გისურვებთ ჯანმრთელობას და სულიერ სიმშვიდეს!

სიახლეები

16.12.2017
„ავერსს“ ბიზნესის ეროვნული ჯილდო გადაეცა...

  1. სამედიცინო თემები >
  2. თავის მოვლა და ცხოვრების ჯანსაღი წესი ჯანსაღი კვება


ნაირფერი ჟელეს პალიტრა

ჟელატინის თემა განსაკუთრებით აქტუალურია ბოდიბილდინგის მიმდევრებისთვის. საკვებდანამატად მისი გამოყენებაც თავდაპირველად სპორტსმენებისთვის დაიგეგმა. თუმცა კუნთოვანი ქსოვილის საშენ მასალად ჟელატინი მაინცდამაინც არ გამოდგება, რადგან ამინმჟავების არასრულყოფილი შემადგენლობა აქვს. ბევრს მაინც მიაჩნია, რომ ჟელატინის გამოყენება შეიძლება შემაერთებელი ქსოვილის, სახსრებისა და იოგების გასაძლიერებლად, რადგან ჟელატინი იგივე ჰიდროლიზებული კოლაგენია, ეს უკანასკნელი კი შემაერთებელი ქსოვილისა და ხრტილის მთავარი საშენი მასალაა. თუმცა ძვალსახსროვან სისტემაზე ჟელატინის კეთილისმყოფელი გავლენა მეცნიერულად არ არის დადასტურებული.

ხალხურ მედიცინაში ძვალსახსროვანი დაავადებებისგან განკურნებისა და შემაერთებელი ქსოვილის სწრაფი რეგენერაციისთვის პაციენტებს ხშირად ურჩევდნენ საქონლის ხორცისა და ხრტილოვანი მასის ნახარშს – ხაშს. მიაჩნდათ, რომ ეს წვნიანი თმის, კანისა და ფრჩხილების გაჯანსაღებასაც უწყობდა ხელს. ხაშს ნაბახუსევზეც მიირთმევდნენ, რადგან ადვილი ასათვისებელია და კეთილისმყოფელ გავლენას ახდენს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მუშაობაზე.

ჟელატინიც ცხოველთა ძვლებისა და ხტრილების ხანგრძლივი ხარშვით და შემდგომ ფერმენტების ან მჟავების დამატებით მიიღება. მას მხოლოდ დანამატის სახით კი არ ამზადებენ, არამედ კვების მრეწველობაშიც იყენებენ.

 

საკვები ჟელატინი

საკვები ჟელატინების ორ სახეობას განასხვავებენ. ერთი ცხოველური წარმოშობისაა და ძვლებისა და ხრტილების ხანგრძლივი ხარშვით მიიღება. მეორე, რომელსაც მცენარეულ ჟელატინს უწოდებენ, პექტინისგან მზადდება. ის უფრო ძვირია, ვიდრე ცხოველური წარმოშობისა.

პექტინი, რომელსაც ხილი ბუნებრივად შეიცავს, რამდენიმე ფუნქციას ასრულებს – ასქელებს და ჟელესებრ კონსისტენციას აძლევს პროდუქტს, უზრუნველყოფს მის გამჭვირვალობას, წარმოქმნის გელს და იმავდროულად სტაბილიზატორადაც გვევლინება. ცნობილია, რომ ორგანიზმში მოხვედრილი პექტინი ანადგურებს მავნე ბაქტერიებს, აუმჯობესებს საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის მუშაობას და აწესრიგებს ნაწლავის მიკროფლორას, ბოჭავს და ორგანიზმიდან გამოდევნის ტოქსინებს, აქვეითებს სისხლში ქოლესტერინის დონეს, ეწევა ონკოლოგიური დაავადებების პროფილაქტიკას. პექტინით განსაკუთრებით მდიდარია ვაშლი, გარგარი, კენკრა, ალუბალი... პექტინი სასარგებლოა შაქრიანი დიაბეტით დაავადებულთათვისაც, რადგან მისი გავლენით სისხლში შაქრის დონე იკლებს.

ცხოველურ ცილებზე დამზადებული ჟელატინი 18-მდე ამინმჟავას შეიცავს, მათ შორის – გლიცინს, ოქსიპროლინს და ალანინს. ამინმჟავები ნივთიერებათა ცვლის პროცესს არეგულირებს, ზოგიერთი კვლევის თანახმად, გულის კუნთსაც ამაგრებს და ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზეც დადებით ეფექტს ახდენს.

 

სასარგებლო დესერტი

თუ კოლაგენის წყაროდ საკვები ჟელატინის გამოყენება განიზრახეთ, შეგიძლიათ, ეს პროცესი სასიამოვნოც გახადოთ და ათასნაირი დესერტი მოამზადოთ.

ჟელატინი იყიდება როგორც ფხვნილის – მშრალი, წვრილი კრისტალების, ისე ფირფიტების სახითაც. საკვებ ჟელატინში, რომელსაც არც სუნი აქვს, არც ფერი და არც გემო, საშუალოდ 355 კილოკალორიაა.

ჟელატინის მომზადებისას ზუსტად უნდა დაიცვათ თითოეული ინგრედიენტის მითითებული დოზა – გადაჭარბებამ შესაძლოა არასასიამოვნო პროცესები, უპირველესად კი სისხლის შედედებასთან დაკავშირებული პრობლემები გამოიწვიოს.

ჟელატინის შემცველი პროდუქტების გამოყენებას არ ვურჩევთ მათ, ვისაც თრომბოზისადმი აქვს მიდრეკილება. გამოვლენილია ჟელატინზე ინდივიდუალური ალერგიის შემთხვევებიც.

ფირფიტა უნდა ჩაალბოთ რეკომენდებული ოდენობის წყალში, ზომის შესაბამისად, ფხვნილი კი – 2 სუფრის კოვზი 250 გრამ ცივ წყალში და 20-25 წუთს გააჩეროთ. კრისტალები დალბება, გაჯირჯვდება და წყალში გაიხსნება. ამის შემდეგ ჟელატინიანი წყალი შედგით საშუალო ცეცხლზე და მიიყვანეთ ადუღებამდე. თან განუწყვეტლივ ურიეთ, რომ არ მიიწვას. მერე გადმოდგით, შეურიეთ სასურველი ინგრედიენტები – არაჟანი, ხილი და სხვა, აცადეთ გაგრილება და მაცივარში შედგით. მასა თანდათან შესქელდება, გამკვრივდება და ჟელესებრ კონსისტენციას მიიღებს.

 

ხილის ჟელე

დაგჭირდებათ: ჟელატინი – 2 სუფრის კოვზი; წყალი – 250 გრამი; კენკრა (თქვენი სურვილისამებრ) – 1 კილოგრამი; შაქარი – 5 სუფრის კოვზი.

კენკრას მოაყარეთ შაქარი. ცოტა ხანში ის წვენს გამოუშვებს. დაუმატეთ ცოტაოდენი ანადუღარი წყალი და დუღილით ერთ ლიტრამდე დაიყვანეთ. შეურიეთ ცივ წყალში დამბალი და ადუღებამდე მიყვანილი ჟელატინი, გაანაწილეთ ფუჟერებში და შედგით მაცივარში.

 

შოკოლადის ტორტი

დაგჭირდებათ: ჟელატინი – 2 სუფრის კოვზი; წყალი – 250 მილილიტრი; შავი შოკოლადი – 200 გრამი; შაქარი – 5-6 სუფრის კოვზი; კარაქი – 1 სუფრის კოვზი; რძე – 1 ლიტრი; ნუში – 50 გრამი.

200 გ შავი შოკოლადი გაადნეთ ერთ ლიტრ ადუღებულ რძეში, დაუმატეთ შაქარი თქვენი გემოვნებით და ერთი სუფრის კოვზი ნაღების კარაქი. ოდნავ რომ გაგრილდება, შეურიეთ ზემოთ მითითებული წესით მომზადებული ცხელი ჟელატინი და კარგად ათქვიფეთ, რომ ერთგვაროვანი კონსისტენცისი მასა მიიღოთ. ჩაასხით კექსის ფორმაში და შედგით მაცივარში. სუფრასთან მიტანამდე ფორმა მოხესნით და ზემოდან კაკაოს ფხვნილი, თხლად დაჭრილი ნუში ან გახეხილი შოკოლადი მოაყარეთ.

 

სუფლე

დაგჭირდებათ: ჟელატინი – 2 სუფრის კოვზი; წყალი – 250 გრამი; მაწონი – 600 გრამი; არაჟანი – 400 გრამი; შაქარი – 6 სუფრის კოვზი; ლიმონი ან ფორთოხალი – 1 ცალი; ვანილი.

600 გრამ მაწონს დაუმატეთ 400 გრამი არაჟანი, გემოვნებისამებრ – შაქარი და ვანილი. შეურიეთ წინასწარ მომზადებული ჟელატინი, სანახევროდ აავსეთ კოქტეილის ჭიქები და შედგით მაცივარში.

მოამზადეთ ლიმონის ან ფორთოხლის ჟელე: 900 გრამ დამტკბარ წყალში კანიანად ჩახეხეთ ერთი ლიმონი ან ფორთოხალი ან უბრალოდ შეიძინეთ მაღაზიაში სასურველი ნებისმიერი წვენი და შეურიეთ ზემოთ მითითებული წესით მომზადებული ჟელატინი.

არაჟნიანი ჟელე მაცივრიდან გამოიღეთ და შეამოწმეთ. როდესაც დარწმუნდებით, რომ ზედაპირი უკვე შეკრული და გამაგრებულია. მოასხით ზემოდან ლიმონის (ხილის წვენის) ჟელე და ისევ მაცივარში შედგით.

მიიღებთ ორფენიან დესერტს, რომელიც ჟელატინის სასარგებლო თვისებებთან ერთად რძის ნაწარმითა და ჩ ვიტამინითაც იქნება გამდიდრებული.

 

ღვინის დესერტი

დაგჭირდებათ: ჟელატინი – 2 სუფრის კოვზი; წყალი – 250 გრამი; ხაჭო – 500 გრამი; მაწონი – 100 გრამი; შაქარი – 12 სუფრის კოვზი; ღვინო (თეთრი მშრალი) – 200 გრამი; ქიშმიში – 100 გრამი.

ხაჭო, მაწონი, ქიშმიში და 6 სუფრის კოვზი შაქარი კარგად აურიეთ და დაუმატეთ წინასწარ მომზადებული ჟელატინის ორი მესამედი. მიღებული მასა კექსის ფორმაში ჩაასხით და ცოტა ხნით მაცივარში შედგით.

ჟელატინის დარჩენილი მასა ღვინოს შეურიეთ, დაუმატეთ 6 სუფრის კოვზი შაქარი, კარგად მოურიეთ და უკვე გაცივებულ და გამაგრებულ ჟელეს მოასხით. შეაბრუნეთ მაცივარში და კარგად გააცივეთ. სუფრასთან მიტანამდე მოხსენით ფორმა და ზემოდან შაქრის პუდრი მოაყარეთ.

გემრიელად მიირთვით.

 

თამარ ციბალაშვილი

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


ტკბილი საფრთხე

 

გაყიდვების სტატისტიკის თანახმად, ზაფხულში ნაყინს კონკურენტი თითქმის არ ჰყავს. მართლაც, ცხელი დღეები ამ ნუგბარის გარეშე წარმოუდგენელია. მისგან უამრავი სხვა გამაგრილებელი დესერტის მომზადებაც შეიძლება.

ნაყინის ავტორობას ჩინელები იჩემებენ. მისი ერთ-ერთი ნაირსახეობა ევროპაშიც არსებობდა საუკუნეების წინ, თუმცა იმხანად ეს პროდუქტი გაცილებით ჯანსაღი იყო, ვიდრე დღეს, რადგან ბუნებრივი ინგრედიენტებისგან მზადდებოდა.

ნაყინი საკმაოდ კალორიულია. გარდა ამისა, მდიდარია კალციუმით, B ჯგუფის, A, D, E ვიტამინებით, შეიცავს ნაღებსა და ნაღების ცხიმს, ხშირად – კაკაოს ცხიმს, გლუკოზას. ნაყინის მთავარი ინგრედიენტი რძეა, ამიტომ არ ვურჩევთ მათ, ვინც ლაქტოზის მიმართ მაღალი მგრძნობელობით გამოირჩევა – ამ დროს ნაყინი კუჭ-ნაწლავის ტრაქტს აღიზიანებს. თუმცა ამ ტკბილეულის მთავარი ნაკლი ქიმიური დანამატებისა და ტრანსცხიმოვანი მჟავების უხვი შემცველობაა.

 

ტრანსცხიმები

ტრანსცხიმები ნახევრად ჰიდროგენიზებული თხევადი მცენარეული ცხიმისგან, უმეტესად – სოიისა და პალმის ზეთისგან მიიღება (ჰიდროგენიზება ქიმიური ტექნოლოგიაა, რომელსაც თხევადი ცხიმის გასამკვრივებლად იყენებენ). ზოგიერთ ქვეყანაში ტრანსცხიმების გამოყენება კანონით არის შეზღუდული, რადგან ის არა ბუნებრივი, არამედ ტექნოლოგიური პროდუქტია და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მისი მავლე გავლენა უკვე არაერთგზის არის დამტკიცებული.

ტრანსცხიმები არღვევს უჯრედის მემბრანის სტრუქტურას, სრულფასოვნად ვერ მონაწილეობს ნივთიერებათა ცვლაში, გამოირჩევა ორგანიზმში დაგროვების უნარით, იწვევს დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (LDL-C) – ე. წ. ცუდი ქოლესტერინის – მატებას და მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (HDL-C) – კარგი ქოლესტერინის – შემცირებას, რითაც ზრდის იშემიური დაავადების რისკს. გარდა ამისა, წარმოშობს ინსულინისადმი რეზისტენტობის დაქვეითების და ამ ფონზე შაქრიანი დიაბეტის განვითარების საფრთხეს. ზოგი მეცნიერი მათ ალცჰაიმერისა და ონკოლოგიური დაავადებების რისკის მომატებასაც მიაწერს.

ჯანმრთელობაზე ასეთი გავლენის გამო, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, ტრანსცხიმების დღიური ულუფა არ უნდა აღემატებოდეს მიღებული ცხიმის საერთო რაოდენობის 1%-ს, რაც დაახლოებით 2-2.5 გრამის ეკვივალენტია, თუმცა აჯობებს, საერთოდ ამოვიღოთ რაციონიდან.

 

საშიში დანამატები

მზა პროდუქტები, რომლებიც გაყიდვამდე დიდხანს აწყვია მაღაზიაში, უხვად შეიცავს სტაბილიზატორებს, ემულგატორებს და სხვა დანამატებს. არც ნაყინია გამონაკლისი. ზემოთ ჩამოთვლილი ნივთიერებები ხელს უშლის დნობას და ნაყინის მასაში ყინულის კრისტალების წარმოქმნას, აუმჯობესებს პროდუქტის გემოსა და შესახედაობას.

ყველა ქიმიურ დანამატს, რომელსაც კვების მრეწველობაში იყენებენ, აქვს ოდენობის ზღვარი, რომლის სისტემატური გადაჭარბების შემთხვევაში ადამიანის ჯანმრთელობას საფრთხე ემუქრება.

ბრიტანეთის საკვების მაკონტროლებელი სააგენტოს ცნობით, აკრძალული დანამატები შენელებული მოქმედების ნაღმს ჰგავს. ორგანიზაციის წევრი, ექსპერტი კოლინ ანდერსი, ამბობს, რომ ადამიანის ორგანიზმზე ისინი დაახლოებით ისეთივე ეფექტს ახდენს, როგორსაც მცირე დოზით, მაგრამ ხანგრძლივად მიღებული ანტიბიოტიკები. მათი უმრავლესობა არღვევს ბიოქიმიურ რეაქციებს, ანადგურებს სასარგებლო ბაქტერიებს და ნელ-ნელა წამლავს სხეულს. ეს ნაღმი ისეთ დროს ფეთქდება, როცა არ ელი და შესაძლოა, ვერც კი დაინახოთ კავშირი დაავადებასა და არაჯანსაღი საკვების მიღებას შორის.

ყოველივე ამის გამო კვების მრეწველობაში დანამატების დიდი ნაწილის გამოყენებას ზოგიერთი ქვეყანა კანონით კრძალავს. ევროპაში აკრძალული საკვებდანამატების რიცხვი ყველაზე დიდია. ამერიკა ამ მხრივ უფრო მეტ ლოიალურობას იჩენს, პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში კი რეგულირება ფაქტობრივად არ ხდება.

 

Codex Alimentarius – კომისია, რომელიც ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ და გაერთიანებული ერების სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციამ შექმნეს საკვები პროდუქტების სტანდარტებისა და გაიდლაინების შესამუშავებლად – ნაყინის შემადგენლობაში შემავალ დანამატებს დეტალურად განიხილავს და მათ მავნეობაზე საუბრობს.

* საღებავები (აღინიშნება E100-დან E199-მდე ინდექსით) პროდუქტს ვიზუალურ მომხიბვლელობას ანიჭებს. უმეტესად იყენებენ წითელს, ყვითელსა და ყავისფერს. 2007 წელს ბრიტანეთის სურსათის სააგენტომ დააფინანსა კვლევა, რომელმაც ცხადყო, რომ ამ საღებავების მიღების შემთხვევაში ბავშვებში ჰიპერაქტიურობის ალბათობა იმატებს.

* კონსერვანტები (ინდექსი – E200-დან E299-მდე) თრგუნავს ზოგიერთი მიკროორგანიზმის გამრავლებას და ამ გზით ახანგრძლივებს პროდუქტის შენახვის ვადას, თუმცა მათი ჭარბი მიღებისას სასარგებლო ბაქტერიებიც ნადგურდება და საქმე დისბაქტერიოზამდე მიდის.

* ანტიოქსიდანტები (E300-დან E399-მდე) აფერხებს ჟანგვას, რაც ასევე უწყობს ხელს პროდუქციის დიდხანს შენახვას. სწორედ მათი დამსახურებაა, რომ ზოგი ნაყინი 6-დან 12 თვემდეც კი ინახება. დოზის გადაჭარბება იწვევს ჰიპერაქტიურობას, ალერგიულ რეაქციებს, უარეს შემთხვევაში – ონკოლოგიურ დაავადებებს.

* სტაბილიზატორები და ემულგატორები (E400-დან E599-მდე) ნაყინს უნარჩუნებენ სათანადო სტრუქტურას და უზრუნველყოფს ერთგვაროვან კონსისტენციას. მათი უმრავლესობა კანცეროგენულ ნივთიერებათა ჩამონათვალში ლიდერობს. ევროპის კანონმდებლობით, იკრძალება სურსათის წარმოებაში ამ ქვეჯგუფის ნივთიერებათა დიდი ნაწილის გამოყენება.

* გემოს გამაძლიერებლები და არომატიზატორები (E600-დან E699-მდე), როგორც სახელწოდებაც მიანიშნებს, ნაწარმის საგემოვნო თვისებების ხაზგასასმელად ან შესაცვლელად არის განკუთვნილი. მათგან შედარებით ნაკლები საფრთხე გვემუქრება, ვინაიდან მრეწველობაში სკრუპულოზური სიზუსტით მოიხმარენ – მათი გადაჭარბებისას ხომ პროდუქტი უჩვეულო გემოს მიიღებს და საკვებად უვარგისი გახდება.

ნაყინის მწარმოებლები ყველაზე ხშირად იყენებენ შემდეგ დანამატებს: E407-ს, E471-ს, E412-ს, E415-ს, E410-ს. მათი ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს მთელი მასის 0,3-0,5%-ს. გერმანიის სურსათის უვნებლობის დეპარტამენტის 2009 წლის კვლევამ დაადასტურა, რომ ეს დანამატები ჯანმრთელობისთვის ისეთი საშიში არ არის, როგორიც E466. ეს უკანასკნელი ცელულოზის ნაერთს წარმოადგენს და ევროპის ყველა და პოსტსაბჭოთა სივრცის ზოგიერთ ქვეყანაში აკრძალულია. სამწუხაროდ, საქართველო ამ ქვეყნების რიცხვში არ შედის.

E123 – ამარანტი – აზიანებს თირკმელს, ვნებს ნაყოფის განვითარებას. აკრძალულია ევროპის ქვეყანათა უმრავლესობასა და რუსეთში. საქართველოს კანონმდებლობით (ჯანმრთელობის მინისტრის ბრძანება 311`ნ “საკვებდანამატების გამოყენების სანიტარიული წესებისა და ნორმების” შესახებ), მისი მხოლოდ დოზირება იზღუდება. მაგალითად, ერთ კილოგრამ ნაყინში 30 მილიგრამი ამ დანამატის შემცველობა დასაშვებად მიიჩნევა.

იგივე შეიძლება ითქვას შაქრის შემცვლელებზეც (E950, E951, E952, E954), რომლებსაც ფართოდ მოიხმარენ საქართველოს სარეალიზაციო ქსელში არსებული ნაყინისა და სხვა ტკბილეულის წარმოებისას. ევროპელი მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ ჯანმრთელობაზე ეს დანამატები არასასურველ გავლენას ახდენს. მაგალითად:

* აცესულფამი (ინდექსი – E950) 1974 წელს აშშ-ში აღიარეს ტოქსიკურ ნივთიერებად, რომლის დიდი რაოდენობით გამოყენება ავთვისებიანი სიმსივნის განვითარებას იწვევს.

* ასპარტამი (E951, კომერციული სახელწოდება – სვიფტლი, სლასტილინი, სუკრაზიდი, ნუტრისვიტი). 1985 წელს აღმოაჩინეს მისი ქიმიური არამდგრადობა 300c-ზე. ცნობილია ისიც, რომ გაზიან წყალში ეს დანამატი წარმოქმნის A ჯგუფის კანცეროგენს – ფორმალდეჰიდს. ამიტომ გახსოვდეთ, რომ ნაყინთან ერთად ლიმონათის, კოკა-კოლას და სხვა გაზიანი სასმელების დალევა არამც და არამც არ შეიძლება, მით უფრო – თუ ის ამ დანამატს შეიცავს.

* ციკლამატი (E952, ცუკლი) 1969 წელს აკრძალეს აშშ-ში, საფრანგეთში, ინგლისსა და რამდენიმე სხვა ქვეყანაში, რადგან თირკმლის უკმარისობას იწვევს, თუმცა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში სიიაფის გამო საკმაოდ გავრცელებულია.

* საქარინი (E954, Sweet’n Low, Spinkle Sweet, Twin, Sweet-10) ბევრ ქვეყანაში ნებადართულია, თუმცა არსებობს ეჭვი, რომ პროვოცირებას უწევს ნაღველკენჭოვანი დაავადების განვითარებას და გამწვავებას.

* ქსილიტი (E967), სორბიტი (E420) – მათი დიდი დოზები (30 გრამზე მეტი ერთჯერადად) კუჭის დაზიანებას იწვევს.

