეა. მწვავე ქოლეცისტიტისგან განსხვავებით, ტკივილი ნაკლებინტენსიურია, ცხელება – იშვიათი. თავად შეტევებიც, ჩვეულებრივ, ხანმოკლე და მსუბუქია.

დიაგნოსტიკა

ქოლეცისტიტის დიაგნოზს უმთავრესად სიმპტომებისა და გამოსახვითი კვლევის შედეგების საფუძველზე სვამენ.

ულტრაბგერითი გამოკვლევა ნაღვლის ბუშტში კენჭების აღმოჩენის ყველაზე ეფექტური მეთოდია. მსი მეშვეობით ასევე შეიძლება გამოვავლინოთ სითხე ნაღვლის ბუშტის გარშემო ან კედლის გასქელება, რაც მწვავე ქოლეცისტიტისთვის არის დამახასიათებელი.

ქოლესცინტიგრაფია (HIDA სკანირება) სასარგებლოა, როდესაც რთულდება მწვავე ქოლეცისტიტის დიაგნოზის დასმა ან არაკალკულოზურ ქოლეცისტიტს ეჭვობენ. ინტრავენურად შეჰყავთ რადიონუკლიდი, რომელსაც გამა კამერა აფიქსირებს. თუ ნაღველი არ ავსებს ნაღვლის ბუშტს, სავარაუდოა სადინარის დაბლოკვა კენჭით.

კომპიუტერული (CT) და მაგნიტურ-რეზონანსული (MRI/MRCP) ტომოგრაფია გამოიყენება დიაგნოზის დასადასტურებლად ან გართულებების (პანკრეატიტის, პერფორაციის, აბსცესის) გამოსვალენად, როცა სხვა ტესტები დამაჯერებელი არ არის.

ლაბორატორიული ანალიზები: ღვიძლის ფუნქციის ტესტების მონაცემები შესაძლოა ნორმალური ან ოდნავ მომატებული იყოს, თუ ნაღვლის სადინარი არ არის დახშული. სისხლის საერთო ანალიზში ლეიკოციტოზი ანთებაზე, აბსცესზე, განგრენაზე ან ნაღვლის ბუშტის პერფორაციაზე მიუთითებს.

მკურნალობა

მწვავე ან ქრონიკული ქოლეცისტიტის მქონე პირებს ხშირად სჭირდებათ ჰოსპიტალიზაცია. მათ ეკრძალებათ ჭამა და სმა, ამიტომ სითხეები და ელექტროლიტები ინტრავენურად მიეწოდებათ. საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება ცხვირ-კუჭის ზონდით მიწოდებაც. ინტრავენურადვე ეძლევათ ანტიბიოტიკები და ტკივილგამაყუჩებლები.

ქოლეცისტექტომია, ნაღვლის ბუშტის ქირურგიული ამოკვეთა, ტარდება სიმპტომების გამოვლენიდან 24-48 საათის განმავლობაში, თუ:

* დადასტურებულია მწვავე ქოლეცისტიტი (არაკალკულოზურიც) და ოპერაციას დიდი რისკი არ ახლავს თან;

* პაციენტი ხანდაზმული ან დიაბეტიანია, რადგან ასეთ ადამიანებთან ქოლეცისტიტის დროს მაღალია ინფექციის რისკი;

* არსებობს ეჭვი აბსცესზე, განგრენაზე ან ნაღვლის ბუშტის პერფორაციაზე;

* ნაღვლის კენჭებმა გამოიწვია პანკრეატიტი.

საჭიროების შემთხვევაში ქირურგიული ჩარევა შესაძლოა გადაიდოს 6 კვირით ან მეტი ხნით, სანამ შეტევა არ ჩაცხრება ან დაავადება ოპერაციისთვის ოპტიმალურად არ გაკონტროლდება. თუ ოპერაცია ძალზე სარისკოა (მაგალითად, გულის, ფილტვის, თირკმლის ან ღვიძლის სერიოზული დაავადების თანაარსებობისას), შესაძლოა, მიმართონ ნაღვლის ბუშტის დრენირებას დაგროვილი სითხის გამოსადევნად. დრენირება ტარდება პერკუტანურად (მილი მუცლის კედლის გავლით თავსდება მუცელში) ან ენდოსკოპიურად – დრენაჟის შიგნიდან ჩადგმით.

