სიმსუქნე ბავშვებში – მიზეზები, შედეგები, პრევენცია

ტკბილეულით სავსე თაროები, ცხოვრების უმოძრაო წესი და ეკრანთან გატარებული ბევრი დრო – ეს იმ მრავალრიცხოვან ფაქტორთა მხოლოდ ნაწილია, რომლებიც მოზარდ სხეულს წონის სიჭარბეს უქადის. ჭარბი წონა კი მხოლოდ გარეგნულ ცვლილებებს არ იწვევს – მას შეუძლია, არაერთ ფიზიკურ თუ ფსიქოლოგიურ პრობლემას დაუდოს სათავე.

რა უწყობს ხელს ბავშვებში სიმსუქნის განვითარებას? სადამდე შეიძლება მიგვიყვანოს მან და როგორ ჩამოვუყალიბოთ ჩვენს პატარას ჯანსაღი ჩვევები? ამ და სხვა მნიშვნელოვან კითხვებზე "ავერსის კლინიკის" ექიმი ენდოკრინოლოგი, ევროპის ბავშვთა ენდოკრინოლოგთა და ევროპის ენდოკრინოლოგთა ასოციაციის წევრი მაია რეხვიაშვილი გვიპასუხებს.

– ქალბატონო მაია, რამდენად ხშირია სიმსუქნე ბავშვებსა და მოზარდებში და რა შეიძლება მოჰყვეს მას?

– ბავშვთა და მოზარდთა სიმსუქნე გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი გამოწვევაა. საგანგაშო ვითარებაა: ბავშვებსა და მოზარდებში სიმსუქნის გავრცელება წლიდან წლამდე იმატებს, რაც ცხოვრების წესის ცვლილებებს, არაჯანსაღ კვებასა და ფიზიკური აქტივობის კლებას უკავშირდება.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) ბავშვთა სიმსუქნის ევროპული მონიტორინგის ინიციატივის (ჩOშI) მეხუთე რაუნდის ანგარიშის (2018-2020 წ.წ.) თანახმად, საქართველოში 7-დან 9 წლამდე ასაკის ბავშვებში სიმსუქნისა და ჭარბი წონის გავრცელება ასეთია:

* ჭარბი წონა – დაახლოებით 29%

* სიმსუქნე – დაახლოებით 13%

რაც იმას ნიშნავს, რომ ამ ასაკობრივ ჯგუფში ყოველ მესამე ბავშვს ჭარბი წონა ან სიმსუქნე უდასტურდება.

სიმსუქნე წარმოადგენს ისეთი მძიმე ქრონიკული დაავადებების რისკფაქტორს, როგორიც არის შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2, არტერიული ჰიპერტენზია (მაღალი წნევა), დისლიპიდემია (ქოლესტერინის ან ტრიგლიცერიდების მაღალი დონე, რომელიც ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს), ძილის აპნოე, ორთოპედიული პრობლემები და სხვა.

ფიზიკურ ჯანმრთელობასთან ერთად, სიმსუქნე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ბავშვის ფსიქოლოგიურ და ემოციურ მდგომარეობაზეც. ჭარბი წონის მქონე ბავშვი ხშირად ხდებიან სოციალური სტიგმის, დისკრიმინაციისა და ბულინგის მსხვერპლი როგორც თანატოლების, ისე მოზრდილების მხრივ.

– როგორ განისაზღვრება ჭარბი წონა?

– იმის დასადგენად, გასცდა თუ არა ბავშვი ნორმალური წონის ზღვარს, მოწმდება მისი სხეულის მასის ინდექსი (BMI – Body Mass Index). ეს არის წონისა და სიმაღლის შეფარდება და გამოითვლება შემდეგი ფორმულით: BMI = წონა (კგ) ÷ სიმაღლე² (მ²). ოღონდ ასაკსა და სქესთან დაკავშირებული ცვლილებების გამო (გოგონები და ბიჭები სხვადასხვა ტემპით იზრდებიან, სხეულში ცხიმოვანი ქსოვილის ოდენობა ასაკთან ერთად იცვლება და გოგონებსა და ბიჭებთან სხვადასხვაგვარია) ბავშვთა და მოზარდთა წონა ფასდება BMI პერცენტილებით და არა ფიქსირებული რიცხვებით, როგორც მოზრდილებთან. პერცენტილები აჩვენებს, რა ადგილს იკავებს კონკრეტული ბავშვის მონაცემები მონაცემთა საერთო სტრუქტურაში, ანუ როგორ ვითარდება ბავშვი თანატოლებთან შედარებით. ამ მონაცემებს სპეციალური პედიატრიული ცხრილების დახმარებით აფასებს ექიმი და ადგენს, შეესაბამება თუ არა ბავშვის წონა, სიმაღლე ან BMI ასაკობრივ ნორმებს.