ამერიკის პედაგოგთა აკადემია ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერმგრძნობელობის სინდრომის მქონე ბავშვების მშობლებს ურჩევს, პატარები იშვიათად გაანებივრონ ნაყინით და, საზოგადოდ, ისეთი საკვებით, რომელიც ჩამოთვლილი დანამატებიდან ერთს მაინც შეიცავს, განსაკუთრებით – საღებავებს და ნატრიუმის ბენზოატს.

საქართველოში კი, სანამ ჩვენს ჯანმრთელობას კანონი დაიცავს, უმჯობესია, თავად ვიზრუნოთ მასზე და აკრძალული დანამატების არა ქართული, არამედ ევროპული სიით ვიხელმძღვანელოთ. შესაბამისად, ზომიერად მივირთვათ ყველასათვის საყვარელი ნუგბარი – ნაყინი.

თამარ ციბალაშვილი

 


უძლური, გამოფიტული

ზამთრის დამლევს ორგანიზმი უჩვეულო დაღლილობას გრძნობს, თითქოს სიცივემ არაქათი გამოაცალა. ორგანიზმის დაუძლურება თურმე იმ ვიტამინებისა და ელემენტების ნაკლებობის ბრალია, რომლებიც მას სიცოცხლისთვის სჭირდება.
ვიწყებთ თავიდან მოდი, უფრო პროფესიონალური თვალით შევხედოთ მდგომარეობას, რომელსაც ვიტამინების დეფიციტი იწვევს. მას ავიტამინოზი ეწოდება, რაც “ვიტამინების უქონლობას” ნიშნავს. ავიტამინოზით გამოწვეული დაავადებები, სურავანდი, პელაგრა, ბერი-ბერი და სხვა, ძალზე იშვიათია, თუმცა ხშირად გვხვდება ავიტამინოზის სუსტად გამოხატული ფორმა – ჰიპოვიტამინოზი და რამდენიმე ვიტამინის ერთდროული უკმარისობა – პოლიავიტამინოზი. მისი განვითარების მთავარი მიზეზებია არარაციონალური, არასრულფასოვანი კვება და კუჭ-ნაწლავის ფუნქციის დარღვევა. განასხვავებენ ჰიპოვიტამინოზის ორ ფორმას: ეგზოგენურს (გარეგანს) და ენდოგენურს (შინაგანს).
ეგზოგენური ჰიპოვიტამინოზი არასრულფასოვანი კვების შედეგია. ჩვილებს მაშინ უვითარდებათ, როდესაც მეძუძური დედა ცუდად იკვებება, ანდა თვით ბავშვის რაციონში დაგვიანებით რთავენ ხილსა და ბოსტნეულს. ზოგჯერ ბრალი მიუძღვის საკვების არასწორ შენახვასა და მომზადებას. არ არის გამორიცხული, განვითარდეს მედიკამენტებით: სულფანილამიდებით, ფენობარბიტალით, ანტიბიოტიკებით, – მკურნალობის შემდეგ.
ჰიპოვიტამინოზის ენდოგენური ფორმის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ფუნქციური დარღვევები, დისბაქტერიოზი და ხანგრძლივი დიარეა.
გასაკვირი არ არის, რომ ვიტამინების დეფიციტს ორგანიზმი ზამთრის მიწურულს და გაზაფხულის დამდეგს განიცდის – ეს ხომ ის დროა, როდესაც ხილსა და ბოსტნეულში თანდათან ილევა ვიტამინები და მინერალები, ვიტამინ D3-ის გამომუშავებას კი მზის სხივებით არასაკმარისი ინსოლაციაც აფერხებს.
ჰიპოვიტამინოზის სიმპტომატიკა მრავალფეროვანია და ნაკლული ვიტამინისა თუ მიკროელემენტის სახეობაზეა დამოკიდებული. ადამიანი სწრაფად იღლება, ხშირად ცივდება, გაციება უმეტესად ურთულდება, უქვეითდება კონცენტრაციის უნარი, ყურადღება, იოლად ღიზიანდება, არის შემთხვევები, როდესაც ნერვული აშლილობაც კი ემართება, კბილების გამოხეხვისას ღრძილებიდან სდის სისხლი, კანი უშრება და ექერცლება, თმა და ფრჩხილები უმყიფდება, თმა სცვივა. ხანგრძლივად მიმდინარე ავიტამინოზს მოჰყვება სტომატიტი, პირის კუთხეების დახეთქვა, კარიესი, წყლულოვანი გასტრიტი, დიარეა, დერმატიტი, ანემია, გულ-სისხლძარღვთა სისტემის უკმარისობა, ტაქიკარდია, ქოშინი, კუნთების ტონუსის დაქვეითება, ძვალსახსროვანი სისტემის არასწორი განვითარება, ფიზიკური და გონებრივი განვითარების შეფერხება, სინათლის შიში... ერთი სიტყვით, ვიტამინების ნაკლებობა ბედის საჩუქარი ნამდვილად არ არის. საბედნიეროდ, მისი თავიდან აცილება ადვილია და არც განსაკუთრებულ ხარჯს მოითხოვს. 
ვიტამინიზებული ისტორია
XIX საუკუნის ბოლომდე მთელი მსოფლიო პროდუქტების კვებით ღირებულებას მათში შემავალი ცილების, ცხიმების, ნახშირწყლების, წყლისა და მინერალური მარილების მიხედვით განსაზღვრავდა. ამ შეხედულებას საფუძველი 1881 წელს შეურყია რუსმა ქირურგმა ნიკოლაი ლუნინმა: თაგვების ერთ ჯგუფს რძე ასვა, მეორეს კი – რძის იმ დროისთვის ცნობილი ყველა ინგრედიენტის ხელოვნური ნარევი. პირველი ჯგუფი თავს კარგად გრძნობდა, მეორე კი დაიხოცა. ლუნინმა დაასკვნა: ბუნებრივი საკვები, გარდა ცნობილი ძირითადი ნივთიერებებისა, სასიცოცხლოდ აუცილებელ სხვა ნივთიერებებსაც უნდა შეიცავდეს, რომელთა აღმოჩენა თანამედროვე მეთოდებით ვერ ხერხდებაო. თუმცა სამეცნიერო წრეებში მისი მიგნება მხოლოდ 20 წლის შემდეგ აღიარეს. პირველი ვიტამინის კრისტალური სახით გამოყოფის პატივი კი 1912 წელს პოლონელ მკვლევარს კაზიმირ ფუნკს ერგო. იგი გახლავთ ამ ნივთიერებების ნათლიაც. სიტყვა “ვიტამინი” ლათინურიდან მომდინარეობს – “ვიტა” სიცოცხლეს ნიშნავს, “ამინი” – ცილას. მოგვიანებით გაირკვა, რომ ყველა ვიტამინი ცილოვანი ბუნებისა არ იყო, მაგრამ სახელი სახელად დარჩა.
სად ვიპოვოთ?
აფთიაქის თაროებზე დღეს ნებისმიერ ვიტამინს წააწყდებით, – გნებავთ, ცალ-ცალკე, გნებავთ, კომბინირებულად (თუნდაც ძალზე პოპულარულ ცენტროვიტს), – მაგრამ მათ თვითნებურად მიღებას არ გირჩევთ. ჯობს, ექიმთან ერთად გაარკვიოთ, რომელი ვიტამინი სჭირდება თქვენს ორგანიზმს და, რაც მთავარია, რომელ მიკროელემენტთან ერთად.
ჯანმრთელობის სფეროს ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ ადამიანთა უმრავლესობისთვის ვიტამინების საუკეთესო წყარო საკვებია. იქიდან ვიტამინებს უფრო ადვილადაც ითვისებს ორგანიზმი და უფრო ნელაც გამოყოფს. თანაც საკვები, აბისგან განსხვავებით, სხვა სასარგებლო ნივთიერებებსაც შეიცავს. თუმცა კონკრეტულ ჯგუფებს, – მაგალითად, ვეგეტარიანელებს, ჩრდილოეთში მცხოვრებ შავკანიანებს, – შესაძლოა ამა თუ იმ ვიტამინის ჩანაცვლება დასჭირდეთ.
რომელი ვიტამინი რომელ პროდუქტშია და რამდენი, ან რა რაოდენობით გვჭირდება თითოეული მათგანი, მეცნიერებს გამოწვლილვით აქვთ შესწავლილი. დაგვეთანხმებით, ყოველივე ამის დამახსოვრებას მოკვდავის გონება კი 
არა, მძლავრი პროცესორი სჭირდება, თუმცა სპეციალისტები ამბობენ, რომ ეს არც არის აუცილებელი; ვიტამინების საჭირო რაოდენობას ზედმეტი ძალისხმევის გარეშე მიიღებთ, თუ თქვენი რაციონი მრავალფეროვანი და ჯანსაღი იქნება:
. აქცენტი დასვით ხილზე, ბოსტნეულზე, საღ მარცვლეულზე, ნაკლებცხიმიან რძესა და მის ნაწარმზე.
. ნუ უგულებელყოფთ საქონლისა და ფრინველის მჭლე ხორცს, თევზს, თხილს, პარკოსნებსა და კვერცხს.

. შეზღუდეთ ნაჯერი (ცხოველური) და ტრანსცხიმების, ქოლესტეროლის, მარილისა და შაქრის რაოდენობა.
ვიტამინებით სავსე ფია

სასიცოცხლო ამინები მაქსიმალურად რომ შეინარჩუნოთ, რამდენიმე წესი დაიხსომეთ:
* ბავშვს კერძი უშუალოდ ჭამის წინ მოუმზადეთ.
* მომზადებისას ზედმიწევნით დაიცავით ჰიგიენის ნორმები.
* შეარჩიეთ საშუალო ზომის, საღი ხილ-ბოსტნეული. არ არის აუცილებელი, უნაკლოდ გამოიყურებოდეს.
* პროდუქტები 15-20 წუთი რეცხეთ გამდინარე წყლით.
* ბოსტნეულს ხარშვისას დაასხით იმდენი მდუღარე წყალი, რომ დაიფაროს. დროდადრო ანადუღარი წყლით საწყის დონემდე შეავსეთ, რომ არ ამოშრეს. ხარშეთ აუცილებლად თავდახურულ მომინანქრებულ ჭურჭელში.
* ცხიმით ბოლოს შეაზავეთ, რათა დუღილის დროს მასში შემავალი ვიტამინები არ დაიშალოს.
თერმული დამუშავებისას ხილში არსებული ვიტამინების 40-50% იშლება, გაყინვისას კი ვიტამინები თითქმის იმდენივე რჩება, რაც ცოცხალში, ამიტომ საზამთროდ ხილი უმჯობესია გაყინული შევინახოთ.
გაითვალისწინეთ: არსებობს ვიტამინები, რომელთა საკვების მეშვეობით მიღებული ულუფა ორგანიზმის მოთხოვნილებას არ აკმაყოფილებს. ასეთია, მაგალითად, D ვიტამინი. იგი მონაწილეობს კალციუმისა და ფოსფორის ცვლაში. მისი დეფიციტი იწვევს რაქიტს.
D ვიტამინის მნიშვნელოვანი რაოდენობა მზის ულტრაიისფერი სხივების გავლენით ქოლიკალციფეროლის სახით სინთეზდება ორგანიზმში, ამიტომ აუცილებელია, ბავშვი რეგულარულად ვასეირნოთ სუფთა ჰაერზე. მზის თხუთმეტწუთიანი აბაზანა საკმარისია ამ ვიტამინის დღიური ნორმის გამოსამუშავებლად.
მიზანშეწონილია, ზამთარში პატარას D ვიტამინი მივცეთ მზა სახით, პროფილაქტიკური დოზით – 200-400 სე ყოველდღე.
ზამთარში თითქმის არც ერთი ხილი არ შეიცავს ვიტამინებსა და მიკროელემენტებს. სამაგიეროდ, ისინი შემორჩენილია ჩირში. სასურველია, ამ პერიოდში ბავშვს ვიტამინების მარაგი სწორედ ჩირით შევუვსოთ.
სწრაფად და ადვილად მოსამზადებელი ნახევარფაბრიკატები – სუპები, ბურღულის ფაფები – ვიტამინებით ღარიბია, ამასთან, დიდი რაოდენობიოთ შეიცავს საკვებ დანამატებს, გემოს გამაძლიერებლებს, მარილს, ამიტომ ბავშვებს ნუ მისცემთ, 7 წლამდე მაინც.
ავიტამინოზი უმეტესად ხშირად მოავადე ბავშვებს აღენიშნებათ, რადგან მადა დაქვეითებული აქვთ, ამა თუ იმ ვიტამინის მოთხოვნილება კი მომატებული. ავადმყოფობის დროს არ არის აუცილებელი, ბავშვმა საკვების ჩვეული ულუფა მიიღოს; თუ ძუძუზეა, შეიძლება ვაწოვოთ უფრო ხშირად, თუ ხელოვნურ ან საერთო კვებაზე – მივცეთ მეტი სითხე.
ავადმყოფობის შემდეგ, გამოჯანმრთელებიდან ორი კვირის განმავლობაში, ჰიპოვიტამინოზის პროფილაქტიკისთვის უნდა გავზარდოთ კვების სიხშირე – მივცეთ ბავშვს დღეში ერთით მეტი ულუფა, ვიდრე ავადმყოფობამდე იღებდა. საკვები მრავალფეროვანი უნდა იყოს. ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ ზოგჯერ საჭიროა ვიტამინების კომპლექსის მიღებაც.
არიან ბავშვები, რომლებიც, დედის დიდი მონდომების მიუხედავად, ხილსა და ბოსტნეულს არ ჭამენ. ამ შემთხვევაში მიზანშეწონილია მკურნალობის სქემაში ვიტამინების კომპლექსის ჩართვა. უმჯობესია, ეს კომპლექსი არ შეიცავდეს მიკრო- და მაკროელემენტებს, რათა ეს ნივთიერებები ჭარბად არ დაგროვდეს ბავშვის ორგანიზმში – გაითვალისწინეთ, საშიშია ვიტამინების არა მარტო დეფიციტი, არამედ სიჭარბეც, ამიტომ პატარას ვიტამინების კომპლექსი განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით უნდა მივცეთ.
ქიმიის გაკვეთილიდან
ფორმულებითა და ქიმიური ელემენტების ლათინური სიმბოლოებით სკოლაშიც მოგვაბეზრეს თავი, მაგრამ თუ ვიტამინებსა და სასარგებლო ელემენტებზე საუბარი გვინდა, თითო-ოროლა სიმბოლოს დამახსოვრება მაინც მოგვიხდება.
მოდი, ძალიან სწრაფად გადავავლოთ თვალი ვიტამინებსა და ელემენტებს: რაში გვარგია, სად მოვიპოვოთ, რას გვიქადის მათი დეფიციტი…
დავიწყოთ მიკროელემენტებით.
ელემენტარული სტარტი
არსებობს 100-მდე მინერალური ნივთიერება, რომელთაგან 20 ადამიანის ზრდა-განვითარებისთვის აუცილებელია. ზუსტი რიცხვისა რა მოგახსენოთ, მაგრამ ისინი ძალიან რომ გვჭირდება, ყველამ ვიცით.
რკინაზე უფრო ვრცლად მომდევნო სტატიაში გესაუბრებით. მაგნიუმი (Mg) ცილებისა და ნახშირწყლების სინთეზისთვის საჭირო ფერმენტების შემადგენლობაში შედის. მას დამამშვიდებელი, სისხლძარღვების გამაფართოებელი და შარდმდენი მოქმედება აქვს.
სამ წლამდე ასაკის ბავშვებისთვის მაგნიუმის დღიური ნორმა 140 მგ-ია, 4-დან 6 წლამდე – 220, 7-დან 10 წლამდე – 300, ხოლო 11-13 წლიდან – 400 მგ.
მაგნიუმით მდიდარია მცენარეული სურსათი, განსაკუთრებით – ქატო, სოიის ფქვილი, ტკბილი ნუში, ნიგოზი, ბარდა, ხორბალი, გარგარი, თეთრთავა კომბოსტო.
კალიუმი ნივთიერებათა ცვლის პროცესებში აქტიურად მონაწილეობს. გარდა ამისა, იგი აუცილებელია გულის კუნთის მუშაობისთვის.
კალიუმი (K) უხვადაა გარგარის ჩირში, ლეღვში, ფორთოხალში, მანდარინში, კარტოფილში (500 გ კარტოფილი კალიუმის დღიურ მოთხოვნილებას სავსებით აკმაყოფილებს). ამ ელემენტით მდიდარია აგრეთვე ასკილი, შავი მოცხარი, მარწყვი, საზამთრო, ნესვი, სოია, ალუჩა, კიტრი, ბრიუსელის კომბოსტო, თხილი, ნიგოზი, ოხრახუში, ქიშმიში, ქლიავი, ჭვავის პური და შვრია.
კალციუმი (Ca) ძვლებისა და კბილების ერთგვარი საშენი მასალაა. ის მონაწილეობს სისხლის შედედების პროცესში, აქტიურად არის ჩართული გულის კუნთის შეკუმშვის აქტში. 
კალციუმი უამრავ პროდუქტშია, მაგრამ ყველაზე იოლად მაინც რძის ნაწარმიდან ვითვისებთ (მის ათვისებაში D ვიტამინი მონაწილეობს). დღიური მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად საკმარისია ნახევარი ლიტრი რძე ან 100 გრამი ყველი.
გაითვალისწინეთ: რძე პატარებისთვის შეუცვლელი პროდუქტია. ის მხოლოდ კალციუმის წყარო კი არ არის, არამედ სხვა პროდუქტებიდან ამ ელემენტის ათვისებასაც უწყობს ხელს. ამდენად, ბავშვის მენიუში რძის ჩართვა მისი ჯანმრთელობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პირობაა. გარდა რძის პროდუქტებისა, კალციუმს უხვად შეიცავს ლობიო, სოია, ოხრახუში, ხახვი, გარგარის ჩირი, ვაშლი, ტკბილი ნუში, კვერცხის გული.
გახსოვდეთ: თერმული დამუშავებისას (ადუღებისას, შეწვისას, მოხრაკვისას) პროდუქტი 25%-მდე კალციუმს კარგავს; ამ ელემენტის ათვისებას ხელს უშლის ჭვავის პური, მჟაუნა, კაკაო, შოკოლადი და, საზოგადოდ, ცხიმიანი საკვები.
ნატრიუმი (Na) მონაწილეობს კუჭის მჟავას წარმოქმნაში, თირკმელების მიერ ცვლის პროდუქტების გამოძევებაში, ზოგიერთი ფერმენტის გააქტიურებაში, სისხლის მჟავატუტოვანი ბალანსის შენარჩუნებაში.
ნატრიუმის ძირითადი წყარო სუფრის მარილია, ასე რომ, დიასახლისებს ვურჩევთ, უმარილო კერძი არ შესთავაზონ ოჯახის წევრებს, მაგრამ უმჯობესია, მარილი (ძალიან ცოტა) კერძს უკვე მზას მოაყარონ და არა მომზადებისას.
ფოსფორი (P) ცვლითი პროცესების აქტიური კომპონენტია. იგი ძვლოვანი ქსოვილის შემადგენლობაში შედის. მისი დეფიციტი ვნებს მეხსიერებას, მხედველობას.
ფოსფორით მდიდარია რძე, ხაჭო, ყველი, სოკო, კვერცხის გული, ნიგოზი, ბრინჯი, სოიის ფქვილი, ხორბლის პური, ბოლოკი, ბარდა, გარგარის ჩირი, ქიშმიში, ძროხის ხორცი, ღვიძლი, ბოცვრის ხორცი.
იოდი (I) ჩვენი ორგანიზმისთვის მეტად მნიშვნელოვანი ელემენტია. ვინაიდან საქართველოში ბუნება იოდით ღარიბია, მისი დანაკლისის შევსებას განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა. მაგალითად, ორსულებს იოდის პრეპარატებს უნიშნავენ, რაც მომავალ თაობას იოდდეფციტით განპირობებული მძიმე პრობლემებისგან (ფიზიკური და გონებრივი განვითარების მკვეთრი დარღვევებისგან) იცავს. ასე რომ, მშობლებს კიდევ ერთხელ ვურჩევთ, ბავშვის მენიუ შეძლებისდაგვარად გაამდიდრონ იოდის შემცველი პროდუქტებით: ზღვის კომბოსტოთი, თევზით, ხამანწკებით, ხახვით, პრასით, ნესვით. ცოტაოდენი იოდი რძის ნაწარმშიც მოიპოვება.გოგირდი (S) უჯრედების, ფერმენტების, ჰორმონების კომპონენტია. ჯანმრთელობაზე მისი დეფიციტიც აისახება. თავის დასაზღვევად გაამდიდრეთ ბავშვის მენიუ ხორცით, კვერცხით, შვრიით, წიწიბურათი, რძით, ყველით, ბარდითა და კომბოსტოთი. მანგანუმი (Mn) ცილების, ცხიმებისა და ნახშირწყლების ცვლაში მონაწილეობს, ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად კი სისხლში ქოლესტეროლის დონის რეგულაციასაც ეწევა. მანგანუმი უხვადაა მარცვლეულში, განსაკუთრებით – შვრიაში, ლობიოში, ბარდაში, საქონლის ღვიძლში. სპილენძიც (Cu) ძალზე აქტიურად მონაწილეობს ნივთიერებათა ცვლაში. ის აუცილებელია რკინის ასათვისებლად (მონაწილეობს ჰემოგლობინის სინთეზში). მეცნიერულმა კვლევებმა ცხადყო, რომ სპილენძი ძვლოვანი და ხრტილოვანი ქსოვილის ჩამოყალიბებაში მონაწილეობს. 
სპილენძს შეიცავს ხორცი, თევზი, პურ-ფუნთუშეული, რძე, ხილი, კენკრა. თუთია (Zn) ფერმენტების შემადგენლობაში შედის, მონაწილეობს ჟანგვა-აღდგენით პროცესებში. ის ნერვული და შემაერთებელი ქსოვილის მნიშვნელოვანი კომპონენტია. 
თუთიით მდიდარია ხორბალი და ხორბლის ქატო, ბატის ხორცი, ლობიო, ბარდა, სიმინდი, საქონლისა და ქათმის ხორცი, თევზი, საქონლის ღვიძლი, რძე. ამ ელემენტს შეიცავს ასევე ვაშლი, მსხალი, ქლიავი, ალუბალი, კარტოფილი, კომბოსტო, ჭარხალი და სტაფილო.
გადავიდეთ ვიტამინებზე
A ვიტამინი (რეტინოლი)
მდიდარია: თევზის ქონი, ღვიძლი, თირკმელები, კვერცხი, რძე და რძის ნაწარმი. რეტინოლს ბეტა-კაროტინის (A ვიტამინის წინამორბედის) სახით შეიცავს სტაფილო, ბულგარული და ჩვეულებრივი ცხარე წიწაკა, პომიდორი, სხვადასხვა ჯიშის კომბოსტო, გოგრა, პარკოსნები (სოია, ბარდა), ატამი, გარგარი, ვაშლი, ყურძენი, საზამთრო, ნესვი, ასკილი, ქაცვი.
დეფიციტის დროს თავს იჩენს მხედველობის პრობლემები - მხედველობის გაუარესება შებინდებისას, ახლომხედველობა, თვალების სწრაფად დაღლა, უხეშდება კანი, სუსტდება იმუნიტეტი.
B1 ვიტამინი
მდიდარია: ხორბალი, უხეშად ნაფქვი ხორბლის პური, დაუმუშავებელი ბრინჯი, ქერი, ღორის ხორცი, პარკოსნები, კარტოფილი, ღვიძლი, ლუდის საფუარი, რძე, კვერცხი.
დეფიციტს მოსდევს: სწრაფად დაღლა, უძილობა, თავის ტკივილი, დეპრესია, კონცენტრაციის დაქვეითება, გულისცემის გახშირება, ტკივილი გულის არეში, გულისრევა, მუცლის ტკივილი, მადის დაქვეითება, ყაბზობა.
B2 ვიტამინი (რიბოფლავინი)
მდიდარია: ღვიძლი და თირკმელები. 100 გ ხორცში მისი შემცველობა 0,16-0,23 მგ-ია, 100 გ რძეში – 0,1-0,13, ხოლო ხილსა და ბოსტნეულში – კიდევ უფრო ნაკლები. ადამიანმა B2 ვიტამინის დღიური მოთხოვნილება რომ დაიკმაყოფილოს, 1,5 კგ ძროხის ხორცი უნდა მიირთვას ან 2 ლიტრამდე რძე დალიოს, რაც, დაგვეთანხმებით, არცთუ ისე იოლია.
დეფიციტის დროს თავს იჩენს საერთო სისუსტე, ტუჩის კუთხეები სკდება (ანგულარული სტომატიტი), ენა ჟოლოსფერი და შეშუპებულია, მის კიდეებზე კბილების ჩანაჭდევები შეინიშნება, თვალები იოლად იღლება, თავს იჩენს სინათლის შიში, ვითარდება კონიუნქტივიტი (თვალის ლორწოვანი გარსის ანთება), ბლეფარიტი (ქუთუთოების ანთება).
B5 ვიტამინი (პანტოთენის მჟავა)
მდიდარია: მცენარეული სურსათი: ბარდა, საფუარი, თხილი, მწვანეფოთლოვანი ბოსტნეული, წიწიბურა, შვრია, ყვავილოვანი კომბოსტო; ცხოველური სურსათი: ღვიძლი, თირკმელები, გული, ქათმის ხორცი, კვერცხის გული, რძე, ხიზილალა. გარდა ამისა, პანთოტენის მჟავას გამოიმუშავებს ნაწლავის ჩხირი, რომელიც ადამიანის ნაწლავის სანათურში საკმაოდ ბევრია.
დეფიციტს თან ახლავს: სწრაფად დაღლა, დეპრესია, უძილობა, თავის, კუნთების, ქვედა კიდურების ტკივილი, ტერფების შეწითლება, დისპეფსიური მოვლენები (გულისრევა, ღებინება), ფეხის თითების დაბუჟება. რაც მთავარია, B5 ვიტამინის ნაკლოვანების დროს ითრგუნება იმუნიტეტი და ბავშვს ხშირად ხვდება ინფექცია.
B6 ვიტამინი (პირიდოქსინი)
მდიდარია: ხორცი, განსაკუთრებით – ღვიძლი და თირკმელები, უხეშად ნაფქვი ხორბლის პური, წიწიბურა, ქერი, თუმცა მარცვლეულიდან პირიდოქსინი გაცილებით უარესად შეითვისება, ვიდრე ცხოველური საკვებიდან.
დეფიციტის დროს შეინიშნება ხასიათის ხშირი ცვლილება, აღგზნებადობა, პირის ღრუსა და ენის ლორწოვანის ანთება. თუ ახალშობილს B6 აკლია, შესაძლოა, კრუნჩხვა განუვითარდეს.
B12 ვიტამინი (ციანკობალამინი)