ქრონიკული ქოლეცისტიტის დროს ნაღვლის ბუშტის ამოკვეთა შეიძლება მიმდინარე შეტევის შემსუბუქების შემდეგ. ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლოა, შედეგიანი აღმოჩნდეს კონსერვატიული მკურნალობა (მედიკამენტები, დიეტა, ანტიბიოტიკები, ტკივილგამაყუჩებლები), რომელსაც ამჯობინებენ ხანდაზმულ და ოპერაციისთვის მაღალი რისკის მქონე პირებთან.

ოპერაციის შემდეგ

ზოგჯერ ტკივილი ნაღვლის ბუშტის ამოკვეთის შემდეგაც გრძელდება ან მეორდება. ამას პოსტქოლეცისტექტომიის სინდრომს უწოდებენ.

პოსტქოლეცისტექტომიის სინდრომს იწვევს:

* ოდის სფინქტერის ფუნქციის დარღვევა, რის გამოც შესაძლოა მოიმატოს წნევამ სანაღვლე სადინარებში;

* დარჩენილი წვრილ-წვრილი ნაღვლის კენჭები;

* მანამდე არსებული სხვა პრობლემები (მაგალითად, გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი, პეპტიკური წყლული).

ტკივილის მიზეზის დასადგენად შესაძლოა ჩატარდეს ენდოსკოპიური რეტროგრადული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფია (ERCP) ან ქოლესცინტიგრაფია. საჭიროების შემთხვევაში ენდოსკოპიურად გაკვეთენ ოდის სფინქტერს, რის შედეგადაც ნაღვლისა და პანკრეასის სეკრეტი ნორმალურად იწყებს მოძრაობას.

***

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი (PSC) ღვიძლის იშვიათი ქრონიკული დაავადებაა, რომელიც სანაღვლე გზების პროგრესირებადი ანთებითა და დანაწიბურებით გამოვლინდება. ამ პროცესების შედეგად სანაღვლე გზები ვიწროვდება, იხშობა და ბოლოს ნადგურდება, რაც საბოლოოდ იწვევს ღვიძლის დაზიანებას, ციროზს, ღვიძლის უკმარისობას და ზოგჯერ – სანაღვლე გზების კიბოს.

სიხშირე და რისკფაქტორები

• დაავადება იშვიათია – აღენიშნება 10 000-დან ერთს.

• ყველაზე ხშირად დიაგნოსტირდება 25-დან 45 წლამდე.

• უმეტესად მამაკაცებს ემართებათ.

• ხშირად ასოცირებულია ნაწლავის ანთებით დაავადებებთან, განსაკუთრებით – წყლულოვან კოლიტთან.

• შესაძლოა, ჰქონდეს ოჯახის ერთზე მეტ წევრს, რაც მის წარმოშობაში გენეტიკური ფაქტორის როლზე მიუთითებს.

მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ PSC ავტოიმუნური წარმოშობისაა: იმუნური სისტემა უსაფუძვლოდ ესხმის თავს ჯანსაღ სანაღვლე გზებს და ღვიძლს, იწვევს ანთებას და ქსოვილის დანაწიბურებას. Pშჩ აზიანებს ღვიძლის როგორც გარეთ, ისე შიგნით მდებარე სანაღვლე გზებს, რაც მას განასხვავებს მსგავსი მდგომარეობებისგან, მაგალითად, პირველადი ბილიარული ქოლანგიტისგან, რომელიც მხოლოდ ღვიძლში მდებარე მცირე სანაღვლე გზებს აყენებს ზიანს.

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის მსგავსი მდგომარეობებია:

* მეორეული მასკლეროზებელი ქოლანგიტი – ვითარდება ინფექციის, ნაღვლის ბუშტის კენჭების, ოპერაციის ან დაზიანების შედეგად. მდგომარეობა შესაძლოა გაუმჯობესდეს გამომწვევი მიზეზის მკურნალობის შემდეგ.

* ბავშვთა მასკლეროზებელი ქოლანგიტი – ემართებათ ბავშვებს და მოზარდებს. შესაძლოა, თან ახლდეს ავტოიმუნურ ჰეპატიტს.