მშობლებს შეგვიძლია შევთავაზოთ რეკომენდებული წონის მარტივი ცხრილი:

ოღონდ შეგახსენებთ, რომ ეს შუალედები საორიენტაციოა. ბავშვის წონა უნდა შეფასდეს ინდივიდუალურად, მისი სიმაღლის, გენეტიკისა და განვითარების სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით.

– რა იწვევს სიმსუქნეს?

– ბავშვებში სიმსუქნეს განაპირობებს როგორც სამედიცინო, ისე არასამედიცინო (გარემოსა და ქცევასთან დაკავშირებული) ფაქტორების კომპლექსი.

სამედიცინო ფაქტორებია:

1. გენეტიკა

* სიმსუქნე ხშირად გვხვდება ოჯახებში, სადაც მშობლებიც ჭარბწონიანები არიან.

* არსებობს გენეტიკური სინდრომებიც (მაგალითად, Pრადერ-ჭილლი, Bარდეტ-Bიედლ), თუმცა ისინი იშვიათია.

2. ენდოკრინული დარღვევები

* ჰიპოთირეოზი (ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითება);

* კუშინგის სინდრომი;

* ზრდის ჰორმონის დეფიციტი.

3. მეტაბოლური დარღვევები

* ინსულინრეზისტენტობა;

* მეტაბოლური სინდრომი.

4. მედიკამენტები

* გლუკოკორტიკოიდები, ანტიფსიქოზური პრეპარატები და ზოგიერთი ანტიდეპრესანტი იწვევს წონის მატებას.

5. ძილის დარღვევა

* მაგალითად, ძილის აპნოე დაკავშირებულია წონის მატებასთან.

არასამედიცინო ფაქტორებია:

1. არაჯანსაღი კვებითი ჩვევები

* მაღალკალორიული საკვები (ფასტფუდი, ტკბილეული, გაზიანი სასმელები);

* ხილ–ბოსტნეულის ნაკლებობა;

* დიდი ულუფები და ხშირი ჭამა.

2. ფიზიკური აქტივობის უკმარისობა

* პასიური ცხოვრების წესი (ბევრი დრო ეკრანთან, მოძრაობის დეფიციტი);

* ფიზიკური განათლების გაკვეთილების შეზღუდვა სკოლებში.

3. სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორები

* რაც უფრო ნაკლები შემოსავალი აქვს ოჯახს, მით უფრო მიუწვდომელია მისთვის ჯანსაღი საკვები.

* ჯანსაღი ჩვევები ხშირად მშობლების განათლების დონეზეა დამოკიდებული.

4. ოჯახური გარემო და მშობელთა ჩვევები

* მშობელთა კვებითი და ფიზიკური აქტივობის ჩვევები გავლენას ახდენს შვილზეც.

* ოჯახური უთანხმოება, აღზრდის არათანმიმდევრული სტილი – ყველაფერი ეს სტრესის წყაროა ბავშვისთვის.

5. ფსიქოლოგიური ფაქტორები

* ემოციური ჭამა (სტრესის, მოწყენილობის ან ბრაზის ფონზე);

* დაბალი თვითშეფასება, შფოთვა, დეპრესია.

არასწორი კვება

– არასწორი კვება სიმსუქნის ერთ-ერთი მთავარი რისკფაქტორია. ის პირდაპირ კავშირშია კალორიების ჭარბ მიღებასთან, რაც სხეულში ცხიმოვანი ქსოვილის დაგროვებას იწვევს. არასწორი კვება გულისხმობს:

* მაღალკალორიული, მაგრამ ნაკლებად სასარგებლო საკვების მიღებას — ბავშვების რაციონში ხშირად ჭარბობს მაღალკალორიული, შაქრით, ცხიმითა და მარილით მდიდარი საკვები, რომელიც ვერ უზრუნველყოფს აუცილებელი საკვები ნივთიერებების მიღებას.