მდიდარია: უმთავრესად – ცხოველური სურსათი: საქონლის ღვიძლი, თევზი, ზღვის პროდუქტი, რძე, ყველი. თუ ადამიანი სრულფასოვან საკვებს იღებს, ციანკობალამინის დეფიციტი არ ემუქრება.
დეფიციტის დროს ვითარდება: ანემია, ტვინის ქსოვილის სტრუქტურის ცვლილება, რომელიც უმთავრესად ნევროლოგიური სიმპტომებით, ძლიერი გაღიზიანებით, კიდურების დაბუჟებით ვლინდება
ფოლიუმის მჟავა
ვიტამინის სახელწოდება ლათინური სიტყვა “ფოლიუმიდან” მომდინარეობს, რაც “ფოთოლს” ნიშნავს. იოლი მისახვედრია, რომ მას უმთავრესად სწორედ მწვანეფოთლოვანი ბოსტნეული შეიცავს: ისპანახი, პრასი, სალათა და სხვა. გარდა ამისა, იგი გვხვდება ხორცში, ღვიძლსა და თირკმელებში.
ამ ვიტამინის დეფიციტი განსაკუთრებით საშიშია ორსულებისთვის – შესაძლოა, დაირღვეს ნაყოფის ნერვული მილის ფორმირება, განვითარდეს ჰიდროცეფალია, ანენცეფალია (თავის ტვინის არარსებობა).
C ვიტამინი (ასკორბინის მჟავა)
ძირითადი წყაროა ახალი ხილი, ბოსტნეული, კენკრა და მწვანილი. ჩ ვიტამინით განსაკუთრებით მდიდარია ასკილის ნაყოფი, შავი მოცხარი, წიწაკა, ლიმონი, ფორთოხალი. ასკორბინის მჟავა ბევრია კომბოსტოს მწნილშიც, ხოლო ვაშლსა და კარტოფილში – შედარებით ნაკლებია. დეფიციტის დროს ითრგუნება იმუნიტეტი, ხშირდება ინფექციური პათოლოგიები და კუჭ-ნაწლავის პრობლემები. გარდა ამისა, პატარებს აწუხებთ საერთო სისუსტე, კანის სიმშრალე, სახსრების ტკივილი, ღრძილებიდან სისხლდენა.
D ვიტამინი (კალციფეროლი)
ის უმთავრესად კანში წარმოიქმნება მზის სხივების გავლენით. მოიპოვება საკვებშიც: რძესა და რძის ნაწარმში, თევზის ქონში, კვერცხის გულში. ვიტამინის წინამორბედი (პროვიტამინი) ნაწილობრივ საკვების სახით ხვდება ორგანიზმში, ნაწილობრივ კი ორგანიზმშივე არსებული ქოლესტერინისგან წარმოიქმნება.
ცნობილია, რომ D ვიტამინის დეფიციტი ახალშობილებში რაქიტს იწვევსემუქრება. პროფილაქტიკის მიზნით სასურველია პატარას D ვიტამინი მივაწოდოთ და, რაც მთავარია, არამც და არამც არ მოვაკლოთ მზის სხივების ალერსი.
E ვიტამინი (ტოკოფეროლი)
მდიდარია: მცენარეული ზეთი, უხეშად ნაფქვი ხორბლის პური, წიწიბურა, მწვანილი.
ნაკლოვანებისას აღინიშნება: კუნთოვანი სისუსტე, ანემია. ახალშობილებში E ვიტამინის ნაკლოვანება იწვევს ანემიას, მხედველობის დარღვევებს, ხშირდება ფილტვის დაავადებებიც.
K ვიტამინი
მას ნაწილობრივ ნაწლავებში მობინადრე მიკროორგანიზმები წარმოქმნიან. მოიპოვება მწვანეფოთლოვან ბოსტნეულში, ასკილის ნაყოფში, ბრიუსელისა და ყვავილოვან კომბოსტოში, ჭინჭარში, ხორბალში, სოიაში, ჭვავში, შვრიაში, მწვანე ჩაიში, ლამინარიაში (ზღვის კომბოსტოში). ცხოველური საკვებიდან K ვიტამინს ყველაზე მეტს კვერცხი და ღორის ღვიძლი შეიცავს.
დეფიციტი იშვიათია. ამ დროს ვითარდება კანქვეშა სისხლჩაქცევები, სისხლდენა ღრძილებიდან, ცხვირიდან, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის სხვადასხვა უბნიდან. K ვიტამინის უკმარისობის ადრეულ ნიშნად სისხლში პროთრომბინის დონის დაქვეითება მიიჩნევა. დეფიციტი ახალშობილებში მოზრდილებზე უფრო ხშირად იჩენს თავს: რძე ჩვილს საკმარისი ოდენობის K ვიტამინს ვერ აწვდის და არც ნაწლავებია დასახლებული მისი მწარმოებელი მიკროორგანიზმებით.
უკმარისობისას ვითარდება ახალშობილთა ჰემორაგიული დაავადება, რომელსაც ახასიათებს: სისხლდენა ღრძილებიდან, ცხვირიდან, ჭიპიდან, კუჭიდან, სასქესო ორგანოებიდან. ხშირია კანქვეშა სისხლჩაქცევები. აღინიშნება სისხლიანი ღებინება, კუპრისებრი განავალი. 
H ვიტამინი (ბიოტინი) 
მდიდარია: საქონლის ღვიძლი, მიწის თხილი, პარკოსნები.
დეფიციტის დროს თავს იჩენს: სებორეული დერმატიტი, ანემია, თმის ცვენა, კუნთების ტკივილი, ენის ლორწოვანი გარსის ანთება, უძილობა, უმადობა, გულისრევა.
ვერკინებით პრობლემას
ანემიას ანუ, როგორც ხალხში უწოდებენ, სისხლნაკლებობას ვერც ასაკი აბრკოლებს, ვერც სქესი და ვერც სეზონი, თუმცა უმეტესად წელიწადის იმ დროს იჩენს თავს, როდესაც ორგანიზმი უძლურდება – ზამთრის მიწურულს და გაზაფხულის დამდეგს. მოდი, რკინის დეფიციტთან ასოცირებული პრობლემები გავიხსენოთ. 
რა ხდება ამ დროს
ანემია ისეთი პათოლოგიური მდგომარეობაა, რომელსაც კლინიკურად კანისა და ხილული ლორწოვანი გარსების სიფერმკრთალე ახასიათებს, ლაბორატორიულად კი – ჰემოგლობინის, ერითროციტების ან ორივე მათგანის შემცირება სისხლის მოცულობით ერთეულში.საქართველოში რამდენიმე წლის წინ ჩატარებულმა გამოკვლევამ ასეთი შედეგი აჩვენა: თუ 1985-1990 წლებში რკინადეფიციტური ანემიის ხვედრითი წილი მოზრდილებში მხოლოდ 1,6% იყო, 2000 წლისთვის ამ მაჩვენებელმა 25%-ს მიაღწია. კიდევ უფრო სავალალო მდგომარეობაა პატარებში – XX საუკუნის 90-იან წლებში ანემიის ეს ფორმა ბავშვების 5,4%-ს ჰქონდა, ათი წლის შემდეგ კი 21,5%-ს, ესე იგი ყოველი 100 ბავშვიდან 21-ს რკინა აკლია. მოიმატა სისხლნაკლებობის საერთო სიხშირემაც და ბავშვებში 35,7% შეადგინა. 
ანემიას იწვევს:
* საკვების მეშვეობით რკინის მიწოდების უკმარისობა;
* რკინის შეწოვის დაქვეითება, რაც კუჭ-ნაწლავის ზოგიერთი პათოლოგიის: ცელიაკიის, მუკოვისციდოზის, ნაწლავური ინფექციების, ჭიებით ინვაზიის, – დროს ხდება;
* რკინის გაძლიერებული ხარჯვა, რისი მიზეზიც გახლავთ სისხლდენა, ორსულობა, პუბერტატული (გარდატეხის) ასაკი და სხვა.
საქართველოში რკინადეფიციტური ანემიის უმთავრეს მიზეზად არასრულფასოვანი, არაბალანსირებული კვება მიიჩნევა. დაიხსომეთ: კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან ყველაზე უკეთ აითვისება ჰემინური რკინა, რომელიც ცხოველის ჰემოგლობინშია. შედარებით ძნელი ასათვისებელია მცენარეულ საკვებში არსებული იონური რკინა, ამიტომ ორგანიზმს რკინა რომ არ მოაკლდეს, საკვები გონივრულად უნდა შეარჩიოთ.
ახლა კი – უფრო დაწვრილებით…
ანემიად მიიჩნევა მდგომარეობა, როცა Hb-ის (ჰემოგლობინის) მაჩვენებელი ეცემა:
* მამაკაცებში – 130 გ/ლ-ზე მეტად;
* ქალებში – 120 გ/ლ-ზე მეტად;
* ორსულებში – 110 გ/ლ-ზე მეტად;
* ბავშვებში – 115-110 გ/ლ-ზე მეტად.
ეს მაჩვენებელი ანემიის ამოსაცნობად უმეტესად საკმარისია.
ჰემოგლობინისა და ერითროციტების ოდენობის შემცირებას ქსოვილებისთვის ჟანგბადის მიწოდების შემცირება და ჰიპოქსიის განვითარება მოჰყვება.
მნიშვნელობა აქვს ანემიის არა მარტო სიმძიმეს, არამედ განვითარების სიჩქარესაც. მოზრდილი ადამიანისთვის 500 მლ სისხლის ერთბაშად დაკარგვა საშიშია, ხოლო სისხლის საერთო მოცულობის 25%-ის სწრაფმა დაკარგვამ შესაძლოა სიკვდილიც კი გამოიწვიოს. ანემია უმეტესად მეორეული წარმოშობისაა. ის ტრავმული სისხლდენით, B12-ისა და ფოლატების დეფიციტით, რკინის ნაკლებობით, ფერმენტების უკმარისობით, ელენთის გადიდებით და სხვა პათოლოგიური მდგომარეობებით განპირობებული სინდრომია. ანემიის ყველაზე გავრცელებული მიზეზი მწვავე სისხლდენაა, რომელიც უმეტესად ტრავმას მოსდევს. ანემია ხშირად ვითარდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებების (ეროზიული, წყლულოვანი, სიმსივნური პათოლოგიების, დივერტიკულის, ტელეანგიექტაზიების, პოლიპების, საყლაპავის ვენების გაფართოების, დიაფრაგმის თიაქრის) დროსაც, ვინაიდან, ჯერ ერთი, ქრონიკული სისხლდენის მიზეზს უმეტესად სწორედ ეს დაავადებები წარმოადგენს, მეორეც, კუჭის მჟავიანობის დაქვეითებისას რკინის შეწოვა მცირდება.კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებების დროს კიდევ უფრო ხშირია B12-დეფიციტური ანემია. მხოლოდ XX საუკუნის 30-50 წლებში დაადგინეს, რომ იგი გარეგანი და შინაგანი ფაქტორების დეფიციტის შემთხვევაში ვითარდებოდა. გარეგან ფაქტორს, ვიტამინ B12-ს, ხორცი შეიცავდა, შინაგანს, გლიკოპროტეინს, კი კუჭის წვენი. ამ ანემიის ძირითადი მიზეზებია კუჭის ლორწოვანზე ალკოჰოლის ტოქსიკური ზემოქმედება, გასტრექტომია, ქრონიკული ატროფიული გასტრიტი, კუჭის კიბო, კრონის დაავადება, ნაწლავების ქირურგიული რეზექცია. სისხლდენა და, შესაბამისად, ანემია ხშირად ახლავს თან ლეიკოზს, მუცლის ტიფს, ფილტვებს ტუბერკულოზს, პნევმოსკლეროზს, ფილტვის კიბოს, აბსცესს, ფილტვის ინფარქტს. არცთუ იშვიათია სისხლდენა ცხვირიდან, საშვილოსნოდან. მძიმე სისხლდენით რთულდება ჰემოფილია – მემკვიდრეობითი დაავადება, რომლის დროსაც სისხლის შედედების მექანიზმია დარღვეული. ჰემოფილიით უმთავრესად მამაკაცები ავადდებიან, რომლებსაც დაავადება დედისგან გადაეცემათ. როცა სისხლდენა ქრონიკულ დაავადებასთან არის დაკავშირებული, ადამიანი თანდათან ეგუება ანემიას და მხოლოდ შორსწასული ფორმის დროს მიმართავს ექიმს.
ანემია ასევე ვითარდება ენდოკრინული დაავადებების (შაქრიანი დიაბეტი, ჰიპოთირეოზი), სიმსივნური დაავადების, თირკმლის ქრონიკული დაავადებების, რევმატოიდული ართრიტის, ტუბერკულოზის, ლეიშმანიოზის, შიდსის, ჭიებით ინვაზიის დროს.
სისხლნაკლებობას ხშირად იწვევს არასრულფასოვანი და არაბალანსირებული კვება, ცილებით ღარიბი რაციონი, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება. ანემია ადვილად ვითარდება რკინის მიმართ მოთხოვნილების მომატებისას – ორსულობის, მენსტრუაციის, ლაქტაციის, აქტიური ზრდის პერიოდში. თუ დედას რკინის დეფიციტი აქვს,  ანემია ჩვილ ბავშვსაც ემართება.სისხლწარმოქმნის დათრგუნვა შესაძლოა გამოიწვიოს მაიონიზებელმა რადიაციამ, სხივურმა თერაპიამ, ქიმიოთერაპიამ, ინსექტიციდებმა, ზოგიერთმა მედიკამენტმა.
ანემიური სანახაობა
განურჩევლად მიზეზისა და პათოგენეზისა, ანემიის ყველა ფორმას მსგავსი კლინიკური ნიშნები ახასიათებს, რომლებსაც ზოგადანემიურ სიმპტომებს უწოდებენ. ეს ნიშნები ჟანგბადით ქსოვილთა არასათანადო მომარაგების შედეგად აღმოცენდება. ავადმყოფი უჩივის სწრაფად დაღლას, თავბრუხვევას, ყურების შუილს, გულისცემის გახშირებას, ჰაერის უკმარისობას, ძილად მივარდნას, შრომის უნარის დაქვეითებას. გამოხატული ანემიის დროს მწვავდება იშემიური დაავადებები. სტენოკარდიის შეტევებიც კი ვითარდება. ყურადღებას იპყრობს თმის ცვენა, ფრჩხილების დაზიანება, უმადობა, დისფაგია (ყლაპვის გაძნელება), შეკრულობა ან დიარეა, გლოსიტი (ენის ანთება), ინტელექტუალური შესაძლებლობების შესუსტება, შარდის შეუკავებლობა სიცილის, ხველის დროს, სუბფებრილიტეტი (სხეულის ტემპერატურა – 37-37,5), ინფექციებისადმი მიდრეკილება.
რკინადეფიციტურ ანემიას განსაკუთრებით ახასიათებს გემოვნების გაუკუღმართება – ცარცის, მიწის, უმი ხორცის ჭამის სურვილი, უჩვეულო მიდრეკილება განსაზღვრული (აცეტონის, ბენზინის) სუნებისადმი, ლორწოვანისა და კანის სიფითრე, ზოგჯერ – მათი მომწვანო ელფერი, ქლოროზი. 
რკინანარევი მენიუ
კვებაზე საუბრისას ყურადღება, უწინარეს ყოვლისა, ეგრეთ წოდებულ დეფიციტურ ანემიებზე უნდა შევაჩეროთ. ეს ტერმინი ძირითადად რკინის, ვიტამინ B12-ისა და ფოლიუმის მჟავას დეფიციტით გამოწვეულ ანემიებს გულისხმობს.
რკინადეფიციტურ ანემიას I ადგილი უკავია როგორც მსოფლიოში ყველაზე მეტად გავრცელებულ, ასევე კვების დარღვევით გამოწვეულ დაავადებებს შორისაც. ადამიანის მიერ მიღებული რკინის ოდენობა დამოკიდებულია, ერთი მხრივ, კვების რაციონზე, მეორე მხრივ – კუჭ-ნაწლავის მდგომარეობაზე. ჰემინური რკინის შეწოვისთვის, რომელსაც შეიცავს საქონლის, შინაური ფრინველის ხორცი, თევზი და ზღვის პროდუქტები, კუჭ-ნაწლავის მდგომარეობას მნიშვნელობა არ აქვს. არაჰემინური, სამვალენტიანი რკინის შემცველი მცენარეული სურსათი კარგად შეიწოვება C ვიტამინის შემცველ პროდუქტებთან (ხილი, ხილის წვენი, კარტოფილი, პარკოსნები, კომბოსტო) ერთად კუჭის ნორმალური სეკრეციის პირობებში. თუ რაციონში საკმარისად არის ხორცი, თევზი და C ვიტამინით მდიდარი პროდუქტები, რკინის ოპტიმალური შეწოვა ფაქტობრივად გარანტირებულია. ცხოველური პროდუქტებიდან რკინის 10-12% შეიწოვება, მცენარეულიდან – 1-5%. მამაკაცებს დღე-ღამეში 1,2 მგ რკინა სჭირდებათ, ქალებს რეპროდუქციულ ასაკში, ფიზიოლოგიური დანაკარგის გათვალისწინებით – 2 მგ.
რკინის შეწოვას აფერხებს:
1. ხორბალი და სხვა მარცვლეული, ბურღულეული, თხილეული;
2. ტანინები, ჩაი, ყავა, კაკაო, სანელებლები;
3. რძე, რძის ნაწარმი.
ყოველივე ზემოთთქმულის გათვალისწინებით რეკომენდებულია: 
. ჩაი და ყავა კვებიდან 1-2 საათის შემდეგ მივირთვათ;
. რძე, ყველი – კვებათა შუალედებში;
. ინჰიბიტორების (შეწოვის შემაფერხებელი ნივთიერებების) შემცველი პროდუქტები – უმეტესად რკინით ღარიბი მენიუს დროს (მაგალითად, მარცვლეული საუზმეზე ჩაისა და რძის პროდუქტებთან ერთად);
. ტრაპეზს C ვიტამინით მდიდარი პროდუქტები (ხილის წვენი, ფორთოხალი) მივაყოლოთ;
. მივირთვათ რკინითა და ვიტამინებით გამდიდრებული სურსათი. 
ვაშლი 2,5 მგ რკინას შეიცავს, მაგრამ ორგანიზმი აქედან მხოლოდ 3%-ს ითვისებს, რაც, თავისთავად ცხადია, დეფიციტს ვერ შეავსებს, ამიტომ ანემიის დროს ბავშვებს რამდენი ვაშლის, ჭარხლისა თუ ბროწეულის წვენიც უნდა ვასვათ, ჩვენი ძალისხმევა ამაო იქნება. თუმცა მცენარეული საკვები მაინც ძლიერ სასარგებლოა: იგი ორგანიზმს აწვდის ვიტამინებს, რომლებიც რკინის შეწოვას აუმჯობესებს.
ვიტამინ B12-ს მხოლოდ ცხოველური სურსათი – ხორცი, ღვიძლი, კვერცხის ცილა, ყველი, რძე, შავი ხიზილალა შეიცავს. მათი ნაკლებობა ხელს უწყობს ანემიის განვითარებას.
ფოლიუმის მჟავა შედის როგორც მცენარეულ, ისე ცხოველურ პროდუქტებში (ღვიძლი, ხორცი, სოკო, ისპანახი, მწვანე სალათა, ბარდისებრთა ოჯახის მცენარეები, ახალი ხილი, ბოსტნეული, საფუარი, რძე). კულინარიული დამუშავებისას ფოლატების 50% იშლება, ამიტომ ხილი და ბოსტნეული უმჯობესია უმად მივირთვათ.
უმიზეზო დაღლილობა
ალბათ დაგვეთანხმებით – ყველაზე “უმიზეზო” შემთხვევასაც, თუ კარგად ჩავუღრმავდებით, თავისი მიზეზი (ან მიზეზები) აქვს. იგივე ითქმის დაღლილობაზეც, რომელიც თითქოსდა უმიზეზოდ იჩენს ხოლმე თავს ზამთრის მიწურულს და გაზაფხულის დამდეგს. “უმიზეზო მოთენთილობის” მიზეზი კლიმატის, მზის გამოსხივების მკვეთრი ცვლილება ყოფილა. არანაკლები ბრალი მიუძღვის საკვებს, უფრო სწორად, მასში შემავალი ვიტამინებისა და ელემენტების დეფიციტს. 
მეცნიერები კვლავ მსჯელობენ
მეცნიერები დღემდე იმაზე მსჯელობენ, რისი ბრალია დაღლილობა. ჯერ დამნაშავე რომელიღაც უცნობი ვირუსი ეგონათ. პათოლოგიური დაღლილობით დატანჯულ პაციენტებს ორგანიზმში მართლაც აღმოუჩინეს სპეციფიკური ვირუსი, მაგრამ ვერაფრით გაარკვიეს, მან გამოიწვია ქრონიკული დაღლილობის სინდრომი (ქდს) თუ, პირიქით, სადმე იყო მიყუჟული და დაღლილობამ გაააქტიურა (ისევე, როგორც ჰერპესი), ამიტომ ქდს-ის წარმოშობის ამ ვერსიის განხილვას თავი ანებეს და პრობლემას სხვა კუთხით მიუდგნენ. ბევრი იკვლიეს თუ ცოტა, დაადგინეს, რომ დაღლილობა ცივილიზაციის შედეგია და მუდმივ სტრესს, ცხოვრების აუტანლად სწრაფ ტემპს უკავშირდება. ქდს-ის სინდრომი ყველაზე მეტად კარიერისტებს და შრომატანილებს ემუქრებათ. ეს ის ხალხია, ვინც დღე-ღამეში ლამის 25 საათი მუშაობს, უმეტესად – კარიერის ზენიტში მყოფი მენეჯერები (ამიტომაც უწოდეს მეცნიერებმა ქდს-ს “თეთრი საყელოს სინდრომი”), თანაც თუ ორიოდე ათწლეულის წინ უმთავრესად მამაკაცები იყვნენ ამ სინდრომის მსხვერპლნი, დღეს ქალები ლიდერობენ.
ჭეშმარიტი დაღლილობა
ქდს ძლიერი საერთო სისუსტით იჩენს თავს, რომელსაც დასვენება არ შველის. იგი ორგანიზმს ფიტავს და ადამიანს ცხოვრების ჩვეული რიტმიდან აგდებს. ის წელიწადის ნებისმიერ დროს შეიძლება მოგვერიოს, მაგრამ გამოფიტულ ორგანიზმს უფრო იოლად დარევს ხოლმე ხელს, ამიტომ მის ვიზიტს უფრო გაზაფხულის დამდეგს უნდა ველოდეთ. ჩვეულებრივი დაღლილობა ადრე თუ გვიან თავისთავად გაივლის, ქდს-ს მკურნალობას კი ექიმის პროფესიონალიზმი და მარიფათი სჭირდება. შესაძლოა, “ჭეშმარიტი დაღლილობისგან” განსაკურნებლად რომელიმე მასტიმულირებელი პრეპარატის დალევაც მოგვიხდეს.
აი, ნიშნები, რომლებიც იჩენს თავს ქდს-ის დროს:
. ძლიერი სისუსტე, რომელიც დასვენების შემდეგაც არ გაივლის, დაღლილობას გაღვიძებისთანავე გრძნობ;
. უძილობა ან, პირიქით, ძილად მივარდნა;
. მეხსიერების გაუარესება;
. გაღიზიანება, ხასიათის ხშირი და უმიზეზო ცვლილება, გარშემო მყოფებთან ურთიერთობის სურვილის დაკარგვა;
. ხშირი ინფექცია, ყელის ტკივილი, ლიმფური კვანძების მტკივნეულობა;
. კუნთებისა და სახსრების ტკივილი;
. თავბრუხვევა და ხშირი თავის ტკივილი;
. გაძლიერებული ოფლიანობა;
. სულხუთვა, ტკივილი გულის არეში, გულის ამოვარდნა.
აი, მზემაც გამოანათა!
აი, ასე შეხვდით ქდს-ს, რომელმაც შესაძლოა ზამთრისა და გაზაფხულის მიჯნაზე თქვენს კარზეც მოაკაკუნოს:
. ერიდეთ არაადამიანურ შრომას (როგორც გონებრივს, ისე ფიზიკურს). სამუშაო დღის განრიგი ისე შეადგინეთ, რომ დათქმულ დროში ჩაეტიოთ, სამუშაოს შინ ნუ წაიღებთ.
. ოთახში რაც შეიძლება მეტი სინათლე შემოუშვით. გაითვალისწინეთ: ოფისის განათება, თუნდაც თვალისმომჭრელი და კაშკაშა, ბედნიერებისთვის არ კმარა. გამოაღეთ ფანჯარა – დაე, ოთახი მზის სხივებმა აავსოს.
. დილით ადრე ადექით და სამსახურში ფეხით წადით, ანდა მარშრუტი ისე შეადგინეთ, რომ ავტობუსი (თუნდაც მსუბუქი მანქანა) ზედ ოფისის კართან არ გააჩეროთ და ფეხითაც საკმაო მანძილის გავლა მოგიხდეთ.
. მაქსიმალურად გამოიყენეთ შესვენება. თხუთმეტ-ოცწუთიანი გასეირნება შვებას მოგგვრით.
. მიირთვით ვიტამინებით მდიდარი საკვები ან მიიღეთ ვიტამინების კომპლექსი (მაგალითად, ცენტროვიტი).
. მიიღეთ (ოღონდ – ექიმთან შეთანხმებით) მსუბუქი ანტიდეპრესანტები, რომელიმე მცენარეული (მაგალითად, კატაბალახას, ჟენშენის) ნაყენი.
. ივარჯიშეთ, მისდიეთ სპორტს. განსაკუთრებით სასარგებლოა ცურვა.
. სინჯეთ არომათერაპია. შესანიშნავად აფხიზლებს ციტრუსების სურნელი. ასე რომ, შეგიძლიათ, დღე თბილი შხაპითა და ფორთოხლის ან ლიმონისსურნელიანი შხაპის გელით დაიწყოთ.
ვიტამინებით სავსე ლანგარი
გადაღლილ გონებას თურმე ძალიან უხდება B1 და B2 ვიტამინები (შეიცავს კარტოფილი, მწვანე ბოსტნეული, რძე, ყველი, თევზი), C ვიტამინი (ხილი და ბოსტნეული), რკინა (ინდაურის თეთრი ხორცი, ღვიძლი, ხბოს ხორცი).
დიეტოლოგებმა ისიც  დაადგინეს, რომ ხანგრძლივი დიეტა და ცხიმებითა და ნახშირწყლებით ღარიბი რაციონი (ფაქტობრივად, შიმშილი!) უგუნებობას იწვევს. ზამთარში, როდესაც საკვები ვიტამინებით ღარიბია, სულ მთლად უკალორიო კერძები რეკომენდებული არ არის. ცოტაოდენი ცხიმი და ტკბილეული ჯანმრთელობასაც და კარგ განწყობასაც შეგინარჩუნებთ. შეგიძლიათ, დროდადრო იმ სასუსნავსაც გაჰკრათ კბილი, რომელიც ორგანიზმში ბედნიერების ჰორმონებს აღვიძებს: ნაყინს, შოკოლადს...