* აღმავალი ქოლანგიტი – სანაღვლე გზების უეცარი, სიცოცხლისთვის საშიში ინფექცია, რომელიც, ჩვეულებრივ, გამოწვეულია ნაღვლის ბუშტის კენჭებით.

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის დროს ანთება იწვევს სანაღვლე გზების დეფორმაციას, რის შედეგადაც ნაღვლის ნორმალური დენა წყდება. ნაღვლის მარილები, რომლებიც ცხიმების დამუშავებაში მონაწილეობს, სრულფასოვნად აღარ გამოიყოფა, რასაც მეტაბოლური დარღვევებისკენ მივყავართ.

სიმპტომები

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის სიმპტომები ხშირად ნელა, შეუმჩნევლად ვითარდება. საწყის ეტაპზე ყველაზე ხშირია დაღლილობა და ქავილი, რომელიც თანდათან ძლიერდება. სიყვითლე, ჩვეულებრივ, უფრო გვიან იჩენს თავს. აქვე უნდა ითქვას, რომ პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილს სიმპტომები საერთოდ არ აღენიშნება და დაავადებას შემთხვევით, სხვა მიზნით ჩატარებული სისხლის ანალიზის დროს აღმოაჩენენ.

გართულებები

პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის ერთ-ერთი სერიოზული გართულებაა ბაქტერიული ქოლანგიტი – სანაღვლე გზების ინფექცია, რომელიც პერიოდულად შეიძლება განმეორდეს. ის იწვევს ძლიერი ტკივილის შეტევებს მუცლის ზედა მარჯვენა ნაწილში, ცხელებას, სიყვითლეს. ბაქტერიულ ქოლანგიტს ხშირად გადაუდებელ სამედიცინო მდგომარეობად მიიჩნევენ.

ნაღვლის მარილების არასაკმარისი გამოყოფის გამო ირღვევა ცხიმების და ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) შეწოვა. შედეგად შესაძლოა განვითარდეს:

* ოსტეოპოროზი;

* სისხლჩაქცევები და სისხლდენა (K ვიტამინის დეფიციტის გამო);

* სტეატორეა – ცხიმიანი, მძაფრსუნიანი განავალი.

PSC-თ დაავადებულთა დაახლოებით 75%-ს ნაღვლის ბუშტისა და სანაღვლე გზების კენჭები აქვს. ხშირად აღინიშნება ღვიძლისა და ელენთის გადიდებაც.

PSC იწვევს სანაღვლე გზების პროგრესულ დაზიანებას და საბოლოოდ – ღვიძლის ციროზს.

ციროზის შორს წასულ სტადიას ახასიათებს:

* პორტული ჰიპერტენზია – წნევის მომატება კარის ვენაში, რომელსაც სისხლი ნაწლავებიდან ღვიძლისკენ მიაქვს;

* ასციტი – მუცლის ღრუში სითხის დაგროვება;

* ღვიძლის უკმარისობა, რომელიც სიცოცხლისთვის საშიშია.

ბევრ პაციენტს სიმპტომები მხოლოდ მაშინ გამოაჩნდება, როცა ციროზი უკვე ჩამოყალიბებულია. ამ დროს პროცესი შესაძლოა 10 წლის დაწყებულიც იყოს.

PSC მნიშვნელოვნად ზრდის ქოლანგიოკარცინომის – სანაღვლე გზების კიბოს – განვითარების რისკს. ის პაციენტთა დაახლოებით 10-20%-ს უვითარდება და დაავადების ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე გართულებას წარმოადგენს.

დიაგნოსტიკა

პირველად მასკლეროზებელ ქოლანგიტზე ეჭვი ჩნდება, როდესაც სისხლის ანალიზების შედეგები ნორმიდან გადახრილია. ამის შემდეგ პირველი, რაც ტარდება, ულტრაბგერითი გამოკვლევაა, რათა გამოირიცხოს ღვიძლის გარეთ მდებარე სანაღვლე გზების ბლოკირება.

დიაგნოზის დასადასტურებლად მიმართავენ:

* მაგნიტურ-რეზონანსულ ქოლანგიოპანკრეატოგრაფიას (MRCP). ეს არის არაინვაზიური კვლევა, რომელიც MღI-ს საშუალებით იძლევა სანაღვლე გზებისა და პანკრეასის სადინარის დეტალურ გამოსახულებას. MღჩP ეხმარება ექიმს პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის დადასტურებაში და საშუალებას აძლევს, გამორიცხოს სანაღვლე გზების ობსტრუქციის სხვა მიზეზები.

