გისურვებთ ჯანმრთელობას და სულიერ სიმშვიდეს!

სიახლეები

16.07.2018
ფრანგული დღეები "ავერსში"...

  1. სამედიცინო თემები >
  2. აქტუალური მდგომარეობები ფსიქიკური დაავადებები და ქცევის დარღვევები


ფსიქიატრია – 21-ე საუკუნის სტიგმა

ადამიანის ფსიქიკა სამყაროს ერთ-ერთი გამოცანაა. ის საკმაოდ ფაქიზი სისტემაა, რომელსაც მოფრთხილება სჭირდება. დღის განმავლობაში ადამიანი უამრავ უარყოფით ინფორმაციას იღებს, რომელიც გავლენას ახდენს მის ემოციებსა და ფსიქიკურ მდგრადობაზე, განსაკუთრებით – დღეს. ჩვენ ხომ ისეთ დროში ვცხოვრობთ, როდესაც სტრესოგენული ფაქტორები მკვეთრად არის მომატებული.

ფსიქიკაზე ამ ფაქტორების გავლენა შემდგომ სხვადასხვა ფსიქიკური აშლილობით გამოიხატება, მაგალითად, დეპრესიით, რომელიც დღეს ყველაზე გავრცელებული ფსიქიკური პრობლემაა. ის ყოველ მეოთხე ან მეხუთე ადამიანს ემართება და თვითმკვლელობის ერთ-ერთ უმძლავრეს რისკფაქტორს წარმოადგენს. ამ დროს ფსიქიატრის დახმარება აუცილებელია, მაგრამ მთელ მსოფლიოში არსებობს ერთგვარი სტიგმა: ადამიანებს მიაჩნიათ, რომ დეპრესია სისუსტისა და სიზარმაცის ნიშანია, ამიტომ უმეტესობა მალავს თავის მდგომარეობას და ცდილობს, დამოუკიდებლად გაართვას თავი. ამან კი შესაძლოა სავალალო დასასრულამდე მიგვიყვანოს.

 

სად ვცდებით

ფსიქიატრიას ბევრი სიგიჟესთან აიგივებს, ამიტომ ადამიანთა უმრავლესობას მისი ხსენებაც კი უსიამოვნო შეგრძნებას, დაძაბულობას, შიშს ჰგვრის. შეუცნობლის მიმართ შიში ადამიანის ბუნებრივი ინსტინქტია, ამიტომ მათ, ვინც განსხვავებულად აზროვნებდა ან იქცეოდა, საზოგადოება საუკუნეების განმავლობაში რიყავდა. ცოტამ თუ იცის, რომ რეალობა სრულიად არ შეესაბამება არსებულ წარმოდგენებს.

ფსიქიატრია მედიცინის დარგია, რომელიც შეისწავლის ფსიქიკურ დაავადებათა გამოვლინებებს, მიმდინარეობას, წარმოშობის მიზეზებს, განვითარების მექანიზმებს, მკურნალობასა და პროფილაქტიკას.

 

ფსიქიატრია გუშინ და დღეს

ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ადამიანთა სტიგმატიზაცია შორეული წარსულიდან იღებს სათავეს. ისტორია მოწმობს, რომ ფსიქიკური აშლილობის მქონე ადამიანები საზოგადოებისთვის საუკუნეების განმავლობაში მიუღებელნი იყვნენ. შუა საუკუნეების ევროპაში მიაჩნდათ, რომ ფსიქიკურ ავადმყოფობას დემონური ძალები იწვევდნენ, ამიტომ ასეთ ავადმყოფებს კოცონზე წვავდნენ “ეშმაკეულ ძალებთან კავშირის” გამო, ხოლო ცოტა უფრო გვიან სპეციალურ დაწესებულებებს აშენებდნენ მათი იზოლირებისთვის.