* ე.წ. "ცარიელი კალორიების" მიღებას — ტკბილეული, ტკბილი სასმელები, ჩიფსები და ნახევარფაბრიკატები იძლევა ენერგიას, მაგრამ ვერ აკმაყოფილებს ბავშვის ზრდისა და განვითარების მოთხოვნებს.

* მადის რეგულაციის დარღვევას — გადაჭარბებული ჭამის ჩვევა არღვევს ბუნებრივ მექანიზმს, რომელიც არეგულირებს დანაყრებას. ამის შედეგად ორგანიზმი უფრო და უფრო მეტ საჭმელს ითხოვს.

– სიმსუქნის განვითარებას განსაკუთრებით უწყობს ხელს:

1. მარტივი ნახშირწყლები

– მარტივი ნახშირწყლები (შაქარი, თეთრი ფქვილი, ტკბილეული) სწრაფად შეიწოვება ორგანიზმში, რაც სისხლში გლუკოზის დონის მკვეთრ მატებას იწვევს. ჭარბი გლუკოზის დასარეგულირებლად ორგანიზმი დიდი ოდენობის ინსულინს გამოყოფს. ინსულინის ჭარბი გამოყოფა ხელს უწყობს ცხიმის დაგროვებას და ინსულინისადმი რეზისტენტობის განვითარებას.

გარდა ამისა, მარტივი ნახშირწყლები სწრაფადაც მეტაბოლიზდება, სწრაფად ეცემა სისხლში გლუკოზის დონე და ჭამიდან სულ მალე ისევ გვშივდება.

2. დამუშავებული საკვები

მზა და დამუშავებული საკვებისთვის დამახასიათებელია:

* მაღალი კალორიულობა და დაბალი კვებითი ღირებულება – ასეთ საკვებში ბევრი კალორიაა, ვიტამინებისა და მინერალების შემცველობა კი დაბალია. ორგანიზმი იღებს ენერგიას, მაგრამ ვერ იღებს საკმარის საკვებ ნივთიერებას.

* შაქრის, მარილისა და ცხიმის ჭარბი შემცველობა – გადამუშავებული საკვები ხშირად შეიცავს “დამალულ” შაქარს (სხვადასხვა სახელწოდებით: გლუკოზა, ფრუქტოზა, სიროფი და სხვ.), ტრანსცხიმებსა და ნაჯერ ცხიმებს, რაც ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარების რისკს.

* დამოკიდებულების გამომწვევი გემო და ტექსტურა – ბავშვები ეჩვევიან ინტენსიურ გემოს (მარილიანი, ტკბილი, ცხარე) და კარგავენ ინტერესს ბუნებრივი საკვების (ბოსტნეულის, მარცვლეულის) მიმართ. ეს იწვევს გემოვნებით სიამოვნებაზე დამოკიდებულებას, რაც ხელს უწყობს გადამეტებულ ჭამას.

3. ბოჭკოს ნაკლებობა

ბავშვის რაციონში ბოჭკოვანი საკვების დეფიციტი პირდაპირ კავშირშია სიმსუქნის განვითარებასთან.

როცა ბავშვი ვერ იღებს საკმარის ბოჭკოს:

* მას ხშირად შივდება — ბოჭკო უზრუნველყოფს ხანგრძლივ დანაყრებას. მისი ნაკლებობისას ბავშვს მალევე შივდება და მეტად არის მიდრეკილი კალორიული, სწრაფად ათვისებადი საკვების ჭარბი მიღებისკენ.

* სწრაფად იცვლება სისხლში შაქრის დონე — ბოჭკო ანელებს შაქრის შეწოვას და ორგანიზმი გლუკოზის დონეს უკეთესად არეგულირებს. ბოჭკოს გარეშე ეს პროცესი ირევა.

* ფერხდება ნაწლავების პერისტალტიკა — ეს იწვევს შეკრულობას და მეტაბოლიზმის დარღვევას, რაც, თავის მხრივ, ხელს უწყობს წონის მატებას.

* ფერხდება ჯანსაღი მიკრობიოტის განვითარება — ბოჭკო კვებავს სასარგებლო ბაქტერიებს, რომლებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ცხიმების გადამუშავებასა და ნივთიერებათა ცვლაში.

– რამდენი ბოჭკო სჭირდება ბავშვს?