შაქრის შემცვლელები

და შაქარივით დაგატკბობ – ალბათ ასეთი სლოგანი მოუხდებოდა შაქრის შემცვლელებს, რომლებიც დღეს დიდი პოპულარობით სარგებლობს. ეს პოპულარობა მათივე ღირსებათა დამსახურებაა თუ მხოლოდ და მხოლოდ კარგი პიარისა, არავინ უწყის, მაგრამ წონის დაკლების მსურველები ამ ტკბილ ფხვნილებსა და აბებს ჯერ კიდევ იმედის თვალით შეჰყურებენ.
შაქრის შემცვლელები ბუნებრივიც არსებობს და სინთეზურიც. პირველ ჯგუფს ეკუთვნის ფრუქტოზა, სორბიტი, ქსილიტი, სტივია. ყველა მათგანი, გარდა სტივიასი, საკმაოდ კალორიულია და სისხლში შაქრის დონის მატებას იწვევს, თუმცა მთლად ისეც არა, როგორც რაფინირებული შაქარი.
სინთეზური შაქრები – საქარინი, ციკლამატი, ასპარტამი, კალიუმის აცესულფამი, სუკრაზიტი – სისხლში გლუკოზის დონეზე გავლენას არ ახდენს და ვერც კალორიულობით დაიკვეხნის. სწორედ მათი მეშვეობით ცდილობენ ქალბატონები წონის დაკლებას... და მაინც ხშირად ებადებათ კითხვა, ჭარბ კილოგრამებს რატომ ვერ ვიცილებთო. თურმე საქმე არც ისე მარტივად ყოფილა, როგორც ერთი შეხედვით ჩანს.

ვერავის მოატყუებ
მით უმეტეს, საკუთარ თავს. ალბათ შეგიმჩნევიათ, როგორ ცხოველდება მადა შუშხუნა კოლას დალევის შემდეგ. თურმე ტვინი მოტკბო გემოს შეგრძნებისას კუჭს მეტი ნახშირწყლის მიღებისა და ათვისებისკენ უბიძგებს. სწორედ აქედან იღებს სათავეს შიმშილის შეგრძნება. ერთ-ერთი ამერიკული უნივერსიტეტის (პურდუე Uნივესიტყ) მკვლევარებმა ასეთი ცდა ჩაატარეს: ვირთხების ერთ ჯგუფს ხელოვნური შაქრით დამტკბარი იოგურტით კვებავდნენ, მეორეს – ჩვეულებრივით. პირველი ჯგუფის მღრღნელები მალე მოსუქდნენ, რაც მადის გაძლიერებით იყო გამოწვეული, მეორე ჯგუფისამ კი წონა შეინარჩუნა.
მარტივი არითმეტიკაც საკმარისია იმის დასადგენად, რამდენ კალორიას მოვიგებთ, თუ ჩაისა და ყავას შაქრის შემცვლელებით დავატკბობთ: ერთ ნატეხ (ან ერთ ჩაის კოვზ) შაქარში სულ რაღაც 20 კილოკალორიაა თავმოყრილი. ალბათ დაგვეთანხმებით: ეს არაფერია იმასთან შედარებით, რასაც მადიანი ადამიანი მთელი დღის განმავლობაში აითვისებს.
მიუხედავად კრიტიკისა, შაქრის შემცვლელები მაინც საჭიროა. თუ ადამიანს ტკბილეული უყვარს, მაგრამ შაქრიანი დიაბეტი აქვს, სინთეზურ შაქარზე უკეთესს ვერაფერს შევთავაზებთ. და კიდევ: ჩვეულებრივი შაქრებისგან განსხვავებით, ხელოვნურები კბილის მინანქარს არ შლიან.

მაინც რა სჯობია?
ბუნებრივ დამატკბობლებთან დაკავშირებით ყველაფერი დღესავით ნათელია: ისინი ხილსა და კენკრაშია თავმოყრილი და ორგანიზმისთვის ძალზე სასარგებლოა. შაქრის ხელოვნური შემცვლელების ავ-კარგზე კი საბოლოო განაჩენი ჯერ კიდევ არ გამოუტანიათ. რამდენიმე ათეული წლის წინ ევროპასა და აშშ-ში მათ წინააღმდეგ შავი პიარიც კი აგორდა: განაცხადეს, საქარინის დიდი დოზით (175 გ სხეულის ყოველ კილოგრამზე) მიღება შარდის ბუშტის კიბოს იწვევსო და კანადაში ამ ნივთიერების გამოყენება უმალვე აიკრძალა, ამერიკელებმა კი, ვიდრე საქარინზე უარს იტყოდნენ, რამდენიმე გამოკვლევა ჩაატარეს და დაასკვნეს, რომ მისი მცირე დოზა (5 მგ`კგ) სრულიად უვნებელია. მიუხედავად ამისა, კანადელები დღემდე ვერ ბედავენ, ჩაი და ყავა საქარინით დაიტკბონ.
ცდები ციკლამატზეც ჩაატარეს. ვირთხებს, რომლებსაც ამ დამატკბობელს აძლევდნენ, ჰიპერაქტიური წრუწუნები უჩნდებოდათ. მოგვიანებით გამოჰკითხეს 1000-ზე მეტი ქალი, რომლებსაც ჰიპერაქტიური შვილები ჰყავდათ და აღმოაჩინეს, რომ მათაც ჰყვარებიათ ციკლამატიანი ჩაისა თუ ყავის სმა.
ციკლამატსა და ჰიპერაქტიურობას შორის პარალელის გავლება, მართალია, მოახერხეს მაგრამ გამოკვლევისას არ გაუთვალისწინებიათ ისეთი ფაქტორები, როგორიც არის, მაგალითად, დედის ასაკი და ტემპერამენტი. ასე რომ, ამ კვლევამ ბევრი ვერაფერი მოგვცა.
ასპარტამმა რაღა დაგვიშავაო, გადაწყვიტეს მკვლევარებმა და მანამდე არ მოისვენეს, სანამ პირღებინება, თავბრუხვევა, მოთენთილობა-მოდუნება, ალერგიული რეაქციები არ დააბრალეს.
საბოლოო განაჩენი კი ასეთი აღმოჩნდა: შაქრის ხელოვნური შემცვლელების მიღება არც ორსულებისთვის არის სასურველი და არც ბავშვებისთვის, ადამიანთა მოდგმის დანარჩენ ნაწილს კი მათ ზომიერ გამოყენებას ვურჩევთო.

ბუნებრივი ოთხეული
ფრუქტოზა
მას სხვაგვარად ხილის შაქარსაც უწოდებენ, რადგან უხვად არის ხილში. შეიცავს თაფლიც. შაქრის მსგავსი ნახშირწყალია, მაგრამ მასზე 1,5-ჯერ უფრო ტკბილი. თანაც მისი გლიკემიური ინდექსი (მიღებისას სისხლში შაქრის დონის მატების მაჩვენებელი) სულ რაღაც 31-ია, მაშინ როდესაც შაქრისა 89-ს აღწევს. ასე რომ, დიაბეტიანთათვის (ცხადია, შაქრიან დიაბეტს ვგულისხმობთ) ფრუქტოზა ნამდვილი მიგნებაა.
პლუსები
. აქვს სასიამოვნო გემო
. წყალში იოლად იხსნება
. არ იწვევს კარიესს
. იდეალური დამატკბობელია ბავშვებისთვის, რომლებსაც შაქრის აუტანლობა აწუხებთ
მინუსები
. შაქარივით მაღალკალორიულია
. მაღალ ტემპერატურაზე იოლად იშლება, ამიტომ მურაბების, კომპოტების და მსგავსი ჩაროზების დასამზადებლად არ გამოდგება
. თუ დიდი ოდენობით მივიღებთ, შესაძლოა მეტაბოლური სინდრომი (ნივთიერებათა ცვლის მოშლა) გამოიწვიოს
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა დღეში 30-40 გ (6-8 ჩ. კ.)

სორბიტი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 420)
მას შაქრის სპირტებს მიაკუთვნებენ, თუმცა უფერული კრისტალური ფხვნილია და არა თხევადი, სპირტისმაგვარი ნივთიერება. ყველაზე მეტია ყურძენში, ვაშლსა და წითელ მოცვში. შაქარზე თითქმის ორჯერ ნაკლებკალორიულია და ამდენჯერვე ნაკლებად ტკბილი. ეს ნივთიერება დიაბეტურ საკვებშიც უხვად არის და იმის გამო, რომ კბილებს არ ერჩის, კბილის პასტებისა და საღეჭი რეზინების შემადგენლობაშიც შედის.
სორბიტი იდეალურად არბილებს კანს, ამიტომ კოსმეტოლოგებმა ხელიდან არ გაუშვეს და ზოგიერთ კრემში, შამპუნში, ლოსიონსა და გელში გლიცერინის მაგივრად დაამატეს.
კოსმეტოლოგებს ექიმებიც აჰყვნენ და სორბიტი ნაღველმდენ და საფაღარათო საშუალებად გამოიყენეს.
პლუსები
. უძლებს მაღალ ტემპერატურას, ამიტომ გამოდგება ტკბილეულისა და საკონდიტრო ნაწარმის მოსამზადებლად
. იოლად იხსნება წყალში
. არ იწვევს კარიესს
. აქვს ნაღველმდენი ეფექტი
მინუსები
. დიდი დოზები მეტეორიზმსა და დიარეას იწვევს
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა დღეში 30-40 გ (6-8 ჩ. კ.).

ქსილიტი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 967)
სორბიტის მსგავსი სპირტია, მაგრამ გაცილებით კალორიული და ტკბილი. მას ძირითადად სიმინდის ფუჩეჩისა და ბამბის თესლის კანისგან იღებენ.
პლუსები და მინუსები იგივე აქვს, რაც სორბიტს.
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა დღეში 40 გ (8 ჩ. კ.).

სტივია

როგორც შაქრის შემცვლელმა საშუალებამ, დიდი ხანი არ არის, რაც სახელი დაიმკვიდრა. სამაგიეროდ მისი ამ თვისების აღმოჩენას სენსაციის გარეშე არ ჩაუვლია: ის შაქარზე 250-300-ჯერ ტკბილია, თანაც არც კალორიულია და არც სისხლში შაქრის დონის მატებას იწვევს.
გარდა ამ ღირსებებისა, სტივიას სამკურნალო თვისებებიც აქვს: ნერვული და ფიზიკური გამოფიტვის შემდეგ ძალების აღდგენას უწყობს ხელს, ინსულინის სეკრეციას ასტიმულირებს, არეგულირებს არტერიულ წნევას, აუმჯობესებს საჭმლის მონელებას.
სტივია შეგიძლიათ შეიძინოთ როგორც ფხვნილის, ისე სიროფის სახით.
პლუსები
. თერმულად მდგრადია, ამიტომ გამოდგება ტკბილეულისა და საკონდიტრო ნაწარმის მოსამზადებლად
. წყალში იოლად იხსნება
. არ შლის კბილის მინანქარს
. აქვს სამკურნალო თვისებები
მინუსები
. აქვს სპეციფიკური გემო, რაც ბევრს არ მოსწონს
. ბოლომდე შესწავლილი არ არის
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 18 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამიანისთვის – 1,25 გ).

ხელოვნური შაქრები
საქარინი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 954)
სწორედ საქარინით დაიწყო 1884 წელს შაქრის სინთეზური შემცვლელების ერა. ის შაქარზე 300-ჯერ უფრო ტკბილია, მაგრამ, მისგან განსხვავებით, საქარინმოფრქვეულ საკვებს მომწარო გემო დაჰკრავს. საქარინი, ისევე როგორც შაქრის სხვა ხელოვნური ანალოგები, არ ცვლის სისხლში შაქრის დონეს, არ აითვისება ქსოვილების მიერ და არ გროვდება ორგანიზმში.
საქარინი ტაბლეტების სახით იყიდება, მაგრამ მომწარო გემოს დასაფარავად სხვა ნივთიერებას ამატებენ.
პლუსები
. უკალორიოა
. არ იწვევს კარიესს
. არ მოქმედებს სისხლში შაქრის შემცველობაზე
. არ უფრთხის გაცხელებას
. ძალიან ეკონომიურია: ერთი შეკვრა, რომელიც 1200 ტაბლეტს შეიცავს, 6 კგ-მდე შაქარს ცვლის (ერთ ტაბლეტში 18-20 მგ საქარინია)
მინუსები
. მომწარო გემო
. არ შეიძლება მათთვის, ვისაც თირკმლის უკმარისობა აქვს ან შარდკენჭოვანი დაავადებისკენ არის მიდრეკილი
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 5 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამინისთვის – დღეში 350 მგ).

ნატრიუმის ციკლამატი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 952)
შაქარზე 30-50-ჯერ უფრო ტკბილია. არსებობს კალციუმის ციკლამატიც, მაგრამ მომწარო გემოს გამო იშვიათად გამოიყენება. 
პლუსები
. უკალორიოა
. არ იწვევს კარიესს
. უძლებს მაღალ ტემპერატურას
მინუსები
. შესაძლოა, კანის ალერგიული რეაქცია გამოიწვიოს
. არ არის რეკომენდებული ბავშვებისთვის, ორსულებისა და იმ ადამიანებისთვის, რომლებსაც თირკმლის უკმარისობა და შარდგამომყოფი გზების პათოლოგიები აქვთ.
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 11 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამინისთვის – დღეში 0,77 გ).

ასპარტამი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 951)
იგი შაქრის ყველაზე პოპულარული შემცვლელია: მის წილად “ტკბილი ქიმიის” მეოთხედი მოდის! ასპარტამი 1965 წელს მიიღეს ორი ამინომჟავასგან: ასპარაგინისა და ფენილალანინისგან და მეთანოლი დაუმატეს. იგი შაქარზე 220-ჯერ უფრო ტკბილია და გემოთი ყველაზე მეტად ჰგავს ნამდვილ შაქარს.
პლუსები 
. უკალორიოა
. არ ვნებს კბილებს
. არ ზრდის სისხლში შაქრის შემცველობას
. წყალში იოლად იხსნება
. ორგანიზმში შემადგენელ ამინომჟავებად იშლება, რომლებიც აქტიურად მონაწილეობენ ნივთიერებათა ცვლაში
. დიდხანს ინარჩუნებს ხილის გემოს. ამ თვისების გამო მას ხილის საღეჭ რეზინებში ამატებენ
მინუსები
. თერმულად არამდგრადია
. ეკრძალებათ ფენილკეტონურიით დაავადებულებს
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 40 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამინისთვის – დღეში 2,8 გ).