* ენდოსკოპიურ-რეტროგრადულ ქოლანგიოპანკრეატოგრაფიას (ERCP). ERCP-ს დროს ენდოსკოპის მეშვეობით სანაღვლე გზებში შეჰყავთ რენტგენოკონტრასტული ნივთიერება და იღებენ რენტგენის სურათებს. ეს მეთოდი უფრო ინვაზიურია და ახლავს გართულების შედარებით მაღალი რისკი, ამიტომ ნაკლებსასურველია დიაგნოსტიკისთვის და გამოიყენება უმთავრესად მაშინ, როდესაც აუცილებელია დაავადების გართულებათა მკურნალობა (მაგალითად, სტენტირება).

ზოგიერთ შემთხვევაში ტარდება ღვიძლის ბიოფსია, რათა განისაზღვროს დაავადების სპეციფიკური ფორმა, როცა სხვა კვლევები ამისთვის საკმარისი არ არის.

დიაგნოზის დადასტურების შემდეგ ყველა პაციენტს უნდა ჩაუტარდეს კოლონოსკოპია ბიოფსიით, რადგან პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი ხშირად ასოცირებულია ნაწლავის ანთებით დაავადებასთან, უმეტესად – წყლულოვან კოლიტთან.

სანაღვლე გზების ან ღვიძლის ქსოვილის კიბოს განვითარების გამოსარიცხად პერიოდულად ტარდება სისხლის ანალიზები და MRCP.

მკურნალობა

ამჟამად არ არსებობს პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის ისეთი დადასტურებული მკურნალობა, რომელიც დაავადების ბუნებრივ მიმდინარეობას შეცვლის. თერაპია მიზნად ისახავს სიმპტომებისა და გართულებების მართვას, სანაღვლე გზების გახსნას და ღვიძლის დაზიანების კონტროლს.

ურსოდიოლი, ურსოდიოქსიქოლის მჟავა, ბუნებრივად წარმოქმნილი ნაღვლის მჟავაა. ზოგიერთ პაციენტთან მცირე დოზით მისი მიღება აუმჯობესებს ან ასტაბილურებს ღვიძლის ფუნქციას, თუმცა ის ვერ აჩერებს დაავადების პროგრესირებას, ვერ გვაცილებს თავიდან გართულებებს. შეუძლია, შეასუსტოს ქავილი.

ქავილის მოსახსნელად ინიშნება:

* ანტიჰისტამინები – ეფექტურია მსუბუქი ქავილის შემთხვევაში. შეუძლია ძილიანობის გამოწვევა, ამიტომ უპირატესობას ანიჭებენ ღამის ქავილის დროს.

*ნაღვლის მჟავას სეკვესტრანტები (ქოლესტირამინი, ქოლესტიპოლი) – გამოიყენება საშუალო და მძიმე ქავილის საწინააღმდეგოდ. შესაძლოა, გამოიწვიოს ყაბზობა, K ვიტამინის დეფიციტი, სხვა მედიკამენტების აბსორბციის დარღვევა.

* რიფამპინი – ანტიბიოტიკი, რომელიც ამცირებს საშუალო და მძიმე ქავილს. ინიშნება, როდესაც სეკვესტრანტების გამოყენება შეუძლებელია. მისი გამოყენებისას საჭიროა ღვიძლის ფუნქციის მონიტორინგი, რადგან შეუძლია ჰეპატიტის გამოწვევა.

*ოპიოიდური ანტაგონისტები (ნალტრექსონი) – ეფექტურია მძიმე ქავილის დროს.

დაავადების შორს წასულ სტადიაზე არ გამოიყენება.

ვინაიდან PSC ართულებს ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) შეწოვას, შესაძლოა, დაინიშნოს ვიტამინოვანი დანამატები (პერორალურად ან ვენაში), ოსტეოპოროზის საფრთხის შემთხვევაში – კალციუმის დანამატიც.

სანაღვლე სადინარების ბლოკირების შემთხვევაში მიმართავენ პროცედურებს, რომლებიც ERCP-ს მეშვეობით ტარდება: ბალონურ დილატაციას (ბუშტით გაფართოებას) და სტენტის ჩადგმას. სტენტებს პერიოდულად სჭირდება ცვლა.