– WHO-ისა და AAP-ის რეკომენდაციით, საშუალო ნორმაა:

ბოჭკოვანი საკვების ძირითადი წყაროა: ხილი, ბოსტნეული, მთლიანი მარცვლეული (შვრია, ხორბალი, ჭვავი) და მათი ნაწარმი (შავი პური, ორცხობილა), ლობიო და სხვა პარკოსნები.

რჩევები მშობლებს

• თეთრი პური შეცვალეთ შავით ან სხვა ცეხვილი მარცვლეულის პურით;
• შაქრის დამტკბარი ბურღულის ფაფის ნაცვლად მოუმზადეთ ბავშვს მთლიანი მარცვლეულის ფაფა ხილით.
• ტკბილეული შეცვალეთ რუხი ფქვილის ორცხობილათი, ხილით, ჩირით, თხილეულით.
• შეიტანეთ ყოველდღიურ რაციონში ბოსტნეული, პარკოსნები (ლობიო, ოსპი).

– იქნებ არსებობს არაჯანსაღი საკვების უვნებელი ოდენობა? მასზე უარის თქმა ხომ თითქმის წარმოუდგენელია.

– იდეალური იქნება ასეთი საკვების სრულიად აკრძალვა, მაგრამ პრაქტიკაში ეს ხშირად უკუეფექტს იძლევა: რაც უფრო მეტად ვუკრძალავთ, მით მეტად ითხოვს მას ბავშვი, – ამიტომ რეკომენდებულია არა აკრძალვა, არამედ შეზღუდვა და გონივრული დოზირება.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) და ამერიკის პედიატრთა აკადემია (AAP) გვირჩევენ:

დამატებული შაქარი - არ უნდა აჭარბებდეს დღიური კალორაჟის 5-10%-ს, რაც დაახლოებით 3-5 ჩაის კოვზს (15-25 გ) შეადგენს.

შოკოლადი  - 1/2 ფილა (20-25 გ) კვირაში 1-2-ჯერ

ტკბილი და გაზიანი სასმელები უმჯობესია, საერთოდ ამოვიღოთ რაციონიდან; უკიდურეს შემთხვევაში, არ გადავაჭარბოთ 1 პატარა ბოთლს (250 მლ) კვირაში ერთხელ.

ნამცხვარი/ფუნთუშა - 1 პატარა ნაჭერი კვირაში 1-2-ჯერ

ტკბილი იოგურტი - მხოლოდ 1 ცალი კვირაში

ფასტფუდი (ბურგერები, კარტოფილი ფრი) - არა უმეტეს 1 ულუფისა კვირაში 2-3-ჯერ

პრაქტიკული რჩევები

• დაიცავით ჯანსაღი კვების 80/20 წესი: 80% – ჯანსაღი საკვები, 20% – მცირე დათმობა.
• ტკბილეული მიეცით მოტივაციისთვის და არა ყოველდღიურად
• ტკბილეული ჩაანაცვლეთ ხილით, თხილეულით, თაფლიანი ბურღულის ფაფით და ა.შ.

კვების არასწორი რეჟიმი

– კვების რეჟიმის დარღვევა ბავშვთა სიმსუქნის მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია. არარეგულარული კვება, საუზმის გამოტოვება ან გვიან ღამით ჭამა გავლენას ახდენს როგორც ენერგეტიკულ ბალანსზე, ისე მეტაბოლურ პროცესებზეც, რაც ხელს უწყობს წონის მატებას. მაგალითად:

1. საუზმის გამოტოვება

* ბავშვები, რომლებიც არ საუზმობენ, დღის განმავლობაში ხშირად მეტ კალორიას იღებენ. განსაკუთრებით ეტანებიან შაქრით მდიდარ პროდუქტებს.

* საუზმე ეხმარება ორგანიზმს სისხლში შაქრის დონის სტაბილიზაციაში და დილიდანვე ააქტიურებს მეტაბოლიზმს.

* კვლევები აჩვენებს, რომ საუზმის რეგულარული მიღება ამცირებს სიმსუქნის განვითარების რისკს.

2. არარეგულარული კვება

* როდესაც ბავშვი რეგულარულად არ იკვებება, ჭამიდან ჭამამდე ძალიან შივდება და ბევრს ჭამს.