კალიუმის აცესულფამი (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 950)
შაქარზე 200-ჯერ უფრო ტკბილია, მაგრამ მაინც არ არის ისეთი პოპულარული, როგორიც საქარინი და ასპარტამი, რადგან წყალში ცუდად იხსნება. წესისამებრ, სხვა შემცვლელებთან კომბინირებულად გამოიყენება. ყველაზე ხშირად მას ასპარტამს ურევენ.
პლუსები 
. უკალორიოა
. არ შლის კბილის მინანქარს
. არ მოქმედებს სისხლში შაქრის დონეზე
. თერმულად მდგრადია
მინუსები
. ცუდად იხსნება წყალში
. არ არის რეკომენდებული მათთვის, ვისაც თირკმლის უკმარისობა აქვს ან კალიუმით ღარიბ დიეტას იცავს
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 15 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამინისთვის – დღეში 1,5 გ).

სუკრალოზა (ეტიკეტზე ამოიცნობთ ნიშნით E 955)
. შაქარზე 600-ჯერ (!) უფრო ტკბილია. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერები ბევრს ეცადნენ, მის წინააღმდეგ სამხილები მოეპოვებინათ, არაფერი გამოუვიდათ – სუკრალოზას ტოქსიკურობა ვერა და  ვერ დაამტკიცეს! 
პლუსები
. უკალორიოა
. არ იწვევს კარიესს
. არ ზრდის სისხლში შაქრის დონეს
. თერმულად მდგრადია
მინუსები
. ბევრ აფრთხობს ის ფაქტი, რომ მის შემადგენლობაში შედის ქლორი – მეტ-ნაკლებად ტოქსიკური ელემენტი
მაქსიმალური ნებადართული დოზაა 15 მგ სხეულის ყოველ კილოგრამზე (70 კგ-იანი ადამინისთვის – დღეში 1,5 გ).

ვიტამინების ისტორია

ჯანმრთელობისთვის სულ ცოტა – გრამის მეათასედი თუ მემილიონედი ნაწილია საჭირო. სამაგიეროდ, დეფიციტი ორგანიზმში მიმდინარე ქიმიურ რეაქციათა ბუნებრივ თანამიმდევრობას ისე არღვევს, თითქოს უხილავ ორკესტრს დირიჟორი დაეკარგაო.  მათზე ყველა ჩვენგანს მკაფიო წარმოდგენა აქვს, წამლადაც გვექცნენ და სახელებიც ზეპირად ვიცით. და მაინც, თუ კარგად დავფიქრდებით, მათ შესახებ კიდევ ბევრი საინტერესო რამ გვაქვს გასაგები.

ცოცხალი ისტორია
ვიტამინები, ბუნებრივია, საკვებში ყოველთვის იყო. რაღაც ამდაგვარის არსებობის შესახებ ეჭვი უხსოვარი დროიდან გაჩნდა, მაგრამ, რა გასაკვირიც უნდა იყოს, სულ ერთი საუკუნეა, რაც დანამდვილებით შევიტყვეთ მათი ამბავი.
ძველმა ეგვიპტელებმა, მაგალითად, იცოდნენ, რომ ქათმის სიბრმავით დაავადებულისთვის ღვიძლი უნდა ეჭმიათ. რა თქმა უნდა, პირველს რომ A ვიტამინი იწვევს, რომელიც მეორეში ნამდვილად შედის, ამაზე წარმოდგენაც არ ჰქონდათ, მაგრამ ვერ დავუკარგავთ, სნეულის განკურნებას მაინც ახერხებდნენ.


შუა საუკუნეებს ამ საქმეში დიდი წვლილი არ შეუტანია, – ეტყობა, ყველა მეტ-ნაკლებად ნორმალურად იკვებებოდა ან ჯანმრთელობას სხვა მტრები უფრო უსპობდნენ, ასე რომ, არც იდუმალი ნივთიერებების ნაკლებობა შეუმჩნევია ვინმეს და არც მათი არსებობა უეჭვია.
XIX საუკუნის ბოლომდე მთელი მსოფლიო პროდუქტების საკვებ ღირებულებას მათში შემავალი ცილების, ცხიმების, ნახშირწყლების, წყლისა და მინერალური მარილების მიხედვით განსაზღვრავდა. ამ შეხედულებისთვის საფუძვლის შერყევა პირველად 1881 წელს სცადა რუსმა ქირურგმა ნიკოლაი ლუნინმა – თაგვების ერთ ჯგუფს რძე ასვა, მეორეს კი რძის იმ დროისთვის ცნობილი ყველა ინგრედიენტის ხელოვნური ნარევი. პირველი ჯგუფი თავს ნორმალურად გრძნობდა, მეორე კი დაიხოცა. დასკვნაც ზუსტი გამოიტანა: ბუნებრივი საკვები, გარდა ცნობილი ძირითადი ნივთიერებებისა, სიცოცხლისთვის შეუცვლელ სხვა ნივთიერებათა მიკროსკოპულ რაოდენობასაც უნდა შეიცავდეს, რომელთა აღმოჩენა თანამედროვე მეთოდებით ვერ ხერხდებაო. ასეთ აშკარა ფაქტებსაც არ დაუჯერეს, თუმცა არა თავკერძობის გამო – უბრალოდ, სხვა მეცნიერებს ცდის განმეორებისას იგივე შედეგი არ მიუღიათ. დღეს ვიცით, რომ მათ, სავარაუდოდ, რძის შაქრის ბოლომდე გაწმენდა ვერ მოახერხეს, ლუნინს კი, უბრალოდ, გულმა უგრძნო და ეს ნახშირწყალი ჩვეულებრივი შაქრით, საქაროზით ჩაანაცვლა. ასე რომ, დასკვნის აღიარება 20 წლით გადაიდო.
ასეა თუ ისე, პირველი ვიტამინის კრისტალური სახით გამოყოფის პატივი 1912 წელს პოლონელ მკვლევარს კაზიმირ ფუნკს ერგო. სწორედ იგი გახლავთ ამ სასიცოცხლო ნივთიერებების ნათლიაც. ვიტამინი ლათინურიდან მომდინარეობს – ვიტა” სიცოცხლეს ნიშნავს. რაც შეეხება ამინებს, მოგვიანებით გაირკვა, რომ ყველა ვიტამინი ცილოვანი ბუნებისა არ იყო (ანუ ამინომჟავას არ წარმოადგენდა), თუმცა სახელი სახელად დარჩა.

თითოეული ცალ-ცალკე
დღეს ვიტამინების ოჯახი 20-მდე წევრს ითვლის და როგორც ყველამ ვიცით, ლათინური ასოების სახელები ჰქვიათ, ოღონდ ამ ასოების რიგითობა ვიტამინების აღმოჩენის თანამიმდევრობას სულაც არ ემთხვევა.
შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ პირველი ვიტამინის პატივი C ვიტამინს უნდა რგებოდა. მისი დეფიციტით გამოწვეულ სურავანდს კაცობრიობა ანტიკური ხანიდან იცნობს, კოლუმბისა და მაგელანის ეპოქამ კი ის ნაოსანთა რისხვად აქცია. მიუხედავად იმისა, რომ თითქოსდა ბალანსირებულად იკვებებოდნენ, მოგზაურებსა და ზღვაოსნებს ღრძილებიდან სისხლდენა, ძლიერი ტკივილები ეწყებოდათ, ჭრილობები ძნელად უხორცდებოდათ და იხოცებოდნენ კიდეც. 1749 წელს შოტლანდიელმა ქირურგმა ჯეიმს ლინდმა აღმოაჩინა, რომ ციტრუსების მოყვარულთ სურავანდი აღარ ემართებოდათ და ბრიტანეთის სამეფო ფლოტს სენის პროფილაქტიკისთვის ლიმონის გამოყენება ურჩია. ხელმძღვანელობამ დაიჯერა, კაპიტნებმა და მეზღვაურებმა – ნაკლებად. ადმირალიტეტს მეტსახელად მჟავე შეარქვეს, თანაც საუკუნენახევრის განმავლობაში უმრავლესობას მტკიცედ სწამდა, რომ სურავანდის თავიდან ასაცილებლად ჰიგიენა, რეგულარული ვარჯიში და, რაც მთავარია, მორალური ძლიერება იყო საჭირო. სამივეს განუხრელი დაცვის მიუხედავად, სურავანდს არქტიკული ექსპედიციის უამრავი წევრი ეწირებოდა... C ვიტამინი კი მხოლოდ 1932 წელს გამოყვეს სუფთა სახით. ეს ბუნებრივი ანტიოქსიდანტია – უჯრედებს თავისუფალი რადიკალების დამაზიანებელი გავლენისგან იცავს, ეს უკანასკნელნი კი საკვებისგან ან გარემოს მავნე ზეგავლენის, მაგალითად, თამბაქოს წევის ან მაიონიზებელი რადიაციის შედეგად წარმოიქმნებიან. C ვიტამინი უმნიშვნელოვანესია კანის, ძვლების და შემაერთებელი ქსოვილის სიჯანსაღისთვის, ხელს უწყობს ჭრილობების შეხორცებას და რკინის შეწოვას, თუმცა გრიპისა და გაციების მკურნალობისა და პროფილაქტიკისთვის, გავრცელებული შეხედულების მიუხედავად, არ გამოგვადგება.


პირველი ვიტამინი კი XVIII საუკუნის ბოლოს თუ XIX საუკუნის დასაწყისში გამოყვეს თევზის ქონიდან. ეს ცხიმისმაგვარი ნივთიერება რაქიტისგან კურნავდა და ჯერ “ანტირაქიტული A” უწოდეს, შემდეგ – A ვიტამინი, დღეს კი რატომღაც D ვიტამინი ჰქვია. ვინ გადაწყვიტა კაცობრიობის დაბნევა, ძნელი დასადგენია, მაგრამ კოვზი ნაცარში ჩაუვარდა, ვინაიდან ის, რაც დღეს D-ა, რომ ადრე A იყო, აღარავის ახსოვს და არც აღარავინ იბნევა.
D ვიტამინის ნაკლებობა პირველ რიგში ძვლებზე აისახება და რაქიტსა და ოსტეოპოროზს იწვევს. D ვიტამინი ასევე აუცილებელია კუნთების, ნერვული და იმუნური სისტემების ნორმალური ფუნქციობისთვის.


მეორე ვიტამინის აღმოჩენას აღმოსავლეთ აზიაში ბერი-ბერის ეპიდემიას უნდა ვუმადლოდეთ. ეს სნეულება ძლიერი დაღლილობით, ლეთარგიით, გულ-სისხლძარღვთა, ნერვული, კუნთოვანი და საჭმლის მომნელებელი სისტემების მხრივი გართულებებით ვლინდებოდა და ზოგჯერ ფატალურადაც მთავრდებოდა. 1897 წელს კრისტიან ეიკმანმა შეამჩნია, რომ ბერი-ბერისგან გადასარჩენად წიწილებისთვის საკენკად გარჩეული თეთრი ბრინჯის ნაცვლად ყავისფერი უნდა დაეყარათ. მომდევნო წელს ფრედერიკ ჰოპკინსმა დაასკვნა, რომ  ზოგიერთი საკვები ორგანიზმის ფუნქციობისთვის აუცილებელ “დამატებით ფაქტორებს” შეიცავდა. აღმოჩენას აღმოჩენა მოჰყვა და ჰოპკინსმაც და ეიკმანმაც 1929 წელს რამდენიმე ვიტამინის აღმოჩენისთვის ნობელის პრემია მიიღეს. ბერი-ბერის მიზეზსა და პიონერს კი B1 ვიტამინი უწოდეს. B ვიტამინების მრავალრიცხოვანი ოჯახია, რომელსაც სულ ცოტა ხანში შესაძლოა მე-14 წევრიც შეემატოს. მათი ძირითადი დანიშნულება საკვებიდან ენერგიის მიღებისა და ორგანიზმში მისი წარმოქმნის უზრუნველყოფაა, დეფიციტი კი ნერვული, საჭმლის მომნელებელი, სისხლწარმომქმნელი სისტემების, კანის დაზიანებით ვლინდება.
დანარჩენი სამის – A, E და K ვიტამინების ისტორიით თავს აღარ შეგაწყენთ. როგორც ზემოთ ვთქვით, A ვიტამინის ნაკლოვანება მხედველობის სიმკვეთრის დაქვეითებას ანუ ქათმის სიბრმავეს იწვევს – ადამიანი შებინდებისას ვერ ხედავს. ვითარდება აგრეთვე თვალის ლორწოვანი გარსის სხვადასხვა დაზიანება,  სრული სიბრმავის ჩათვლითაც კი. ამავე ვიტამინის დეფიციტი ლორწოვანი გარსების დაზიანებასაც იწვევს. K ვიტამინი სისხლის შემადედებელი სისტემის ნორმალურ ფუნქციონირებას უზრუნველყოფს, მისი დეფიციტი სისხლდენებისაკენ მიდრეკილებით ვლინდება. E ვიტამინი რეპროდუქციული სისტემის ფუნქციობაში მონაწილეობს, ამიტომ მისი დეფიციტი შესაძლოა უშვილობის ან ორსულობის შეწყვეტის მიზეზიც გახდეს. იგი მონაწილეობას აგრეთვე კუნთოვანი და ნერვული სისტემების ფუნქციობაში. 

სად ვიპოვოთ
ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ დაგვრჩა მთავარი: სად ვეძებოთ ეს სასიცოცხლოდ აუცილებელი ნივთიერებები. რა თქმა უნდა, ცალ-ცალკეც და ნებისმიერი კომბინაციითაც აფთიაქის თაროებზე ყოველ მათგანს უკავია კუთვნილი ადგილი. სურვილი იყოს და ქსელური მარკეტინგის მოღვაწენი შინაც მოგვართმევენ, უფასო ლექციასაც დაუზარლად წაგიკითხავენ იმის შესახებ, რამდენად შემცირდა თანამედროვე პროდუქტებში ვიტამინების რაოდენობა და დაგვარწმუნებენ, რომ ჯანმრთელობის შესანარჩუნებლად ერთადერთი გზა დაგვრჩა – ისინი აბებით ჩავანაცვლოთ.
რა თქმა უნდა, გარემოც დაბინძურებულია და ჩვენი საკვებიც უფრო და უფრო იტენება ფუჭი კალორიებით, და მაინც, მთელ მსოფლიოში (მათ შორის აშშ-შიც, სადაც ჯანსაღი საკვების პრობლემა კიდევ უფრო მწვავედ დგას), ჯანმრთელობის სფეროს ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ ადამიანთა უმრავლესობისთვის ვიტამინების საუკეთესო წყარო საკვებია. იქიდან ვიტამინები უფრო ადვილადაც შეითვისება და უფრო ნელაც გამოიყოფა. თანაც, აბისგან განსხვავებით, საკვები სხვა სასარგებლო ნივთიერებებსაც შეიცავს. სამაგიეროდ, კონკრეტულ ჯგუფებს, – მაგალითად, ვეგეტარიანელებს, ჩრდილოეთში მცხოვრებ შავკანიანებს, – შესაძლოა ამა თუ იმ ვიტამინის ჩანაცვლება დასჭირდეთ.
რომელი ვიტამინი რომელ პროდუქტშია და რა რაოდენობით, ან რამდენი გვჭირდება თითოეული მათგანი, მეცნიერებს გამოწვლილვით აქვთ შესწავლილი და ცხრილებიც კი შეუდგენიათ, მაგრამ, დაგვეთანხმებით, ყოველივე ამის დამახსოვრებას და გამოთვლას მოკვდავის ტვინი კი არა, საკმაოდ მძლავრი პროცესორი სჭირდება. როგორც სპეციალისტები ამბობენ, ეს არც არის აუცილებელი. ვიტამინების საჭირო რაოდენობას ყოველგვარი ზედმეტი ძალისხმევის გარეშე მოაგროვებთ, თუ თქვენი რაციონი მრავალფეროვანი და ჯანსაღი იქნება:
. აქცენტი ხილზე, ბოსტნეულზე, საღ მარცვლეულზე, ნაკლებცხიმიან რძესა და მის ნაწარმზე გააკეთეთ;
. ნუ უგულებელყოფთ მჭლე საქონლის, ფრინველის ხორცს, თევზს, თხილს, პარკოსნებსა და კვერცხს;
. შეზღუდეთ ნაჯერი (ცხოველური) და ტრანსცხიმების, ქოლესტეროლის, მარილისა და შაქრის რაოდენობა


როგორ შევივსოთ კალციუმის მარაგი

პედიატრია, თავისთავად, ნაცნობი სიტყვაა. აი, გერიატრია კი ასაკოვანთა ჯანმრთელობას შეისწავლის. ჰოდა, აღმოჩნდა, რომ მათი გადაკვეთის წერტილი ძვლებზე გადის. დაგაბნიეთ? ვეცდებით, აგიხსნათ.
ალბათ არაერთხელ გაგიგონიათ დაავადება, სახელად ოსტეოპოროზი. ეს არის პათოლოგია, რომელიც ძვლოვანი მასის შემცირებას იწვევს. ძვლები მყიფდება და მოტეხილობაც იოლად ვითარდება.
არ გეგონოთ, თითქოს ძვლებთან დაკავშირებული პრობლემები მაინცდამაინც მოხუცებულობისას იჩენდეს თავს – სუსტი ძვლები 20 წლის ასაკშიც გვღალატობს...
შესაძლოა, ძვლის ამ პრობლემების შესახებ დედიკოს და მამიკოს არაფერი გაეგონოთ, მაგრამ ის, რომ პაწიას მაგარი ძვლები უნდა ჰქონდეს, ყველა მშობელმა იცის. ძვლების “გამაგრების” სწორ ტაქტიკაზე კი ახლა გესაუბრებით.

გინდ დაიჯერე, გინდ არა
პაწიას ძვლების გასამაგრებლად დიდი ფილოსოფია არ არის საჭირო – ამის მიღწევა სულ ადვილად შეიძლება ადეკვატური კვებითა და ვარჯიშით.
კალციუმი ძვლისთვის წამალზე მეტია და აი, რატომ: მისი დეფიციტის დროს ძვლები დარბილებას იწყებს, თავს იჩენს კუნთების ტკივილი და სისუსტე, თავისთავად, ბავშვი ზრდაშიც ჩამორჩება.
კალციუმი უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს კუნთების შეკუმშვაში, ნერვული იმპულსის გადაცემაში, ჰორმონულ ცვლაში. როდესაც სისხლში ამ ელემენტის დონე იკლებს, ორგანიზმი ძვლებში ჩალაგებულ კალციუმს იყენებს, შედეგად კი ძვლოვანი ქსოვილი ზარალდება.
როგორც გამოკვლევებმა აჩვენა, გოგონები, რომლებიც პუბერტულ (გარდატეხის) ასაკში სათანადო რაოდენობით არ იღებდნენ კალციუმს, წლების შემდეგ გაცილებით ხშირად ხდებიან ისეთი ვერაგი დაავადების მსხვერპლი, როგორიც ზემოხსენებული და ავად სახსენებელი ოსტეოპოროზია.
აშშ-ის პედიატრების გამოთვლით, კალციუმის დღიური მოთხოვნილება  ასეთია:
. დაბადებიდან 6 თვემდე – 210 მგ
. 6 თვიდან წლამდე – 270 მგ
. 1-დან 3 წლამდე – 500 მგ
. 4-დან 8 წლამდე – 800 მგ
. 9-დან 18 წლამდე – 1300 მგ
. 19-დან 50 წლამდე – 1000 მგ
. 50 წლიდან – 1200 მგ
. ორსულებისა და მეძუძური ქალებისთვის 20 წლამდე – 1300 მგ, 20-ის შემდეგ – 1000 მგ.
ეს ციფრები რძეში რომ გადავიყვანოთ, ასეთ სურათს მივიღებთ: წლიდან 4 წლამდე ასაკის ბავშვმა დღე-ღამეში 650-600 მლ რძე უნდა მიიღოს, 5 წელს გადაცილებულმა კი 550-500 მლ.
ზოგიერთი ავტორი ოდნავ განსხვავებულ ციფრებს გვთავაზობს: 1-დან 3 წლამდე 700 მლ ასვით, 3 წლიდან კი 600 მლ-მდე ჩამოდითო. როგორც ჩანს, იმიტომ, რომ ასაკთან ერთად ბავშვს საშუალება ეძლევა, კალციუმის მარაგი რძის სხვა პროდუქტებითაც შეივსოს.
გახსოვდეთ: კალციუმის ასათვისებლად D ვიტამინია საჭირო, ამიტომ რაქიტის პროფილაქტიკისთვის პედიატრი მასაც ნიშნავს. D ვიტამინით მდიდარია თევზი, კვერცხის გული.

ამერიკელმა მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ 9-დან 18 წლამდე ასაკის გოგონების 85% და ვაჟების 60% კალციუმის სათანადო რაოდენობას ვერ იღებს.

დავითვალოთ კალციუმი
რძის შემდეგ კალციუმს ყველაზე დიდი რაოდენობით ყველი (ჩედერი) შეიცავს. გარდა რძის ნაწარმისა, კალციუმით მდიდარია მწვანილი, განსაკუთრებით – ისპანახი, ასევე – კვერცხი, ნუში, შირბახტი, ჩირი... მეტი სიზუსტისთვის ციფრებსაც მოვიყვანთ: 235 მლ რძე 300 მგ კალციუმს შეიცავს, 110 გ ნაყინი – 120 მგ-ს, 45 გ ჩედერი – 300 მგ-ს, 175 გ იოგურტი – 225 მგ-ს, 110 გ ხაჭო – 70 მგ-ს, კალციუმით გამდიდრებული ფორთოხლის წვენი – 300 მგ-ს, 115 გ წითელი ლობიო – 40 მგ-ს, 30 გ ნუში – 80 მგ-ს.
რაკი ყველაზე მეტი კალციუმი რძეშია, მოდი, მის ასათვისებელ მინიმუმზეც ვისაუბროთ.
წლამდე ასაკის პაწიასთვის იდეალური საკვები, უდავოდ, დედის რძეა. სწორედ მასშია ბავშვის ორგანიზმისთვის საჭირო ოდენობის კალციუმი. თუ ჩვილს ბუნებრივი საკვები არ ჰყოფნის, პედიატრი სპეციალური ნარევების დამატებას გირჩევთ. ისინიც, ისევე როგორც რძე, კალციუმით არის მდიდარი.
მიზანშეწონილია, ძროხის რძეს (უმჯობესია, მოუხდელს) პატარამ პირველად წლის ასაკში გაუსინჯოს გემო. ორი წლიდან შეგიძლიათ უკვე მოხდილი რძეც შესთავაზოთ პატარა მსუნაგს.
დაიხსომეთ: ყოველგვარი რძეც, ცხიმიანიცა და უცხიმოც, კალციუმს თანაბარი რაოდენობით შეიცავს.