დაბლოკილ სანაღვლე გზებში ნაღვლის დაგროვება ხელს უწყობს ბაქტერიული ქოლანგიტის განვითარებას. მისი მკურნალობა გულისხმობს ანტიბიოტიკების განმეორებით` ხანგრძლივ გამოყენებას, ERCP-ს საშუალებით სადინარების გახსნას.

ღვიძლის გადანერგვა განიხილება, როდესაც მდგომარეობა შორს არის წასული, დაბლოკილია სანაღვლე გზები, პაციენტი უჩივის ძლიერ ქავილს, აღირიცხება განმეორებითი ინფექციები, ჩამოყალიბებულია ღვიძლის უკმარისობა ან კიბო, რომლის ქირურგიული გზით ამოკვეთა შეუძლებელია. გადარჩენადობა მაღალია: 1-წლიანი – >90%, 5-წლიანი – დაახლოებით 80%.

არის ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც Pშჩ ხელახლა ვითარდება გადანერგვის შემდეგ.

***

სანაღვლე გზებისა და ნაღვლის ბუშტის სიმსივნეები

სანაღვლე გზებისა და ნაღვლის ბუშტის როგორც კეთილთვისებიანი, ისე ავთვისებიანი სიმსივნეები საკმაოდ იშვიათია.

ნაღვლის ბუშტის პოლიპები ბუშტის ამომფენი ლორწოვანი გარსისგან წარმოიშობა, უმეტესად უსიმპტომოდ არსებობს და ხშირად შემთხვევით აღმოაჩენენ სხვა მიზნით ჩატარებული ულტრაბგერითი ან სხვა გამოსახვითი კვლევის დროს. პოლიპების აბსოლუტური უმრავლესობა – დაახლოებით 95% – კეთილთვისებიანია.

10 მმ-ზე მცირე ზომის პოლიპები მკურნალობას, წესისამებრ, არ მოითხოვს, მაგრამ რეკომენდებულია დინამიკაზე პერიოდული დაკვირვება კიბოს განვითარების რისკის შესაფასებლად. თუ პოლიპი 2 მმ-ით ან მეტით გაიზარდა, შესაძლოა, საჭიროდ მიიჩნიონ ქოლეცისტექტომია – ნაღვლის ბუშტის ამოკვეთა.

10 მმ-ზე დიდი ზომის პოლიპები უკვე მაღალი რისკის წარმონაქმნებად მიიჩნევა, რადგან მათი გაავთვისებიანების ან კიბოდ გადაგვარების ალბათობაც უფრო დიდია. 18 მმ-ზე დიდი ზომის პოლიპები კიდევ უფრო მაღალი რისკის კატეგორიას ეკუთვნის.

ქოლეცისტექტომია რეკომენდებულია:

• პოლიპებისა და ნაღვლის ბუშტის კენჭების ერთდროული არსებობისას;
• როცა პოლიპის ზომა 8 მმ-ზე მეტია;
• პოლიპისა და პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის თანაარსებობისას, განურჩევლად პოლიპის ზომისა.

***

ქოლანგიოკარცინომა

სანაღვლე გზების კიბო (ქოლანგიოკარცინომა) შესაძლოა განვითარდეს სანაღვლე გზების ნებისმიერ მონაკვეთზე, მაგრამ განსაკუთრებით ხშირია ღვიძლის გარეთ მდებარე სანაღვლე სადინარებში. მისი განვითარების ალაბთობას ზრდის:

• პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი – იწვევს სანაღვლე გზების გამკვრივებასა და დანაწიბურებას;

• ღვიძლის ქრონიკული დაავადებები (მაგალითად, ვირუსული ჰეპატიტი);

• სანაღვლე გზების თანდაყოლილი პათოლოგიები;

• ღვიძლის პარაზიტები (ტრემატოდები) – ინვაზია შესაძლებელია უმი ან თერმულად ცუდად დამუშავებული თევზის ჭამით;

• ასაკი – დაავადება უმეტესად 50 წელს გადაცილებულებთან გვხვდება;

• მოწევა;

• დიაბეტი;

• მემკვიდრეობითი დაავადებები, მაგალითად, ცისტური ფიბროზი, ლინჩის სინდრომი.