ჯერ კიდევ ჰიპოკრატემ, ანტიკური ეპოქის ბერძენმა ექიმმა, განაცხადა, რომ ფსიქიკური აშლილობა ტვინის ავადმყოფობაა, გაილაშქრა საზოგადოებაში არსებული წარმოდგენების წინააღმდეგ და სულით ავადმყოფთათვის საჭიროდ მიიჩნია ექიმის მზრუნველობა, თუმცა ევროპაში მხოლოდ მე-17 საუკუნიდან დაიწყო მეცნიერულად სწორი შეხედულებების ჩამოყალიბება, ხოლო მე-19 საუკუნის დასაწყისიდან ფსიქიკურ დაავადებათა კლინიკური ფორმების სისტემატიზაცია და მკურნალობაც სცადეს.

მას შემდეგ წარმოდგენები საგრძნობლად შეიცვალა, ხოლო მიდგომები დაიხვეწა, თუმცა ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანები გარშემო მყოფებისგან, ოჯახის წევრებისგანაც კი, ჯერაც განიცდიან ზეწოლას, რაც დამკვიდრებული სტიგმის შედეგია. საზოგადოების არასწორი და არაჯანსაღი დამოკიდებულება აკნინებს დაავადებულთა თვითშეფასებას და ართმევს მათ სოციალიზაციის უნარს.

 

მაშ, რა არის ფსიქიკური ავადმყოფობა? საიდან მოდის? როგორ დავიცვათ მისგან თავი ან როგორ გავუმკლავდეთ? როდის მივმართოთ სპეციალისტს? გვეშინოდეს თუ არა? არის თუ არა ეს განაჩენი?

 

რა არის ფსიქიკური ავადმყოფობა

იმის გასაგებად, რა არის ფსიქიკური ავადმყოფობა, უნდა გვესმოდეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცნება. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის განმარტებით, ჯანმრთელობა სრული ფიზიკური, ფსიქიკური და სოციალური კეთილდღეობაა და არა მხოლოდ დაავადებებისა და ფიზიკური დეფექტების არარსებობა. ფსიქიკურად ჯანმრთელი ადამიანი თავის მოსავლელად ყოველდღიურად დგამს რუტინულ ნაბიჯებს, ახერხებს საკუთარი თავის რეალიზებას, წვლილი შეაქვს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და, რაც მთავარია, შეუძლია, თავი გაართვას ცხოვრებისეულ სირთულეებს.

ადამიანები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან. ყველა ინდივიდს აქვს პიროვნული თვისებები, რომლებსაც ის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ამჟღავნებს. ეს თვისებები ზოგს მეტად აქვს გამოხატული, ზოგს – ნაკლებად. განწყობის დღეში რამდენჯერმე შეცვლაც ნორმალურია, მაგრამ როცა ცვლილებები უმიზეზოდ, ცხოვრებისეულ მოვლენებთან კავშირის გარეშე იწყება და ჩვეულებრივზე მეტხანს გრძელდება, ხოლო ადამიანს ამის ფონზე ყოველდღიური, ჩვეული ფუნქციონირება უჭირს, შესაძლოა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემასთან გვქონდეს საქმე.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები მდგომარეობათა ფართო სპექტრს მოიცავს, უბრალო ფობიებით (შიშები) დაწყებული, მძიმე ფსიქიკური დარღვევებით (შიზოფრენია, დეპრესია...) დამთავრებული.

 

სად ვეძებოთ დამნაშავე

მენტალური დარღვევების უშუალო მიზეზი უცნობია, თუმცა გამოყოფენ ენდოგენურ (შიგნიდან მომავალ) და ეგზოგენურ (გარეგან) ფაქტორებს, რომლებიც დიდ როლს ასრულებს

ფსიქიკურ დაავადებათა განვითარებაში. წამყვანი ადგილი უკავია კონსტიტუციურ-გენეტიკურ ფაქტორებს. არსებობს კავშირი ადამიანის სხეულის აგებულებასა და მის ხასიათობრივ ნიშან-თვისებებს შორის. მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სტრესი, აღზრდის პროცესში მავნე, მტრული მოვლენები. ზოგ შემთხვევაში ეგზოგენურ ფაქტორებად განიხილება ფაქტორები, რომლებიც ხელს უშლის ნაყოფის ჩასახვას, სამშობიარო ტრავმები, თავის ტვინის დაზიანება ადრეულ ასაკში და სხვა.