 
როცა არ შეიძლება
არის შემთხვევები, როდესაც ბავშვი რძეს ვერ სვამს. კერძოდ, ასეა:
. ლაქტოზის აუტანლობის დროს. ბავშვს რძის დალევის შემდეგ მუცლის შემაწუხებელი ტკივილი (ჭვალი) და დიარეა ეწყება. დამნაშავე კი იმ ფერმენტის (ლაქტაზას) დეფიციტია, რომელიც რძის შაქრის (ლაქტოზას) მონელებაში მონაწილეობს. 
ლაქტოზის აუტანლობის შემთხვევაში პედიატრი ბავშვს პრეპარატს დაუნიშნავს, რომელიც რძის შაქრის მონელებაში დაეხმარება. გარდა ამისა, იყიდება რძეც, რომელშიც ლაქტოზა ცოტაა ან საერთოდ არ არის.
გაითვალისწინეთ: ბევრი იოგურტი ლაქტოზას არ შეიცავს. ასევე ძალიან ცოტაა ეს შაქარი ჩედერში და, ზოგადად, მაგარ, გამოყვანილ ყველში.
. რძეზე ალერგიული რეაქციის დროს. ეს რძის ცილის კაზეინის ბრალია. ამ პროტეინს, რომელიც რძესი თავმოყრილი ცილების 80%-ს შეადგენს, რძის ყოველგვარი პროდუქტი შეიცავს. უხვად არის კაზეინი ნარევებშიც.
თუ პატარა სუსნიას რძეზე ალერგია აქვს, პედიატრი ჰიპოალერგიულ ფორმულას ან სოიისგან დამზადებულ ნარევს გირჩევთ. უკანასკნელ შემთხვევაში კალციუმის მარაგის შევსება სხვა პროდუქტებით ან პრეპარატის საშუალებით მოგიწევთ.
. მოზარდი გოგონები წონის მატების შიშით რძის პროდუქტებს ერიდებიან. მათ გასაგონად კიდევ ერთხელ გავიმეორებთ, რომ ცხიმიან, დაბალცხიმიან და სრულიად უცხიმო რძეში კალციუმი თანაბარი რაოდენობითაა. გარდა ამისა, 240 მლ რძე მხოლოდ 80 კალორიას შეგმატებთ.
შესაძლოა, უცნაური მოგეჩვენოთ, მაგრამ გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ თინეიჯერი გოგონები, რომლებიც კალციუმის დღიურ ნორმას ითვისებენ (მაგალითად, ამ ელემენტით გამდიდრებული ფორთოხლის წვენს სვამენ), თანატოლებზე გაცილებით ტანწერწეტები არიან. 

არ მიყვარს რძე!
თუ პატარა პრინციპულად არ სვამს რძეს, ათასი ხრიკის გამოგონება მოგიწევთ. ცოტას ჩვენც დაგეხმარებით. მაგალითად, შეგიძლიათ, რძე საყვარელ შვრიის ბურბუშელაზე მოუსხათ, რძის წვნიანი მოუმზადოთ, მოხარშული კარტოფილი თავსიივე ნახარშის ნაცვლად რძეში აუჭყლიტოთ... პატარა მსუნაგი რძესთან ერთად ათქვეფილი ხილითა და რძიანი კაკაოთიც სიამოვნოებით ჩაიკოკლოზინებს ყელს.
კალციუმის ლიმიტის შესავსებად ბავშვს შეგიძლიათ შესთავაზოთ ყველიანი პიცა ან ჩისბურგერი, კალციუმით გამდიდრებული წვენი, ბროკოლი, ნუში, მწვანილი. სუპერმარკეტებში კალციუმით გამდიდრებულ ბურღულეულსა და  პურსაც კი მიაგნებთ.

ხაჭო?
ბუნებრივ კვებაზე მყოფ პატარას ხაჭო ხუთი თვიდან შეიძლება მივცეთ, ხოლო შერეულ კვებაზე მყოფს – სამი თვიდან. თავდაპირველად დღეში სულ რაღაც 5 გრამი ხაჭო შესთავაზეთ, მერე და მერე კი ულუფა თანდათან გაუზარდეთ. 6 თვის ბავშვს დღეში უკვე 30 გ ხაჭო შეგიძლიათ მისცეთ, 10 თვისას კი 50 გ. თუ 1 წლის პატარას ყოველდღიურად 50 გრამ ხაჭოს შეაჭმევთ, ჩათვალეთ, რომ კალციუმის დღიური ნორმის მეოთხედი მიღებული ექნება.
ხაჭო ცილების საწყობია. სამ წლამდე ბავშვებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამი მათგანი – ლიზინი, ტრიპტოფანი და მეთიონინი.
ლიზინის დეფიციტი სიმაღლეში ზრდასა და წონის მატებას აფერხებს, ტრიფტოფანის დეფიციტის შედეგად ირღვევა იმ ნივთიერებების სინთეზი, რომლებიც სისხლმბადი ორგანოების ჩამოყალიბებაში მონაწილეობენ, ხოლო მეთიონინის დეფიციტი ნახშირწყლების ცვლის დარღვევაშია დამნაშავე. ასე რომ, ხაჭო პატარა მსუნაგისთვის იდეალური ფიაა, სადაც ცილები ორგანიზმისთვის იოლად ასათვისებელი თანაფარდობით არის წარმოდგენილი.

კალციუმის მტრები და მოყვარეები
არსებობს ნივთიერებები, რომლებიც კალციუმის შეწოვას უშლის ხელს. ასეთია ოქსალატები, ფიტინის ნაერთები, ზოგიერთი ცილა და კოფეინი. თავისთავად ეს კალციუმმოძულენი ჯანმრთელობისთვის სულაც არ არიან მავნე. მეტიც – თავ-თავიანთი წილი სარგებლობაც კი მოაქვთ. ასე რომ, მიირთვით, მაგრამ რამდენიმე რეკომენდაცია გაითვალისწინეთ.
ფიტინის ნაერთები და ოქსალატები თავმოყრილია ისპანახში, პარკოსნებში, ამიტომ მომზადებამდე წყალში დიდხანს დაალბეთ, რომ კალციუმის “მტრებისგან” გათავისუფლდეს.
ფიტინი უხვად არის ქატოში და, საზოგადოდ, უჯრედისით გაჯერებულ საკვებშიც. ასე რომ, თუ კალციუმით მდიდარი საკვების მიღებას განიზრახავთ ან ამ ელემენტის შემცველ პრეპარატს იღებთ, გირჩევთ, ქატო ორსაათიანი ინტერვალით მიირთვათ.
კოფეინი ძვლებში ჩალაგებულ კალციუმსაც ერჩის. ყავაში გარეული რძე ამ ეფექტს რამდენადმე გაანეიტრალებს.
კიდევ ვის  არ უყვარს კალციუმი? თურმე ასეთი მედიკამენტებიც არსებობს. ასე, მაგალითად:
. ტეტრაციკლინის (ანტიბაქტერიული მოქმედების პრეპარატია) შეწოვას კალციუმი საგრძნობლად აფერხებს.
. რკინის პრეპარატის მიღებისას კალციუმის მიღება არ არის მიზანშეწონილი.
. ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონისა და კალციუმის პრეპარატის მიღებას შორის ოთხი საათი მაინც უნდა გავიდეს.
. პრეპარატები, რომლებიც მშიერ კუჭზე ისმება, კალციუმთან ერთად არამც და არამც არ უნდა მივიღოთ.

დროა, ვივარჯიშოთ
რაც უნდა ბევრი ხაჭო ვაჭამოთ და რძე ვასვათ პატარა ონავარს, შესაძლოა, მის ძვლებს იმდენი სარგებელი ვერ მოვუტანოთ, რამდენიც ვარჯიშით.
ძვლებისთვის სასარგებლოა: 
. ჩოგბურთი
. სირბილი
. ფრენბურთი
. ლაშქრობა
. ჰოკეი
. ფიგურული სრიალი
. ფეხბურთი
. ტანვარჯიში
. კალათბურთი
. აერობიკა 

ამერიკელ სპეციალისტებს მიაჩნიათ, რომ ცურვა და ველოსპორტი ძვლების გასამაგრებლად არ გამოგვადგება, თუმცაღა ჯანმრთელობის ზოგად მდგომარეობას აუმჯობესებს.
მათივე თქმით, ძვლებისთვის სასარგებლოა ისეთი სპორტი, რომელიც ღია ცის ქვეშ ვარჯიშს მოითხოვს. ეს გასაგებიც არის: კალციუმის ასათვისებლად საჭირო D ვიტამინი ხომ კანში მზის სხივების ზემოქმედებით წარმოიქმნება. ამავე ლოგიკით, არც ეზოსა თუ პარკში თამაში და ანცობა უნდა სწყენდეს პატარას.
მაინც რამდენი უნდა ივარჯიშოს ბავშვმა? როგორც გაირკვა, მეტისმეტი ფიზიკური დატვირთვა ძვლებს კი არ ამაგრებს, შესაძლოა, გამოფიტოს კიდეც, მით უმეტეს მაშინ, როცა აქტიურად მზარდი ორგანიზმი ვარჯიშთან ერთად შიმშილობს. ამ მკაცრ გამოცდას საკუთარ ჯანმრთელობას თინეიჯერი გოგონები უწყობენ – ქანცის გაწყვეტამდეც ვარჯიშობენ და დიეტასაც იცავენ. ამ დროს ორგანიზმში ქალური ჰორმონების (ესტროგენების) დონე იკლებს, რაც ძვლოვანი მასის შემცირებას უწყობს ხელს.
როგორც ჩანს, ამ საშიშროების შესახებ მწვრთნელებმა და ქორეოგრაფიის პედაგოგებმაც იციან, ამიტომ დღეს იშვიათად თუ ნახავთ ნორჩ სპორტსმენს ან მოცეკვავეს, რომელიც იძულებით იცავს უმკაცრეს დიეტას.

გაითვალისწინეთ: ძვლოვან ქსოვილს დამანგრეველ დარტყმას აყენებს სიგარეტი. იფიქრებთ, სად ბავშვი და სად სიგარეტიო, მაგრამ თურმე ძვლებისა და, საზოგადოდ, ჯანმრთელობისთვის პასიური მოწევაც (სიგარეტის კვამლით გაჟღენთილ ოთახში ყოფნა) არანაკლებ მავნე ყოფილა. არ დაიჯერებთ და ამერიკელებს ამ ფაქტის დამადასტურებელი სტატისტიკაც კი გააჩნიათ.


აღზევანს წასვლა გადაიდო

მეთერთმეტე წელია, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციას თებერვლის პირველი შვიდი დღე მარილის მსოფლიო კვირეულად აქვს გამოცხადებული, მაგრამ არა მისდამი პატივისცემის ნიშნად – ჩვენი ცხოვრების ამ უცვლელ თანამგზავრს ბრძოლას უცხადებენ. მისი უდიდებულესობა ნატრიუმის ქლორიდი მტრად არის შერაცხული.
ბროლის მოსატანად ცხრა მთას იქით სიარული, დრო, როცა რამდენიმე მომცრო ნატეხად მონას იყიდიდი და სავსე სამარილით როგორც ოჯახის მუხლმაგრობის ნიშნით თავის მოწონება წარსულს ჩაბარდა. თან გაჰყვა (ანუ მარილზე გაემგზავრა) ლათინური სიტყვაც salarium, თუმცა ინგლისური salary ლექსიკონში დღესაც იწონებს თავს და ყველა დასაქმებულს თვეში ერთხელ (ან ისე, როგორც ხელშეკრულებით არის გათვალისწინებული) ახარებს. გუმანმა არ გიმტყუნათ – ერთიც და მეორეც ხელფასს, ანაზღაურებას ნიშნავს და აშკარად მარილიანი ეტიმოლოგია აქვთ. მოკლედ, მიუხედავად იმისა, რომ წელიწადში 193 მილიონ ტონას მოიპოვებენ და ამაში მსოფლიოს 100-ზე მეტ ქვეყანას შეაქვს წვლილი, ჯანმრთელობა და ზღვის წყლიდან თუ კლდის ქანებიდან მიღებული სიმდიდრე ბარიკადების სხვადასხვა მხარეს აღმოჩნდნენ.

სიკვდილის თეთრი ნიღაბი
გავრცელებული ხუმრობის თანახმად, სანამ თეთრ სიკვდილად მარილი და შაქარი ითვლება, კოკაინს შეუძლია მშვიდად იძინოს. ტკბილ-ტკბილი საუბრები სხვა დროისთვის გადავდოთ, მარილის ნათლობის ამბავს კი მეტ-ნაკლებად დაწვრილებით მოგახსენებთ.
უკვე ნახსენები (და კიდევ არაერთხელ სახსენებელი) ჯანმოს მონაცემებით, გარდაცვლილთა ნახევარზე მეტი ქრონიკულ სნეულებებს ეწირება. შემთხვევათა მესამედში ბრალი გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს მიუძღვით, თანაც მათი 80% მცირე და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნების წილად მოდის. ისიც ცნობილია, რომ გულის დაავადებების, ინსულტის, II ტიპის დიაბეტის შემთხვევათა 80% და კიბოს 40% შეიძლება საკმაოდ მარტივი და ხარჯეფექტური საშუალებებით ავიცილოთ თავიდან.
ციფრებით დაბომბვა ჯერ არ დაგვიმთავრებია. გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიების განვითარების ყველაზე მძლავრი ხელშემწყობი ფაქტორი მაღალი არტერიული წნევა ყოფილა. რა თქმა უნდა, ის ერთადერთი არ არის – ყველაზე შრომისმოყვარე ორგანოსა და ათიათასობით კილომეტრზე გადაჭიმულ სისხლძარღვებს სხვაც ბევრი რამ ემტერება: საერთო ქოლესტეროლისა და დაბალი სიმკვრივის ლიპოტროტეიდების (ე. წ. ცუდი ქოლესტეროლის) მომატებული დონე, თამბაქო, შაქრიანი დიაბეტი, სიმსუქნე, ხილ-ბოსტნეულის ნაკლებობა, მცირე ფიზიკური აქტივობა, – მაგრამ ვერც სიხშირით და ვერც გამანადგურებელი ძალით წნევასთან ახლოს ვერც ერთი ვერ მივა. თავის ტვინის სისხლძარღვების დაზიანება – ასიდან 62, ხოლო გულის არტერიების დაზიანება – ასიდან 49 შემთხვევაში სწორედ მაღალი წნევის ბრალია და ყოველწლიურად სულ მცირე 7 მილიონ ადამიანს იწირავს.
მარილიანი კერძების სიყვარული და მაღალი წნევა კი თურმე ხელიხელჩაკიდებულები დადიან. მარილის მოყვარულ ქვეყნებში წნევიანი გაცილებით მეტი ყოფილა, ვიდრე მოძულეებში (გაგიკვირდებათ და ასეთებიც არსებობს). კოხრეინის თანამშრომლობამ რამდენიმე გამოკვლევის შედეგები შეაჯამა და დაადგინა, რომ მარილის მოხმარების დღეში 4.5 გ-ით შემცირება მომატებულ სისტოლურ და დიასტოლურ მაჩვენებლებს შესაბამისად 4.97 და 2.74 მმ-ით ამცირებს, ნორმალურს კი  2.03 და 0.99 მმ-ით. მიუხედავად ამისა, მარილშემამცირებელ სტრატეგიას მაღალწნევიანებთან ერთად მიზანში ნორმალურწნევიანებიც ჰყავს ამოღებული. ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ მლაშეებზე შეყვარებულს, ასაკში რომ შევა, გადაჩვევა უფრო გაუჭირდება, არადა ხანდაზმულის ორგანიზმი უფრო მგრძნობიარეა. მეორეც, ასეთი მცირე ცვლილებაც კი მთელ პოპულაციაზე გადათვლით უზარმაზარ სხვაობას გვაძლევს და წელიწადში თურმე 2.5 მილიონ ადამიანს დაიხსნის სიკვდილისგან (გამოთვლების მექანიზმს – სავარაუდოდ, სირთულის გამო – არ განგვიმარტავენ. ალბათ იციან, რომ ჩვეულებრივი მოკვდავის ტვინი ამდენს ვერ მოერევა და წნევა უმარილოდაც აუწევს. ასე რომ, მოგვიწევს, სიტყვაზე ვენდოთ).

არა წნევითა ხოლო
მართალია, მარილთან სხვა პათოლოგიების კავშირი ისე დაწვრილებით არ არის შესწავლილი, როგორც წნევისა, მაგრამ მონაცემები მაინც არსებობს. როგორც ჩანს, Nacl-ის ბოროტმოქმედებათა ნუსხა მხოლოდ ამით არ ამოიწურება. უმარილობა, სავარაუდოდ, თავიდან აგვაცილებს:
 - უშუალოდ გულისა და სისხლძარღვების დაზიანებას. ასეთი გავლენა ცხოველებზე ჩატარებულმა ცდებმა გამოავლინა.
- სიმსუქნესა და მასთან დაკავშირებულ დაავადებებს, მაგალითად, შაქრიან დიაბეტს. მარილიანი კერძები წყურვილს აღვიძებს. ბევრი ამ დროს უბრალოდ წყალს კი არა, ტკბილ ან ალკოჰოლიან სითხეებს მიირთმევს და ორგანიზმს ფუჭი კალორიებითაც ტენის. გამოთვლებით, მარილის მოყვარულ ბავშვებსა და მოზარდებში ჭარბი კალორიების 20-30% ტკბილი გაზიანი სასმელების წილად მოდის. ასე რომ, მარილთან ბრძოლით კოკა-კოლასაც ვებრძვით და სიმსუქნის ეპიდემიის შეჩერებასაც ვაადვილებთ.
- ბრონქულ ასთმას. სასუნთქი გზებისა და სისხლძარღვთა გლუვი კუნთების რეგულაციის ბიოლოგიური მექანიზმები ერთმანეთს ჰგავს. ეჭვობენ, რომ მარილით მდიდარი რაციონი ასთმით დაავადებულებში სასუნთქი გზების რეაქტიულობას ზრდის. საკვებში მარილის შემცველობისა და ასთმის სიმძიმეს შორის კავშირის დასადგენად რამდენიმე მცირე რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევაა ჩატარებული (ანუ ნაკლებმასშტაბური, მაგრამ სანდო). შედეგების შეჯამებამ მარილის მოყვარულებში სასუნთქი გზების შევიწროების მეტი ტენდენცია აჩვენა. სტატისტიკურად სანდო დასკვნების გამოსატანად მონაცემები ჯერ არ არის საკმარისი, მაგრამ მარილი ასთმიანებისთვის უსაფრთხო რომ არ უნდა იყოს, ცხადია.
- შარდკენჭოვან დაავადებას. მარილის უხვი მიღება შარდით კალციუმის გამოყოფას ზრდის. თირკმელებში კალციუმიანი ქვების პრევენციისა და მკურნალობის ძირითადი მექანიზმი სწორედ მარილის რაოდენობის შეზღუდვაა.
- ოსტეოპოროზს. ალბათ გახსოვთ, ეს დაავადება ძვლების სიმტკიცის შემცირებას და მოტეხილობებისადმი მიდრეკილებას იწვევს. ერთ-ერთი ჰიპოთეზით, მისი მიზეზი შესაძლოა მარილის ჭარბი მოხმარებისას შარდით კალციუმის გაძლიერებული გამოყოფაც იყოს.
- კუჭის კიბო. დიდი ხანია, რაციონში მარილის მაღალი შემცველობა და კუჭის კიბოს გახშირება ერთმანეთს დაუკავშირეს. წინათ ფიქრობდნენ, რომ მარილით მდიდარი საკვები კარცინოგენებსაც (მაგალითად, ნიტრატებს) მრავლად შეიცავს, ბოლო დროს კი ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებმა აჩვენა, რომ მარილი კარცინოგენებისადმი მგრძნობელობას ზრდის. რამდენად მსგავსია ადამიანის ორგანიზმზე ამ ქიმიური ნივთიერების გავლენა, ჯერ კიდევ დასადგენია.

რამდენს ვჭამთ და უნდა ვჭამდეთ
თუ ისტორიკოსებს დავუჯერებთ, ცივილიზაციის გარიჟრაჟზე დღეში სულ 0.1 გ მარილს მივირთმევდით (თუმცა სიტყვაზე დაჯერება სულაც არ არის აუცილებელი, ასეთი ველური ტომები დღესაც მოიძებნება), დღეს კი მსოფლიოს საკმაოდ დიდ ნაწილში ეს მაჩვენებელი 5-ჯერ და 10-ჯერ კი არა, 100-ჯერ  მეტია. ზუსტად რის წილად მოდის ეს 10-12 გრამი, ქვეყნის ტრადიციებსა და განვითარების დონეზეა დამოკიდებული. ჩინეთში მარილს კერძებს ოჯახშივე უმატებენ, ამერიკაში კი შინ მხოლოდ 11%-ს თუ იყენებენ, ძირითად ნაწილს სახლის გარეთ მირთმეული კერძებიდან თუ მზა პროდუქტებიდან ითვისებენ.
თუ მზად ხართ, ჯანმრთელობაზე მარილის გავლენისა და მისი ნორმის საკითხებში უფრო ღრმად ჩაიხედოთ, ქიმიის გახსენება მოგიწევთ. ზემოთ უკვე ვახსენეთ, რომ სუფრის მარილი ნატრიუმის ქლორიდია. ქლორს ბევრს არაფერს ვერჩით, ბრალდებები უმთავრესად ნატრიუმის ბოსტნისკენ ცვივა. ეს უკანასკნელი შეიძლება საჭმელი სოდიდანაც შევითვისოთ. თუ სხვადასხვა მზა საკვების ეტიკეტს დააკვირდებით, ნატრიუმის გლუტამატს, ალგინატს, ნიტრიტს თუ ნიტრატსაც აღმოაჩენთ (გემოს გამაძლიერებლები, კონსერვანტები და ა. შ.). ამიტომაც, მხოლოდ მარილის შემცველობის დათვლამ შესაძლოა შეცდომაში შეგვიყვანოსო და მეცნიერებმა ნატრიუმის ნორმაც დააწესეს.
ნატრიუმის დღიური ნორმა 1500-დან 2400 მგ-მდეა. გაითვალისწინეთ: 1 ჩ. კ. (5-6 გ) მარილი 2300 მგ ნატრიუმს შეიცავს, 1 ჩ. კ. საჭმელი სოდა – დაახლოებით 1000 მგ-ს. ბავშვებს, ხანდაზმულებს და ზოგიერთი პათოლოგიის მქონეთ მარილისადმი მეტი მგრძნობიარობა ახასიათებთ და უფრო ნაკლები უნდა იხმარონ (ეს ყველაზე მეტად, რა თქმა უნდა, მომატებულ წნევას ეხება). დადგენილია, რომ თუ ჰიპერტენზიით დაავადებული ჭარბ წონასა და უმოძრაობასთან ერთად სულ ცოტა მარილსაც შეელევა, შესაძლოა წამალი აღარც კი დასჭირდეს. რაციონალურ აშშ-ში დიეტოლოგებმა წნევიანებსაც და ჰიპერტენზიის პროფილაქტიკის მსურველებსაც ყველაფერი მისხალ-მისხალ დაუთვალეს და ამ ყველაფერს კვების DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension – ჰიპერტენზიის შესაჩერებელი დიეტული მიდგომები) გეგმა უწოდეს. მის შესახებ დაწვრილებით ჩვენი ჟურნალის შარშანდელი მე-7 (58-ე) ნომრის მთავარ თემაში წაიკითხავთ. 
ლიმიტი ლიმიტად და თუ მარილის მთვლელ მეცნიერებს დავუჯერებთ (ისინი კი იმდენნი და იმდენი ეროვნებისანი არიან, რომ ძნელი წარმოსადგენია, ერთმანეთთან იყვნენ შეთანხმებულნი ან რამე ეჩვენებოდეთ), დღეში 5 გ მარილზე ჩამოსვლას მხოლოდ იმიტომ გვირჩევენ, რომ ჩვენს ნერვულ სისტემას უფრთხილებიან და ცდილობენ, მეტისმეტი არ მოგვთხოვონ, თორემ ზემოხსენებულ ტომებშიც კი უმარილობით გამოწვეულ ვერც ერთ სნეულებას ვერ მიაგნეს.