* არარეგულარული კვება არღვევს მთელ რიგ მეტაბოლურ პორცესებს, რაც ასევე ართულებს წონის რეგულირებას.

გვიან ჭამა

* გვიან საღამოს და ღამით მიღებულ საკვებს ორგანიზმი ისე ეფექტურად ვერ ითვისებს, როგორც დღის პირველ ნახევარში მიღებულს.

* ღამით ბავშვი უმეტესად ტკბილეულს და სხვა მაღალკალორიულ, ცხიმითა და შაქრით მდიდარ სასუსნავს იღებს, რაც საგრძნობლად ზრდის ჭარბი წონის განვითარების რისკს.

* ძილის წინ ჭამა ძილის ხარისხსაც აქვეითებს, რაც გავლენას ახდენს იმ ჰორმონებზე (ლეპტინი და გრელინი), რომლებიც შიმშილსა და დანაყრებას არეგულირებს.

სასარგებლო რეკომენდაციები

• ბავშვის დღის რეჟიმი უნდა მოიცავდეს სამ ძირითად და ორ მსუბუქ კვებას დღის განმავლობაში.
• საუზმე უნდა იყოს ენერგიული დღის საფუძველი, შეიცავდეს ცილას, რთულ ნახშირწყლებსა და ბოჭკოს.
• ვახშამი უნდა იყოს შედარებით მსუბუქი და დაძინებამდე 2-3 საათით ადრე.
• რეკომენდებულია ჭამა ერთსა და იმავე დროს.

რამდენი

– დიდი ულუფების რეგულარული მიღება იწვევს კალორიების სიჭარბეს და ზრდის სიმსუქნის ალბათობას. თუ ბავშვი დიდ ულუფებს პატარაობიდანვე მიეჩვევა, თანდათან გაუჭირდება მადის ბუნებრივი სიგნალების – შიმშილისა და დანაყრების – აღქმა.

საორიენტაციო ასაკობრივი ულუფები

შენიშვნა: წილში იგულისხმება ერთეული. მაგალითად, 1 წილი ხილი = 1 პატარა ვაშლს ან ნახევარ ბანანს.

კვების გეგმის ნიმუში

საუზმე: შვრიის ფაფა, ბანანი და თხილი, წყალი ან რძე

სადილი: ქათმის ხორცი ან საქონლის ხორცი, ბრინჯი ან ბულგური, სალათა ან მოხარშული ბოსტნეული

ვახშამი: ბოსტნეულის წვნიანი და შესაბამისი ულუფა პური, უშაქრო იოგურტი ან ხილი

ეკრანის წინ ჭამა

– ბავშვების უმეტესობა საჭმელს ტელევიზორთან ან კომპიუტერთან შეექცევა, რაც ზრდის მექანიკური ჭამის ალბათობას. ამ დროს ბავშვი ვერ აკონტროლებს საკვების რაოდენობას, ვერ გრძობს დანაყრებას და ხშირად იმაზე მეტს ჭამს, ვიდრე სჭირდება. შედეგად:

* 30-60%-ით იმატებს ყოველდღიური კალორიების მიღება.

* იმატებს გადამუშავებული, შაქრიანი, მარილიანი პროდუქტების მოხმარება.

* ზიანდება გასტროინტესტინური (კუჭ-ნაწლავის მუშაობის) რიტმი და ფერხდება მონელების პროცესი.

* ჭამა ასოცირდება სიამოვნებასთან და იწვევს დამოკიდებულებას.

სასარგებლო რეკომენდაციები

• ბავშვი უნდა იკვებებოდეს მშვიდ გარემოში, ყურადღების გადამტანი ფაქტორების (ტელევიზორი, ტელეფონი, პლანშეტი) გარეშე.
• ულუფა უნდა შეესაბამებოდეს ასაკს.
• მშობლებმა უნდა მისცენ ბავშვს მაგალითი, უპირველეს ყოვლისა, თავად უნდა გამორთონ ჭამის დროს ციფრული მოწყობილობები.

სტრესი და კვებითი ქცევა

– ბავშვის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული მის კვებით ქცევასთან და საბოლოოდ – წონასთან. სტრესი, ემოციური დაძაბულობა, დაბალი თვითშეფასება და ოჯახური კონფლიქტები ხშირად იწვევს არაჯანსაღ კვებით ჩვევებს, მათ შორის ზედმეტ ჭამას ან, პირიქით, საკვების მიღების მკვეთრ შემცირებას.