 

გავრცელება

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში 450 მილიონ ადამიანს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ესა თუ ის პრობლემა აქვს, საქართველოში კი ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობების 78 ათასზე მეტი შემთხვევაა აღრიცხული. ყველაზე ხშირად დეპრესიის დიაგნოზი ისმება.

მსოფლიოში თითქმის ყოველი მეოთხე ოჯახი ამა თუ იმ თვალსაზრისით ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის წინაშე დგას. მიუხედავად ასეთი სიხშირისა, დაავადებულები არცთუ იშვიათად ხდებიან სირცხვილისა და გარიყვის მსხვერპლი. ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი კი სტიგმა და დისკრიმინაციაა, რომელიც საზოგადოების მიერ ამ ტიპის აშლილობის აღქმას სდევს თან.

 

როდის და როგორ ვლინდება

ფსიქიკური დაავადებების შემთხვევათა 50% 14 წლიდან იწყება, ხოლო – ნაწილი – 24 წლიდან.

მენტალური დარღვევები მოიცავს დაავადებათა ფართო სპექტრს, რომელთაგან თითოეულს სიმპტომების სპეციფიკური კომპლექსი აქვს, თუმცა არსებობს ზოგადი სიმპტომებიც: ასოციალურობა, ცხოვრების მიმართ ინტერესის დაკარგვა, ხშირი სევდიანობა, შემაცბუნებელი ფიქრები, კონცენტრაციის უნარის დაქვეითება, გადაჭარბებული შიში, წუხილი ან დანაშაულის გრძნობა, გუნება-განწყობის სწრაფი ცვალებადობა, მუდმივი დაღლილობის შეგრძნება, რეალობის აღქმის დარღვევა, პარანოია, ჰალუცინაცია, ყოველდღიურ პრობლემებთან ან სტრესთან გამკლავების უუნარობა, ალკოჰოლზე ან წამალზე დამოკიდებულება, კვებითი ქცევის დარღვევა, გადაჭარბებული ბრაზი, თვითმკვლელობისკენ მიმართული ფიქრები – ეს იმ სიმპტომთა მცირე ჩამონათვალია, რომელთაგან რამდენიმეს ერთდროული არსებობა შესაძლოა ფსიქიკურ დარღვევაზე მიუთითებდეს.

 

როდის მივმართოთ სპეციალისტს

თუ საკუთარ თავს ან ოჯახის წევრს ზემოთ ჩამოთვლილი მენტალური დარღვევების რომელიმე ნიშანს ატყობთ, მიმართეთ სპეციალისტს – მენტალურ დარღვევათა უმეტესობა თავისით არ იკურნება და თუ მკურნალობას დროულად არ დაიწყებთ, შესაძლოა მდგომარეობა დროდადრო გაუარესდეს და სერიოზული პრობლემები გამოიწვიოს.

 

გვეშინოდეს თუ არა

რასაკვირველია, ფსიქიკურად დაავადებულ ადამიანს შეუძლია, ჩაიდინოს დანაშაული, თუმცა შანსი იმაზე გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე საზოგადოების უდიდეს ნაწილს მიაჩნია. მაგალითად, დამნაშავეების კვლევისას აღმოჩნდა, რომ დანაშაულის მომენტში მხოლოდ 6%-ს აღენიშნებოდა ფსიქიატრიული პრობლემა, უფრო მეტიც – ეს ადამიანები არათუ მოძალადეები არ არიან, არამედ 2.5-ჯერ მეტად გვევლინებიან მსხვერპლის როლში.

 

განაჩენია თუ არა         

მართალია, ძნელია იცხოვრო ფსიქიკური აშლილობის დიაგნოზით, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ისეთ მძიმე აშლილობებს ეხება, როგორიცაა, მაგალითად, შიზოფრენია, მაგრამ გახსოვდეთ, რომ შიზოფრენიის შემთხვევათა უმრავლესობაც, სხვა მენტალური დარღვევების მსგავსად, მკურნალობას ექვემდებარება. მსოფლიოში მილიონობით ადამიანი ცხოვრობს ამ დიაგნოზით. მკურნალობა ასუსტებს სიმპტომებს და ადამიანი ახერხებს სრულყოფილ ფუნქციონირებას სახლში, სამსახურში, სასწავლებელსა თუ საზოგადოებაში.