რას შვრება ჯანმო
ხმალამოღებული იბრძვის და სულ არ აპირებს, კვირეულის ან ჰიპერტენზიის მსოფლიო დღის დაწესებით შემოიფარგლოს. თუ შარშანდელ და შარშანწინდელ ანგარიშებს ვენდობით, უკვე შეუძლია, წარმატებებითაც დაიკვეხნოს. საგამოძიებო ქმედებები დამთავრებულია, მარილის საქმე გადაწყვეტილია და  განაჩენიც გამოტანილი. საქმეს ვერც იოდის დეფიციტის გადაჭრის ყველაზე იაფმა ხერხმა უშველა, რადგან იოდიან მარილში იოდი სწორედ მარილის სწორედ 10-12-გრამიან დღიურ მოხმარებაზეა გათვლილი. მაგრამ თუ პლუს-მინუსებს ავწონით, წნევა უფრო საშიშია, თანაც შეგვიძლია, სხვა რაღაცების (პურის, ზეთის, ჩაის) იოდით გამდიდრების იაფი გზებიც ვეძებოთ, შემცირებული მარილიც აუცილებლად იოდიანი იყოს, ვისაც საჭიროა, წამალი ვასვათ… მარილთან ბრძოლის შეწყვეტა კი არ ღირს. მარილის მოხმარების შემცირება მილიონობით ადამიანის გადასარჩენად ერთ-ერთი ყველაზე მარტივი და იაფი ინტერვენციაა, თანაც განვითარებულ ქვეყნებში არც ძვირადღირებული პიარკამპანიის წარმოებაა საჭირო: თურმე მარილის 15-20%-ით შემცირება საკვებს გემოს ფაქტობრივად არ უცვლის და თუ სურსათის მწარმოებელ კომპანიებს ვაიძულებთ, მარილის ნაწილს შეელიონ, მოსახლეობა ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშე ნაკლებ მარილზე გადავა. რამდენიმე ქვეყანაში მსგავსი ღონისძიებები უკვე დაწყებულია. დიდ ბრიტანეთში 1996 წელს მთავრობამ კვების მრეწველობისგან პოლიტიკური მხარდაჭერის დაკარგვის შიშით მარილის ნორმების დაწესებაზე უარი თქვა, დიეტოლოგებმა და ექიმებმა კი ჯანმრთელობისა და მარილის კონსენსუსის აქციის ჯგუფი შექმნეს და თუმცაღა მარილის შემცირება სავალდებულოდ არ ქცეულა, 10%-იან შემცირებას მაინც მიაღწიეს და, მათივე გამოთვლით, წელიწადში 7000 სიცოცხლეც გადარჩინეს. მექანიზმი ძალიან მარტივია: პროდუქტის ეტიკეტზე მწარმოებელმა შუქნიშნის ფერებით უნდა მიუთითოს მარილის შემცველობა – მცირე, საშუალო თუ მაღალი. ბუნებრივია, ფაბრიკა-ქარხნის პატრონებს წითელ ან ყვითელ ჯგუფში მოხვედრას მცირე ტექნოლოგიური ცვლილებების გატარება ურჩევნიათ. შედეგად ყველა ბედნიერია –  ხალხიც, მთავრობაც და, თქვენ წარმოიდგინეთ, კვების ინდუსტრიაც: მარილის რაოდენობის შემცირება კლიენტების რაოდენობაზე არანაირად არ ასახულა. ახლა ჯგუფი მოლაპარაკების მომდევნო რაუნდს იწყებს, მარილის რაოდენობა უფრო მეტად რომ შეამციროს. სხვა ქვეყნებისთვის გამოცდილების გაზიარებაზე ჯანმო ზრუნავს.

რა ვქნათ ჩვენ
ნუ იფიქრებთ, რომ სრულიად უმარილო და უგემური ცხოვრებისთვის გაწირვას გიპირებთ. ბოლოს და ბოლოს, ათასობით ირემს ფინეთის გზებზე ყოველ ზამთარს კვების ინდუსტრია ხომ არ იტყუებს ტექნიკური (და, სავარაუდოდ, უგემური) მარილის ასალოკად. მთავარია, ზომიერებამ არ გიმტყუნოთ. სამწუხაროდ, ეს უკანასკნელი ხშირად გვღალატობს, მაგრამ გამოსწორება ყველას შეგვიძლია. მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ მარილის სიყვარული აკვნიდან არავის დაჰყვება, შემდეგ ვსწავლობთ და არც ნელ-ნელა გადაჩვევაა ძნელი და მტკივნეული. თუ მაღალი წნევა და ჭარბი წონა არ გაწუხებთ, არც მარილის გრამობით თვლას მოგთხოვთ. უბრალოდ, შეეცადეთ, მარილი კერძს ოდნავ დააკლოთ, სამაგიეროდ კი მწვანილი, სუნელები ან წიწაკა დაუმატოთ. პროდუქტების შესანახად ალტერნატივა ეძებეთ. მაგალითად, ხორცი დამარილების ნაცვლად გაყინეთ. ცოტა ხანში პროდუქტების ნამდვილ გემოსაც აღმოაჩენთ.
სუპერმარკეტიდან თუ სწრაფი კვების ობიექტიდან უნებლიეთ მარილის დიდი დოზა რომ არ გამოგყვეთ:
. ეცადეთ, სადილი შინ მოამზადოთ;
. მიირთვით მეტი უმი ხილი და ბოსტნეული;
. თუ დამუშავებული საკვების (ძეხვეულის, სოსისის, კონსერვის) მირთმევა მოგიხდათ, არჩევანი იმ ვარიანტზე შეაჩერეთ, რომელიც ნატრიუმს ან მარილს ყველაზე მცირე ოდენობით შეიცავს.


კვებითი დანამატები

იდუმალებით მოცული E
ყველა პროდუქტი, რომელსაც ეტიკეტზე E აწერია, კიბოს აჩენს. E-ს ციფრიც უზის გვერდით, რაც, სავარაუდოდ, კიბოს გაჩენამდე დარჩენილ დღეებს უნდა ნიშნავდეს... ასეთი მოსაზრება ხალხში ნამდვილად არსებობს, თუმცა საქმეში მეტ-ნაკლებად გარკვეულ ადამიანებს უკვირთ, რატომ ამოიჩემა მომხმარებელმა სრულიად ლათინური ანბანის ეს უწყინარი ასო.
დავიწყებთ იმით, რომ აღნიშვნა E საკვების არც ღირსებასა და არც ნაკლზე არ მიუთითებს. მაგალითად, E300 გვაუწყებს, რომ პროდუქტი ასკორბინის მჟავას შეიცავს, E330 – ლიმონისას და ა.შ. E მხოლოდ და მხოლოდ იმის მაუწყებელია, რომ აღნიშნულ ნივთიერებას ნუმერაციის საერთაშორისო სისტემის მიერ გარკვეული ნომერი აქვს მინიჭებული.
გემოს გამაძლიერებლები, საერთაშორისო სტანდარტის თანახმად, E600-დან E699-მდე იმალებიან. სწორედ მათი წყალობით არის, ყველისა და ლორისგემოიან ჩიფსებს რომ მივირთმევთ და საზამთროს არომატით გაჟღენთილ კევს ვღეჭავთ. ალბათ იტყვით: “აი, სწორედ ესენია, კიბოს რომ აჩენენ! ეს არის ის ქიმია, ორგანიზმს რომ წამლავს!” სინამდვილეში გემოს გამაძლიერებლები ბუნებრივი მასალისგან მზადდება, ასე რომ, “ქიმია” არაფერ შუაშია.

მეხუთე ელემენტი
გემოს გამაძლიერებელთა შორის გლუტამინის მჟავა ლიდერობს. ის უხვად არის ქათმის ხორცში, ნიახურში, ყველაზე მდიდარი საბადო კი წყალმცენარე კომბუა, რომელიც იაპონურ კერძებში ფართოდ გამოიყენება. სწორედ კომბუსგან მიიღო იაპონელმა მეცნიერმა კიკუნა იკედამ 1908 წელს პირველად გლუტამინის მჟავა. თავდაპირველად ამ ნივთიერებას იყენებდნენ როგორც მასტიმულირებელ, აღმგზნებ საშუალებას. მოგვიანებით აღმოაჩინეს, რომ გლუტამინის მჟავა ძლიერ გავლენას ახდენს გემოვნების რეცეპტორებზე – ეწებება მას და ხელს უწყობს გემოს უფრო მძაფრ აღქმას (ამ ეფექტს იაპონიაში “უმამის” უწოდებენ და ამტკიცებენ, რომ გემო არა ოთხი: ტკბილი, მლაშე, მჟავე და მწარე, – არამედ ხუთია, ანუ ოთხს პლუს უმამი).
ყოვლისშემძლე იაპონელებმა ნატრიუმის გლუტამატის წარმოება დაიწყეს. ამ პროდუქტს “აძინომოტო” უწოდეს (რაც “გემოს სულს” ნიშნავს) და სასადილოებში მაგიდებზე ისევე ჩამოარიგეს, როგორც ჩვენთან არიგებენ მარილსა და პილპილს.
მალე მთელ მსოფლიოში დაიწყო გლუტამინის ეპოქა. რაც უფრო მეტად იყო პროდუქტი თერმულად დამუშავებული, რაც უფრო მეტხანს იყო საჭირო მისი შენახვა, მით უფრო მალე ეკარგებოდა გემო, ამიტომ გლუტამინის მჟავას (უფრო სწორად, ნატრიუმთან ან კალიუმთან მისი ნაერთების) დამატებამ ლამის სასიცოცხლო მნიშვნელობა შეიძინა. რაც უფრო მეტად იხვეჭდა პოპულარობას გლუტამინის მჟავა, მით უფრო მეტი მითქმა-მოთქმა ისმოდა მის ირგვლივ. საქმეში, რაღა თქმა უნდა, მეცნიერებიც ჩაერთნენ. გასული საუკუნის 70-იან წლებში ამერიკელმა ნეიროქირურგმა ცდა ჩაატარა და დაასკვნა, რომ  ნატრიუმის გლუტამატი ვირთხების ტვინს აზიანებდა, მისმა იაპონელმა კოლეგამ კი ამ ბედკრული მღრღნელების თვალების დაზიანების შესახებ გამოთქვა ჰიპოთეზა. ამის შემდეგ ადამიანებზეც გადავიდნენ, დაკვირვება ჩაატარეს და განაცხადეს, რომ მათ 30%-ს, ვინც ნატრიუმის გლუტამატით გაჯერებულ საკვებს ხშირად მიირთმევს, თავის ხშირი ტკივილი, გახშირებული გულისცემა, სულხუთვა, სხეულის ტემპერატურის მატება და ზოგადი სისუსტე აწუხებს. ვინაიდან ამ დანამატს აღმოსავლეთში აქტიურად იყენებდნენ, სიმპტომთა ერთობლიობას “ჩინური რესტორნის სინდრომი” უწოდეს.
მიუხედავად მეცნიერთა მცდელობისა, შეელახათ გლუტამინის მჟავას იმიჯი, ვარაუდი ვარაუდად დარჩა – ვერავინ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ ეს დანამატი ადამიანის ჯანმრთელობაზე ნეგატიურ გავლენას ახდენს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ, რომელიც გაეროს მიერ მიღებული კვებითი სტანდარტების საერთაშორისო კოდექსით ხელმძღვანელობდა, აღიარა, რომ გლუტამინის მჟავა ჯანმრთელობისთვის სრულიად უვნებელია. მისი დღიური ნორმაც კი შემოგვთავაზა – 2 გრამი. მაგრამ საქმე ის არის, რომ შეფუთვაზე, წესისამებრ, არ არის მითითებული, რამდენ გრამ E-ს შეიცავს პროდუქტი. ეს იმიტომ, რომ მწარმოებელს აქვს იურიდიული უფლება, მიუთითოს დანამატების მხოლოდ სახელწოდება და არა ოდენობა გრამებსა და კილოგრამებში.

კალორიული უმამლო
რამდენიც არ უნდა ვიკამათოთ, გლუტამატები სასარგებლოაო, არის რაღაც, რაც მათ დადებით ეფექტს ეჭვქვეშ აყენებს. კერძოდ, გემოს გამაძლიერებლებს დიდი ოდენობით უმატებენ ფასტფუდს ანუ ჯანმრთელობისთვის ყოვლად უსარგებლო საკვებს. ამიტომაც ჩიფსები და ჰამბურგერები ძალიან გემრიელად იჭმევა, მიირთმევ და კიდევ გინდება... 2008 წელს ჩრდილოეთ კაროლინის ერთ-ერთმა ინსტიტუტმა გამოკვლევის შედეგები გამოაქვეყნა, სადაც შავით თეთრზე ეწერა, რომ ადამიანები, რომლებიც რეგულარულად მიირთმევენ გლუტამინის მჟავათი გაჯერებულ საკვებს, უფრო ხშირად უჩივიან ჭარბ წონას. თურმე ასეთი მოსაზრება 2006 წელს გერმანელებსაც გამოუთქვამთ...
ასე რომ, “გაგემრიელებული” უსარგებლო პროდუქტისგან თავშეკავება მაინც არ იქნება ზედმეტი, თუმცა ნურც ის დაგავიწყდებათ, რომ E სასარგებლო საკვებშიც (ხორცის, თევზის პროდუქტებში) უხვადაა.

ბუნებრივად გემრიელი
არსებობს ისეთი პროდუქტების უზარმაზარი ნუსხა, რომლებიც თავისთავად, ყოველგვარი ხელოვნური ჩარევის გარეშე შეიცავს გლუტამინის მჟავას. ალბათ ამიტომაც არის, რომ ისინი სხვა საკვებსაც უფრო სასიამოვნო და მიმზიდველ გემოს აძლევენ.
ბუნებრივად გემრიელი საკვების ნუსხა ასეთია (გლუტამინის მჟავას შემცველობა მოცემულია მგ-ებში 100 გ პროდუქტზე): წყალმცენარე კომბუ (3190), ყველი პარმეზანი (1680), სოიის სოუსი (780), სარდინი (280), მწიფე პომიდორი (246), ყველი ჩედერი (182), ხამანწკა (140), კრაბი (72), ხახვი (51), კომბოსტო (50), სატაცური (49), ისპანახი (48).  


გეპატიჟებით ჩაიზე

ჩაიზე გეპატიჟებით
ჩინეთის იმპერატორი შენ-ნუნი სამკურნალო მცენარეების შეგროვებით ყოფილა გატაცებული. ტყე-ღრეში სამფეხაზე შედგმული ქვაბით დადიოდა, მოკრეფილ ბალახს იქვე ხარშავდა და ნახარშსაც იქვე უსინჯავდა გემოს. უეცრად თავახდილ ქვაბში შემთხვევით რამდენიმე უცნაური ფოთოლი ჩავარდა... ნახარშის დეგუსტაციისთანავე აღიარა იმპერატორმა, რომ მსგავსი არაფერი გაესინჯა. ასე აღმოაჩინეს ჩინელებმა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით გაპიარებული სასმელი.
არსებობს მეორე ლეგენდაც, რომელიც ბუდისტური სამყაროს წიაღში დაიბადა: ლოცვით დაღლილ ბერს უნებლიეთ ჩაეძინა. როცა გამოეღვიძა, განრისხებულმა ქუთუთოები დაიპუტა და მიწაზე დაყარა. სწორედ ამ ადგილას ამოვიდა ჩაის პირველი ბუჩქი. ბერმა მისი ფოთლები დაკრიფა, მოხარშა, დალია და აღმოაჩინა, რომ სასმელი აფხიზლებდა.

ჩინური, მაგრამ ხარისხიანი
ჩინელები ჩაის თავდაპირველად სამკურნალოდ იყენებდნენ. მოგვიანებით მიხვდნენ, რომ ის მარტო წამალი კი არა, სასიამოვნო სასმელიც იყო, მაგრამ ვინ აცალათ მშვიდად სმა – ჯერ იყო და მონღოლებმა გაუჩანაგეს პლანტაციები, რაც დარჩა, ოპიუმის ომმა შეიწირა… თურმე, ნუ იტყვით და, სულ რაღაც 40 წელია, ჩინური ჩაი აღორძინების გზას დაადგა.
ევროპამ ჩაი XVII საუკუნეში გაიცნო. პიონერები ჰოლანდიელები აღმოჩნდნენ. ნიდერლანდელი ექიმი კორნელიუს დეკერი ჩაის ნაყენს სხვადასხვა  დაავადების სამკურნალოდ იყენებდა. საფრანგეთის მეფემ ლუდოვიკო XIV-მ, რომელსაც პოდაგრა ტანჯავდა, ჯადოსნური ნაყენის ამბავი შეიტყო და მისი ჩამოტანის ბრძანება გასცა. პლაცებოს ეფექტმა იმუშავა თუ ჩაიმ, ვერ გეტყვით, მაგრამ მეფე განიკურნა და ქვეშევრდომებსაც ჩაის სმა უბრძანა. საბოლოო ჯამში, საფრანგეთის მეფის კარზე ჩაის ბუმი დაიწყო. განწყობისთვის ნაყენს ფაიფურის ჭურჭელში ასხამდნენ, კედლებზე ჩინურ ხალიჩებს კიდებდნენ… თუმცა ქალებმა ჩაის გემო დაუწუნეს, კვლავ ყავითა და კაკაოთი ინებივრებდნენ თავს.
ბრიტანეთში ჩაი ჩარლზ II-ის მეუღლემ, პორტუგალიელმა ეკატერინა ბრაგენსამ გააპიარა. იმ დროისთვის (XVII საუკუნეში) ინგლისის სამეფო კარზე ასეთი ტრადიცია იყო: VIP-ბრიტანელები საუზმედ, სადილად და ვახშმად ალკოჰოლიან სასმელს სვამდნენ. დედოფალმა კი უეცრად სამეფო კარის გამოფხიზლება და ალკოჰოლის ჩაით ჩანაცვლება გადაწყვიტა. ჩარლზ II-მ მეუღლის განზრახვას მხარი არ დაუჭირა და ჩაით მოვაჭრეებს უზარმაზარი ბეგარა დაადო. მიზეზი უბრალო გახლდათ: მეფე ალკოჰოლით (ძირითადად ლუდით) მოვაჭრეებს ლობირებდა. ცოტა ხანში კანონიც კი გამოსცა: აქაოდა ჩაის სმა ბრიტანული პოლიტიკის ძირითად იდეებს ეწინააღმდეგება, ჩაით ვაჭრობა სრულიად აიკრძალოსო. ამ კანონის მიღებამ პროტესტის უდიდესი ტალღა ააგორა. მეფე იძულებული გახდა, აკრძალვა გაეუქმებინა, მაგრამ ბეგარა დატოვა. სწორედ მისი ამ ახირების გამო იყო, ინგლისური ჩაი თითქმის საუკუნის განმავლობაში ყველაზე ძვირადღირებულად რომ ითვლებოდა.
გამოხდა ხანი და ჩაი ინგლისშიც გაიაფდა. XIX საუკუნის დასაწყისში ის ჯარისკაცთა ყოველდღიური რაციონის აუცილებელ კომპონენტად იქცა. მეზღვაურებს რომის დღიური ულუფა ორჯერ შეუმცირეს და “ძვირფასი დანაკლისი” ჩაით ჩაუნაცვლეს. სწორედ ამ დროს წარმოიშვა რომისა და ჩაის ნარევი – გროგი.

ჩაის ფერი
შავი და მწვანე ჩაი ქართველებსაც გვიყვარს, მაგრამ არ იფიქროთ, რომ ამ სასმლის ფერთა გამა ესოდენ ღარიბია. მათ გარდა არსებობს: თეთრი ჩაი, რომელიც  ჩაის კვირტებისგან მზადდება, ნაყენს კი ღია ყვითელი ელფერი დაჰკრავს; ყვითელი ჩაი, რომელიც ჩინეთში ოდითგანვე VIP-სასმელად ითვლებოდა – მას მხოლოდ იმპერატორები სვამდნენ; ულუნი ანუ ფირუზისფერი ჩაი, რომელიც სპეციფიკური გემოს წყალობით ჩაის არც ერთ სახეობაში არ აგერევათ; პუერი, რომელიც გადამწიფებული ფოთლებისგან მზადდება და მოშავო ფერი აქვს.
ძალიან პოპულარულია ჩაი დანამატებით, მაგალითად, ბერგამოტით. ბერგამოტიან ჩაის უბრალოდ “ერლ გრეიდ” (ინგლ. Earl Grey) მოიხსენიებენ, ლიმონიან ჩაის “რუსულს” უწოდებენ, ხოლო პიტნიანს – ძალიან მომხიბლავ სახელს “ტუარეგს”. ჩაის მოყვარულთა ფანტაზია კიდევ უფრო შორს მიდის: ჩაის ხშირად ამატებენ ჟასმინის, ვარდის, ალუბლის, ფორთოხლის, მარწყვის, შოკოლადის და კიდევ, ვინ იცის, რის არომატს აღარ.
არსებობს “მატყუარა” ჩაიც: გვირილისა, ასკილისა, თავშავასი, მატე, კუდინი, კარკადე, როინბუში... მათ შემადგენლობაში ჩაის ნასახიც არ არის, მაგრამ რატომღაც მაინც ამ სახელით იხსენიებენ.