ბავშვები ხშირად კვებით უმკლავდებიან სტრესს. ამას ემოციურ კვებას ვუწოდებთ. ამ დროს ბავშვი იმიტომ კი არ ჭამს, რომ შია, არამედ ემოციური დისკომფორტის შემცირებას ცდილობს. ემოციური კვების დროს უმეტესად მაღალკალორიულ, ცხიმიან ან ტკბილ საკვებს იღებენ, რაც ზრდის წონის მატების რისკს.

სტრესის გამომწვევ ფაქტორებს შორის მნიშვნელოვანია:

* ოჯახური კონფლიქტები და არასტაბილური გარემო;

* აღზრდის არათანმიმდევრული სტილი;

* აკადემიური წნეხი და თანატოლებთან დაძაბული ურთიერთობა;

* სოციალური მედიის გავლენა.

ოჯახის როლი ბავშვის კვებითი ჩვევების ჩამოყალიბაში

– ბავშვები უმთავრესად მშობლების მიბაძვით სწავლობენ, ამიტომ პირადი მაგალითი გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე სიტყვიერი დარიგება. როცა მშობლები ჯანსაღად იკვებებიან, ფიზიკურად აქტიურები არიან და ზრუნავენ თავიანთ ჯანმრთელობაზე, დიდია შანსი, ბავშვმაც იგივე ჩვევები შეიძინოს.

მაგალითად, კვლევებით დადასტურებულია, რომ ბავშვები, რომელთა მშობლები რეგულარულად მიირთმევენ ხილ-ბოსტნეულს, თავადაც ხშირად ირჩევენ ამ პროდუქტებს. თუ ოჯახის წევრები სნეკს, ტკბილეულს ან სწრაფი კვების პროდუქტებს ამჯობინებენ, ბავშვი ამას ნორმად აღიქვამს.

რჩევები მშობლებს

• მიაჩვიეთ ბავშვი ცხოვრების ჯანსაღ წესს პირადი მაგალითით.
• ერთად შეადგინეთ ჯანსაღი მენიუ. აუცილებლად ჩართეთ ბავშვი ამ პროცესში.
• ეცადეთ, მავნე საკვები მისთვის მიუწვდომელ ადგილას შეინახოთ.
• ნუ გამოიყენებთ საკვებს დასჯის ან დაჯილდოების საშუალებად. ასეთი მიდგომა აყალიბებს ჭამის კომპენსატორულ ქცევას, რასაც ხშირად გადაჭარბებულ კვებამდე მივყავართ.
• ოჯახური სადილები ხელს უწყობს ჯანმრთელი კვებითი ჩვევების ჩამოყალიბებას.
• წაახალისეთ ბავშვი, რომ მიიღოს ბოსტნეული, ხილი, მარცვლეული, პროტეინის შემცველი საკვები.
• ეცადეთ ოჯახის წევრებს შორის იყოს ჯანსაღი კომუნიკაცია. ერთობლივად მართეთ სტრესი.
• ბავშვსაც უბიძგეთ მოძრავი თამაშებისკენ და თავადაც მასთან ერთად ჩაერთეთ ფიზიკურ აქტივობებში. შეარჩიეთ ისეთი თამაშები, რომლებიც ბავშვისთვის სახალისოა. ერთად ისეირნეთ ფეხით ან ველოსპედით.
• ყურადღება მიაქციეთ ძილის რეკომენდებულ ხანგრძლივობას: 3-დან 6 წლამდე – დღე-ღამეში 10-13 საათი (დღის ძილის ჩათვლით), 6-დან 13 წლამდე – 9-12 საათი, 13-დან 18 წლამდე – 8-10 საათი.
• რეგულარულად აკონტროლეთ ბავშვის წონა და სიმაღლე. მიმართეთ ექიმს, თუ შეამჩნიეთ, რომ ბავშვმა მკვეთრად მოიმატა წონა და გაუჩნდა თანმხლები სიმპტომებიც: დაღლილობა, ქოშინი, სახსრების ტკივილი, ემოციური პრობლემები (ადვილად გაღიზიანებადობა, ემოციური ლაბილურობა, სწავლის ხარისხის გაუარესება, კონცენტრაციის უნარის დაქვეითება და სხვა).

ჯილდა გაჩეჩილაძე