სიმპტომები

ქოლანგიოკარცინომას ახასიათებს:

• სიყვითლე;
• კანის ძლიერი ქავილი;
• თეთრი`ღია ფერის განავალი;
• დაღლილობა;
• მუცლის ტკივილი მარჯვენა მხარეს, ნეკნების ქვემოთ;
• წონის აუხსნელი კლება;
• ცხელება;
• ღამის ოფლიანობა;
• მუქი შარდი.

***

ნაღვლის ბუშტის კიბო

ნაღვლის ბუშტის კიბოს ზუსტი მიზეზი უცნობია. შემთხვევათა უმეტესობა იწყება ჯირკვლოვან უჯრედებში, რომლებიც ნაღვლის ბუშტის შიდა ზედაპირს ფარავს. ამ ტიპის სიმსივნეს ადენოკარცინომა ეწოდება.

ნაღვლის ბუშტის კიბოს რისკის მომატებას ხელს უწყობს შემდეგი ფაქტორები:

• მდედრობითი სქესი. ქალებთან კიბო გაცილებით ხშირად აღირიცხება – სავარაუდოდ, ესტროგენი ზრდის ნაღვლის კენჭების წარმოქმნის რისკს, რომელთა არსებობაც, თავის მხრივ, ამ კიბოს რისკფაქტორია.

• ასაკი. რისკი განსაკუთრებით იმატებს 65 წლიდან, მაგრამ ბავშვებთანაც შეიძლება გამოვლინდეს.

• ნაღვლის ბუშტის კენჭების არსებობის ისტორია. ნაღვლის ბუშტის კიბო ყველაზე ხშირად იმ ადამიანებთან გვხვდება, რომლებსაც აქვთ ან ჰქონდათ ნაღვლის ბუშტის კენჭები. რაც უფრო დიდი ზომისაა კენჭები, მით უფრო დიდია კიბოს განვითარების რისკი.

• ნაღვლის ბუშტის სხვა პათოლოგიები – პოლიპები, ქრონიკული ანთება, ინფექციები.

• სანაღვლე გზების ანთება, მათ შორის – პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი.

სიმპტომები

ნაღვლის ბუშტის კიბო ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს. მოსალოდნელი ჩივილებია:

• მუცლის ტკივილი, უმთავრესად – მუცლის ზედა მარჯვენა ნაწილისა;

• მუცლის შებერილობა;

• კანქვეშ არსებული მასა, რომელიც ხელით ისინჯება;

• წონის აუხსნელი კლება;

• სიყვითლე, რომელიც, წესისამებრ, მაშინ ვითარდება, როდესაც დაავადება უკვე შორს არის წასული.

სიმსივნეების დიაგნოსტიკა

სანაღვლე გზების ან ნაღვლის ბუშტის კიბოს ვარაუდობენ, როდესაც ნაღვლის სადინარში აღინიშნება ბლოკადა, სხვა მიზეზი კი არ იკვეთება. ნაღვლის სადინარის კიბოზე ეჭვი განსაკუთრებით დიდია პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტის (PSC) მქონე პაციენტებთან. PSC-ს შემთხვევაში ხშირად ტარდება სისხლის ანალიზი სიმსივნის მარკერების განსაზღვრისთვის – ესენია ნივთიერებები, რომლებსაც სიმსივნური უჯრედები გამოყოფს.

დიაგნოზის დასასმელად, უპირველესად, ტარდება ულტრაბგერითი კვლევა. დამატებითი ინფორმაციისთვის, განსაკუთრებით – ნაღვლის ბუშტის კიბოზე ეჭვის შემთხვევაში, შესაძლოა დაინიშნოს კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) ან მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI).

მომდევნო ეტაპზე სანაღვლე გზების დეტალური გამოსახვისთვის მიმართავენ უფრო სპეციფიკურ კვლევებს – მაგნიტურ-რეზონანსულ ქოლანგიოპანკრეატოგრაფიას (MRCP) ან კომპიუტერულ ქოლანგიოგრაფიას – სანაღვლე გზების ჩთ-გამოკვლევას რენტგენოკონტრასტული საშუალების ვენიდან შეყვანის შემდეგ.