Чаиепитие
ჩინელმა თუ მიგიპატიჟათ, უთუოდ მწვანე ჩაის შემოგთავაზებთ. ფაიფურის ჩაიდანში, რომელშიც ნასვრეტებიანი ჭიქაა ჩადგმული, ჩაის გამომშრალ ფოთლებს ჩაყრის და მდუღარეს დაასხამს. ეს ჩაის დაყენების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მეთოდია. არსებობს მეორე, გაცილებით დახვეწილი და “წმინდა ჩინურიც”: ჩაის თავდახურულ ფიალაში (ჰაივანში) 2-4 წუთით აყენებენ, მერე თავსახურს ოდნავ გასწევენ და ამ ნაპრალიდან დალევას გთავაზობენ. რაც უფრო მცირეა ნაპრალი, მით უფრო გემრიელია ჩაი. ყოველ შემთხვევაში, ჩინელები ამაში ღრმად არიან დარწმუნებულები.
საზოგადოდ, ჩინელებს მიაჩნიათ, რომ ჩაი ყოველგვარი დანამატის (მაგალითად, შაქრის) გარეშე უნდა დაილიოს, თორემ ბუნებრივ არომატს დაკარგავს.
იაპონელებსაც მწვანე ჩაი უყვართ და ყოველი ჭამის დროს სვამენ მეტად მოკრძალებული ზომის – სულ რაღაც 50 მლ-იანი სასმისით. თუმცა, კაცმა რომ თქვას, არც კერძის გარეშე იწუნებენ. ჩაიზე დაპატიჟებულ სტუმრებს არაჟანივით სქელ, საოცრად არომატულ სასმელს სთავაზობენ.
ჩინელებს მიაჩნიათ, რომ ჩაი ცხელი უნდა დაილიოს, იაპონელები კი ცხელსაც სიამოვნებით გეახლებიან და ცივსაც.
ტიბეტელები ჩაიში კარაქს (ან ნაღებს) და მარილს ურევენ. ეს სასმელი ძლიერ ნოყიერი და მატონიზებელია. მას მთებში მოგზაურობისას სვამდნენ. ტიბეტში დღემდე არსებობს მანძილის ჩაის ფიალებით გაზომვის ტრადიცია. მაგალითად, სამი დიდი ფიალა 8 კმ-ს გაგატარებთ.
ინდოეთში XIX საუკუნემდე ჩაის მხოლოდ ბუდისტი ბერები სვამდნენ. დანარჩენ საზოგადოებაში ჩაის სმის ტრადიცია, გაგიკვირდებათ და, ინგლისიდან შეიჭრა. აქ შავ ჩაის ამჯობინებენ, რომელშიც უხვად  ურევენ შაქარს, რძესა და სანელებლებს (დარიჩინს, კოჭას...).
თუ თბილისში “ტუარეგებით” დადიან, მაროკოში ამ სახელწოდების პიტნის ჩაის გეახლებიან. თანაც, თუ კერძების მომზადება ქალების მოვალეობაა, ჩაის დაყენება წმინდა მამაკაცურ საქმიანობად ითვლება. სადილად მაროკოელები, წესისამებრ, სამ ფინჯან ჩაის სვამენ.
უზბეკეთში მწვანე ჩაია პოპულარული, მხოლოდ ტაშკენტში სვამენ შავს. თუ უზბეკს ესტუმრებით, არ გაგიკვირდეთ, თუ სადილზე ჯერ ჩაისა და ტკბილეულს შემოიტანენ და მხოლოდ ამის შემდეგ – კერძებს. ისიც გაითვალისწინეთ, რომ სტუმრის პატივისცემა ფიალაში დასხმული ჩაის მოცულობით  განისაზღვრება, ოღონდ უკუღმა: პატივსაცემ სტუმარს ძალიან ცოტას უსხამენ.
ინგლისელები ყველაზე ჩაისმოყვარული ხალხია. თურმე თითოეული მათგანი წელიწადში საშუალოდ 4 კგ ჩაის მოიხმარს. ჩაის დღეში, სულ მცირე, სამჯერ სვამენ: საუზმეზე, ლანჩზე და 5 საათზე. 5 საათზე ჩაის სმა წმინდათაწმინდა რიტუალია და ასევე ჰქვია: ჩაი ხუთ საათზე (Five oclock Tea). ამ ტრადიციას ინგლისელები დედოფალ ვიქტორიას უმადლიან, რომელმაც ნაშრომიც კი შექმნა, რომელიც ჩაის სმის ინგლისურ ტრადიციებს აღწერს და მეტად საინტერესო სათაური აქვს: “Tes Morality”.
დიდ მნიშვნელობას ანიჭებენ ინგლისელები ჭურჭელს, რომლითაც ჩაის სვამენ. ის აუცილებლად დახვეწილი და ძვირფასი უნდა იყოს. ჰო, მართლა – ჩაისთან ერთად ტკბილეულის მირთმევაც წმინდა ინგლისური ტრადიციაა.
ინგლისელებს ძალიან უყვართ რძიანი ჩაი, თუმცა ჯერ ვერ შეთანხმებულან ერთ ფრიად საორჭოფო საკითხზე: ჩაის უნდა დაუმატონ რძე თუ პირიქით. ორივე მხარე ირწმუნება, რომ გემოზე ეს ფაქტი ძალიან მოქმედებს.

ნაყენი ჯანმრთელობისთვის
ჩაის შემადგენლობაში 300-მდე ნივთიერება შედის.
• მთრიმლავი ნივთიერებები, უპირატესად – ტანინი, ჩაის მომწარო გემოს აძლევენ;
• ეთერზეთები არომატზე აგებენ პასუხს;
• ალკალოიდების წყალობით ჩაი ნერვულ სისტემაზე ახდენს გავლენას;
• ცილები და ამინომჟავები ნივთიერებათა ცვლაში მონაწილეობენ;
• პიგმენტები ჩაის ფერს აძლევენ;
• ვიტამინებსა და მინერალებზე აღარაფერს ვიტყვით...
ჩაის ღირსებებს შორის უთუოდ აღსანიშნავია ის, რომ:
• კეთილისმყოფელ გავლენას ახდენს საჭმლის მონელების პროცესზე, დევნის ორგანიზმიდან მავნე ნივთიერებებს.
• აუმჯობესებს გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მუშაობას: კოფეინისა და P ვიტამინის წყალობით არეგულირებს არტერიულ წნევას, აფართოებს სისხლძარღვებს, შლის თრომბებს.
• რგებს სასუნთქ სისტემას. ფინჯანი ჩაის დალევის შემდეგ არ გაგჩენიათ შეგრძნება, რომ შვებით ამოისუნთქეთ?!
• აქვს სუსტი შარდმდენი ეფექტი, აუმჯობესებს თირკმელების მუშაობას. ჩინელებს შორის, რომლებიც უხვად სვამენ ჩაის, შარდკენჭოვანი დაავადება იშვიათია.
• ჩაის ნაყენის საფენი იდეალურია კანის დაზიანების, ძირითადად დამწვრობის დროს
• ჩაი ერთდროულად ავლენს როგორც დამამშვიდებელ, ისე მატონიზებელ ეფექტს, აცხრობს თავის ტკივილს, აფხიზლებს და, საზოგადოდ, თავის ტვინს მშვიდად და დაუღლელად მუშაობაში ეხმარება.
ჩინელები თავიანთ საყვარელ სასმელს კიდევ რამდენიმე ღირსებას მიაწერენ: თურმე ჩაი
• კურნავს ალკოჰოლიზმისგან;
• კლავს შიმშილს;
• იდეალური გამაგრილებელი საშუალებაა;
• ხსნის სტრესს;
• ზრდის სიცოცხლის ხანგრძლივობას.
ჩაისადმი კეთილგანწყობილი ჩინელების (და არამარტო მათ) გვერდით მოიძებნენ ადამიანები, რომლებიც ყველაფერში, მათ შორის ჩაიშიც, ნეგატიური მხარის დანახვას ცდილობენ. სწორედ ისინი შეეცადნენ, ჩაისთვის იმიჯი შეელახათ, თუმცაღა იმასაც აღიარებენ, სულაც არ ვამტკიცებთ, რომ ასეა, უბრალოდ, ასე ვფიქრობთო. ბევრი რომ არ გავაგრძელოთ, აი, რას ფიქრობენ ჩაის მოძულეები: “წნევიანებში” ჩაი ჰიპერტენზიას იწვევს, მაგარი ნაყენი კი კუჭ-ნაწლავს ვნებს, შესაძლოა, შეკრულობა გამოიწვიოს, აუარესებს კანის ფერს, სტრუქტურას, იწვევს უძილობას, სისუსტეს, თავბრუხვევას და, საზოგადოდ, მსუბუქი ნარკოტიკიაო.


მავნებელია თუ არა ყავა?


გათენდა – ყავა, შესვენებაა – ყავა, დაიღალე – ყავა, თავი გტკივა – ყავა, შიმშილმა შეგაწუხა – ყავა, ინტელექტუალური სამუშაო გელოდება – ყავა, ნაბახუსევი ხარ – ყავა, ჭორაობა მოგინდა – ყავა, სტუმარი მოვიდა – ყავა... ეს სასმელი ჩვენი ცხოვრების იმდენად ორგანულ ნაწილად იქცა, ზოგი მას წყალზე მეტსაც კი სვამს. ამბობენ, რომ ყავის დიდი რაოდენობით მიღება ჯანმრთელობის პრობლემებს იწვევს. საინტერესოა, მართლა ასეა თუ ეს მორიგი მითია.

ყავადამოკიდებულება
“ყავადამოკიდებულება” კოფეინის დამსახურებაა. სწორედ ის იწვევს ყველა იმ დადებით თუ უარყოფით ეფექტს, რომელიც ჩვენს ცნობიერებაში ყავას უკავშირდება. ის გერმანელმა მეცნიერმა ფერდინანდ რუნგემ აღმოაჩინა1819 წელს, XIX საუკუნის ბოლოს კი გერმან ემილ ფიშერმა მისი შემადგენლობა გაშიფრა და კოფეინი ხელოვნური გზით მიიღო. ამ დამსახურებისთვის მას ნობელის პრემიაც კი მიანიჭეს.
ნარკოტიკულ ნივთიერებათა ნუსხას თვალს თუ გადაავლებთ, იქ კოფეინსაც იპოვით. დიახ, კოფეინი ნარკოტიკია, თუმცა მისი მოხმარება კანონით არ ისჯება და არც კოფეინდამოკიდებულების სამკურნალო თუ სარეაბილიტაციო ცენტრები არსებობს. ის მსუბუქი ნარკოტიკების რიცხვს მიეკუთვნება, რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი მოხმარება ჯანმრთელობაზე დამანგრევლად არ მოქმედებს, თუმცა დამოკიდებულების გამოწვევა შეუძლია, ამიტომ თუ ყავის ოდენობის შემცირება მოგინდათ, ეს ერთბაშად კი არა, ნელ-ნელა უნდა გააკეთოთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში აბსტინენციის სინდრომი, უფრო გასაგებად რომ ვთქვათ, “ლომკა” განგივითარდებათ.

ნატურალური კოფეინი
კოფეინი 60-ზე მეტ მცენარეში მოიპოვება. ყველაზე მეტი – ყავისა და კაკაოს მარცვლებში, ჩაის ფოთლებში, კოლას ნაჭუჭში. დამუშავებული საკვები პროდუქტებიდან კოფეინს შეიცავს ყავა, ჩაი, შოკოლადი, კოლა, ენერგეტიკული სასმელები. კოფეინი შედის ზოგიერთი მედიკამენტის, მათ შორის – ტკივილგამაყუჩებლებისა და გაციების საწინააღმდეგო საშუალებების შემადგენლობაში.

სწრაფი და ხანმოკლე ეფექტი
კოფეინი ცენტრალური ნერვული სისტემის მასტიმულირებელი და შარდმდენი საშუალებაა. ის ადვილად შეიწოვება და სწრაფად აღწევს თავის ტვინამდე. მისი გავლენით აღდგება შრომისუნარიანობა, სუსტდება დაღლილობის შეგრძნება, იმატებს როგორც ფიზიკური, ისე ფსიქიკური შესაძლებლობები. ამრიგად, ნამდვილად შეიძლება მისი გამოყენება დაღლილობისა თუ ძილიანობის მცირე ხნით მოსახსნელად. თუმცა კოფეინი არ გროვდება სისხლში და არ რჩება ორგანიზმში – მიღებიდან განსაზღვრული ხნის შემდეგ შარდთან ერთად გამოიდევნება გარეთ. შესაბამისად, ეფექტიც ხანმოკლე აქვს.

ვარდი უეკლოდ
დარწმუნებული ვარ, თქვენს სიახლოვესაც იქნებიან ადამიანები, რომლებიც, დიდი სურვილის მიუხედავად, ყავას ვერ სვამენ: ზოგი გულის აჩქარებას უჩივის, ზოგიც – ძილის დარღვევას. აუცილებლად მოიძებნება ვინმე ისეთიც, ვინც ამტკიცებს: დღეში 5 ფინჯანიც რომ დავლიო, არც გული ამიჩქარდება და არც უძილობა შემაწუხებსო. რომელია მართალი? ორივე. კოფეინზე ორგანიზმის რეაქცია მის თვისებებთან ერთად თავად ორგანიზმის ინდივიდუალურ თავისებურებებზეცაა დამოკიდებული. კოფეინს მართლაც ახასიათებს გვერდითი ეფექტები, თუმცა მის შესახებ არსებულ წარმოდგენათა უმეტესობა მითია. ზოგს ის მეტისმეტად მავნედ მიაჩნია, ზოგი კი პირიქით, მეტისმეტად ბევრ ღირსებას მიაწერს. მოდი, გავარკვიოთ, სად მითია და სად – სინამდვილე.

გულო, ჩადექ საგულესა
მათთანაც კი, ვინც ჰიპერტენზიას არ უჩივის, კოფეინი წნევის ხანმოკლე, მაგრამ მნიშვნელოვან მატებას იწვევს. მიზეზი ჯერჯერობით დაუდგენელია. მეცნიერთა ნაწილს მიაჩნია, რომ კოფეინი იმ ჰორმონებს ბლოკავს, რომლებიც არტერიების გაფართოებას უწყობს ხელს, ნაწილის აზრით კი ის თირკმელზედა ჯირკვალს ადრენალინის გამომუშავებას აიძულებს, რასაც საბოლოოდ წნევის მატებამდე მივყავართ. კოფეინი არ იწვევს არტერიულ ჰიპერტენზიას, ის მოკლე ხნით ზრდის წნევის მაჩვენებლებს, თუმცა მათთვის, ვისაც ისედაც აწუხებს მაღალი წნევა, ხანმოკლე მატებაც კი არასასურველია.
რაც შეეხება ინდივიდუალურ თავისებურებებს: იმ ადამიანების გარკვეულ ნაწილს, ვინც კოფეინიან სითხეებს რეგულარულად მოიხმარს, უფრო მაღალი წნევა აქვს, ვიდრე მათ, ვინც ასეთ სასმელებს ერიდება, თუმცა ზოგ რეგულარულ მომხმარებელს კოფეინისადმი ტოლერანტობა უვითარდება. შედეგად კოფეინი მათ წნევაზე დიდ გავლენას ვეღარ ახდენს. აღმოჩნდა, რომ კოფეინის ძალა ყველაზე მეტად 70 წელს გადაცილებულ მამაკაცებსა და ჭარბწონიანებთან იჩენს თავს.
იმის მისახვედრად, მოქმედებს თუ არა კოფეინი თქვენს არტერიულ წნევაზე, გაიზომეთ წნევა კოფეინიანი სასმლის მიღებიდან 30-120 წუთის შემდეგ. თუ მაჩვენებლებმა 5-10 მმ-ით მოიმატა, ე. ი. თქვენი ორგანიზმი კოფეინიანი პროდუქტების მიმართ მგრძნობიარეა.

სვით ყავა და დაიკელით წონა?
ბევრი ქალი ყავის დიდი რაოდენობით მიღების მიზეზად წონის დაკლების სურვილს ასახელებს. აღმოჩნდა, რომ კოფეინი მართლაც უწყობს ხელს წონის კლებას და უშლის მომატებას. ამ ფენომენის შესასწავლად კვლევები ჯერ კიდევ მიმდინარეობს. დღესდღეობით აღნიშნულ კავშირს რამდენიმე თეორიით ხსნიან. ერთი მხრივ, კოფეინი მადის დაქვეითებას იწვევს, მეორე მხრივ, მოსვენებულ მდგომარეობაშიც კი ზრდის ენერგიის მოხმარებას, თუმცა არ არსებობს სარწმუნო მტკიცებულება, რომ კოფეინი წონის მნიშვნელოვან კლებას იწვევდეს. მისი ეფექტი მინიმალურია, ასე რომ, თუ გახდომა გსურთ, ყავის იმედად ყოფნას არ გირჩევთ.
კიდევ ერთი მითი: ბევრს დღემდე ჰგონია, რომ ფინჯანი ყავა ნაბახუსევზე დაეხმარება. სინამდვილეში კოფეინს ალკოჰოლის ეფექტის შემცირება არ შეუძლია.

კალციუმის მტერი
მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ დიდი რაოდენობით კოფეინის მიღებამ შესაძლოა კალციუმის შეწოვა შეაფერხოს და საქმე ძვლის გამოფიტვამდე – ოსტეოპოროზამდე მივიდეს. მაშასადამე, ის, ვისაც კალციუმის დეფიციტი აქვს, განსაკუთრებით – ქალები პოსტმენოპაუზურ პერიოდში, კოფეინის მიღებას უნდა ერიდოს.
კოფეინს კიდევ ერთ არასასურველ ეფექტს მიაწერენ: ვარაუდობენ, რომ ის შესაძლოა საფუძვლად დაედოს ფიბროზულ-კისტოზურ მასტოპათიას – სარძევე ჯირკვლის კეთილთვისებიან დაავადებას, რომელიც საშიში არ არის, მაგრამ ნებაზე მიშვებისა და გართულების შემთხვევაში კიბოსწინარე მდგომარეობად მიიჩნევა.
გარდა ამ მდგომარეობებისა, კოფეინმა შეიძლება გამოიწვიოს შფოთვა, დეპრესია, ძილის დარღვევა, გულისრევა, ღებინება, კანკალი, ხშირი შარდვა.

ნაყოფზე ზემოქმედება
კოფეინი პლაცენტურ ბარიერს გაივლის და შესაძლოა, ზიანი მიაყენოს ნაყოფს. ნაყოფზე მოქმედებს დედის გულისცემის გახშირება და მეტაბოლიზმის აჩქარება, რომელსაც კოფეინი იწვევს, დღეში 300 მგ ამ ნივთიერების მოხმარება კი სპონტანური აბორტის რისკს ზრდის, ამიტომ ორსულობისას კოფეინთან სიფრთხილე გმართებთ, თუმცა მცირე რაოდენობით ამ დროსაც ნებადართულია.

რამდენი?
ამერიკის სამედიცინო ასოციაციის სამეცნიერო საკითხთა საბჭო ირწმუნება, რომ ჩაისა თუ ყავის ზომიერი მოხმარება თქვენს ჯანმრთელობას ვერაფერს ავნებს, მეტადრე – როცა სხვა კვებითი ჩვევები ჯანსაღი გაქვთ.
რა ოდენობა მიიჩნევა ზომიერად? დღეში საშუალოდ 400 მგ კოფეინი. ეს დაახლოებით 1 ლიტრ (4 ულუფა) ყავას შეესაბამება. კოფეინიანი უალკოჰოლო სასმელების ნებადართული დოზა კი 5 ულუფაა. ოღონდ არ დაგავიწყდეთ, რომ 5 ულუფა უალკოჰოლო კოფეინიანი სასმელი 700 კალორიაზე მეტს შეიცავს და გასუქებას უწყობს ხელს. ამ შემთხვევაში ყავის გასახდომი ეფექტი წონის მატებას ნამდვილად ვერ მოერევა. ასე რომ, კარგად დაითვალეთ დღიურ რაციონში კოფეინის შემცველობა. გახსოვდეთ ისიც, რომ სასმლის ბრენდზეც არის დამოკიდებული. ნურც იმას დაივიწყებთ, რომ კოფეინის დათვლილი რაოდენობა შესაძლოა რეალურზე ნაკლები აღმოჩნდეს, ვინაიდან კოფეინის შემცველი ზოგიერთი პროდუქტის შემადგენლობაში ეს უკანასკნელი არც კია მითითებული. ორსულებისთვის ნებადრთულია დღეში ერთი-ორი პატარა ფინჯანი ყავა ან ჩაი.

რა უნდა გაითვალისწინოთ, სანამ ყავას დაისხამთ
კოფეინის მიღებისას გასათვალისწინებელია მედიკამენტებთან მისი ურთიერთქმედება. მაგალითად, ეფედრინისა და კოფეინის ერთდროული მიღება წნევის მატებას, ინფარქტის, ინსულტის, კრუნჩხვის განვითარებას უწყობს ხელს. თეოფილინს, რომელიც ბრონქული გზების გასაფართოებლად გამოიყენება, კოფეინის მსგავსი ეფექტები ახასიათებს, ამიტომ კოფეინთან ერთად მისმა მიღებამ შესაძლოა უფრო ძლიერი გვერდითი ეფექტები გამოიწვიოს. აქედან გამომდინარეობს მარტივი დასკვნა: ყოველი მედიკამენტის მიღებამდე ექიმთან გაიარეთ კონსულტაცია.

ცხოვრება კოფეინის გარეშე

მიიღეთ ნაკლები კოფეინი, თუ გაქვთ:
* სტრესისა და შფოთვისკენ მიდრეკილება;
* ძილის დარღვევა;
* ფიბროზულ-კისტოზური მასტოპათია;
* კუჭის წყლული ან რეფლუქსური დაავდება;
* მაღალი წნევა, რომლის დასარეგულირებლად მედიკამენტების მიღება გჭირდებათ;
* გახშირებული ან არარეგულარული გულისცემა;
* ქრონიკული თავის ტკივილი.
ერიდეთ კოფეინის მიღებას ისეთი ქმედების შესრულებამდე, რომელიც წნევის მატებას უწყობს ხელს (ასეთია, მაგალითად, ვარჯიში, მძიმე სამუშაო)

ერთით ნაკლები მავნე ჩვევა
კოფეინზე ნუტრიციული მოთხოვნილება არ არსებობს, ასე რომ, თამამად შეგიძლიათ, ის მენიუდან ამოიღოთ, ოღონდ გაითვალისწინეთ, რომ ყავის გადაჩვევასაც თავისი წესები აქვს.
როგორც ზემოთ მოგახსენეთ, ყავაზე ერთბაშად უარის თქმა მოხსნის ანუ აბსტინენციის სინდრომს იწვევს. სავსებით ბუნებრივია, ნარკოტიკული ნივთიერების შეწყვეტის შემდეგ “ლომკა” განვითარდეს. აბსტინენციის სინდრომი ვლინდება ძილიანობით, თავის ტკივილით, გაღიზიანებადობით, გულისრევით, ღებინებით. თუ ყოველივე ამის განცდა არ გინდათ, ყოველდღიურად მცირედით შეამცირეთ ყავისა თუ სხვა კოფეინიანი სასმელების ოდენობა. განსაკუთრებით ერიდეთ მათ მიღებას დღის ბოლოს. კოფეინიანი ყავა უკოფეინოთი შეცვალეთ – ასეთი სახეობების უმეტესობას ისეთივე გემო აქვს, როგორიც კოფეინიან ანალოგებს.

გვანცა გოგოლაძე


ზემოთ