როცა ამ გზით მიღებული ინფორმაცია საკმარისი არ არის ან რჩება ძლიერი ეჭვი სანაღვლე გზების კიბოს არსებობის თაობაზე, ტარდება ენდოსკოპიური რეტროგრადული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფია (ERCP). ამ დროს ენდოსკოპი შეჰყავთ პირის ღრუდან თორმეტგოჯა ნაწლავამდე, ხოლო სანაღვლე სადინარში სპეციალური კათეტერით შეჰყავთ კონტრასტული ნივთიერება. ტარდება რენტგენოგრაფია. შესაძლებელია ქსოვილის ნიმუშის (ბიოფსიის) აღებაც მიკროსკოპული გამოკვლევისთვის.

თუ გამოსახვითი კვლევა სიმსივნეზე მიუთითებს, მაგრამ დაზიანება მკაფიოდ არ ჩანს, შეიძლება ბიოფსიის ჩატარება კანის გავლით. კიბოს გავრცელების დასადგენად და მისი ოპერაბელურობის შესაფასებლად ხშირად ქირურგიულ დათვალიერებას – დიაგნოსტიკურ ლაპაროსკოპიას ან ღია ლაპაროტომიასაც მიმართავენ.

მკურნალობა

სანაღვლე სადინარებისა და ნაღვლის ბუშტის კიბოს მკურნალობა უმთავრესად სიმპტომების შემსუბუქებასა და დაავადების პროგრესის შენელებას ემსახურება. მეთოდების ჩამონათვალი მოიცავს:

• ქირურგიულ ჩარევას. ქირურგი ცდილობს კიბოს რაც შეიძლება მეტი ნაწილის ამოკვეთას. სანაღვლე სადინარის შორს წასული კიბოს შემთხვევაში შესაძლოა ამოიკვეთოს ღვიძლის ახლომდებარე ქსოვილი, პანკრეასის ქსოვილი ან ლიმფური კვანძები;

• ღვიძლის გადანერგვას. ზოგიერთ შემთხვევაში, განსაკუთრებით – ღვიძლის კარის ქოლანგიოკარცინომის დროს, განიხილება ღვიძლის გადანერგვა;

• ქიმიოთერაპიას: ოპერაციამდე – სიმსივნის შესამცირებლად, ოპერაციის შემდეგ კი კიბოს დარჩენილი უბნების გასანადგურებლად. შეიძლება დანიშნოს მეტასტაზირებული კიბოს შემთხვევაშიც სიმპტომების შესამსუბუქებლად;

• სხივური თერაპია – კიბოს უჯრედების განადგურება დიდი სიმძლავრის ენერგიის სხივებით;

• მიზნობრივი მედიკამენტური თერაპია – ფოკუსირებულია კიბოს უჯრედებში არსებულ სპეციფიკურ მოლეკულურ დარღვევებზე;

• იმუნოთერაპია – იმუნური სისტემის გააქტიურება კიბოსთან საბრძოლველად;

• რადიოსიხშირული აბლაცია – კიბოს უჯრედების განადგურება ელექტროდენით;

• ფოტოდინამიკური თერაპია – სინათლის მიმართ მგრძნობიარე ქიმიური ნივთიერება შეჰყავთ ვენაში, კიბოსკენ მიმართული ლაზერული სინათლე იწვევს ქიმიურ რეაქციას და ანადგურებს კიბოს უჯრედებს;

• ბილიარული დრენაჟი – გამოიყენება მაშინ, როცა კიბოს ამოკვეთა შეუძლებელია. სანაღვლე სადინარებში ინერგება სტენტი, რომელიც უზრუნველყოფს ნაღვლის გადმოსვლას, ამცირებს სიყვითლეს და ხელს უშლის ინფექციის განვითარებას.

ნაღვლის ბუშტის კიბოს მკურნალობა უმეტესად ქირურგიული ჩარევით იწყება, მაგრამ თუ სიმსივნე ახლომდებარე ორგანოებშია ჩაზრდილი, ოპერაცია ზოგჯერ შეუძლებელი აღმოჩნდება ხოლმე. ამ შემთხვევაში შესაძლოა, მკურნალობა დაიწყოს ქიმიოთერაპიით ან სხივური თერაპიით. მკურნალობის მეთოდი კიბოს სტადიისა და პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მიხედვით ირჩევა.

მოამზადა მარი აშუღაშვილი