უნდა გვახსოვდეს, ფსიქიკურ დაავადებებთან წარმატებული თანაცხოვრებისთვის აუცილებელია დაავადებულთა მხარდაჭერა, როგორც ამ კუთხით უკვე გამოცდილი ადამიანებისა, ასევე ოჯახებისა და საზოგადოებისა.

არ აქვს მნიშვნელობა, გვაქვს თუ არა ჩვენ ან ჩვენს ახლობელს შიზოფრენიის ან სხვა ფსიქიკური დაავადების დიაგნოზი – ყველა ვალდებულნი ვართ, ვიზრუნოთ ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაზე, დაავადებულთა საზოგადოებაში ინტეგრაციაზე. საზოგადოებაში უნდა მოხდეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ ცნობიერების ამაღლება, რათა შეიცვალოს დამოკიდებულება ფსიქიკურად დაავადებული ადამიანების მიმართ. კი არ გავრიყოთ, არამედ მხარი დავუჭიროთ, რათა ებრძოლონ თავიანთ დაავადებას და საზოგადოებას სრულფასოვან წევრებად დაუბრუნდნენ.

 დასაქმება რეაბილიტაციის გზაა

ფსიქიკური ჯანმრთელობა სამუშაო ადგილზე 2017 წელს ფსიქიკური ჯანმრთელობის მსოფლიო ფედერაციის მთავარი მიმართულებაა.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ანგარიშის მიხედვით, მსოფლიოში ყოველი ხუთი დასაქმებულიდან ერთს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები აქვს. სპეციალისტების განმარტებით, დეპრესიას ერთ შემთხვევაში სამსახურის დაკარგვის შიში იწვევს, მეორეში კი უმუშევრობა.

პრობლემების თავიდან ასაცილებლად, ფსიქიატრები დამსაქმებლებს რეკომენდაციებს აძლევენ.

 

ფსიქიკური ჯანმრთელობის მსოფლიო დღე

2014 წლიდან ყოველწლიურად, 10 ოქტომბერს, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მსოფლიო დღე აღინიშნება. მისი მიზანია მთელს მსოფლიოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ ცნობიერების ამაღლება და მისი მხარდასაჭერა.

ეს დღე შესაძლებლობას აძლევს ყველა დაინტერესებულ მხარეს, ღიად ისაუბრონ არსებულ საკითხებსა და საჭიროებებზე, რომელთა მოგვარებითაც ფსიქიკური ჯანმრთელობა ხელმისაწვდომი და რეალური გახდება მოსახლეობისთვის.

უნდა გვახსოვდეს, რომ მენტალურ დარღვევაში არაფერია სამარცხვინო. ის ჯანმრთელობის ისეთივე პრობლემაა, როგორიც, მაგალითად, გულის დაავადება ან დიაბეტი. ამიტომ არ უნდა გავრიყოთ ასეთი ადამიანები, უნდა დავეხმაროთ, საზოგადოების სრულფასოვანი წევრები იყვნენ.

მარიამ ჯანიაშვილი


ფსიქიკური პრობლემები

ნევროზი და დეპრესია ლამის ისევე გახშირდა, როგორც გრიპი. ყოველ შემთხვევაში, ასე ფიქრობს ჩვენი საზოგადოება. ბევრი იბრალებს კიდეც, რომ  განწყობის უცნაური ცვალებადობა მასაც დასჩემდა... მძიმე ფსიქიკური აშლილობის მიმართ კი განსხვავებული დამოკიდებულებაა, უფრო – შიში. სულით ავადმყოფი საზოგადოების “უღირს” წევრად ინათლება...
ფსიქიკური დაავადებების უშუალო მიზეზი ჯერ კიდევ დაუდგენელია, მაგრამ მკურნალობა ეფექტიანია და სულით ავადმყოფს “ღირსეულად” ცხოვრების საშუალებას აძლევს.


ფსიქიატრიის სფეროში არსებულ პრობლემებზე, ასევე ფსიქიკური დაავადებების მკურნალობის თანამედროვე პრინციპებზე გვესაუბრება მ. ასათიანის სახელობის ფსიქიატრიის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ექიმი, ფსიქიატრი ხათუნა კობახიძე.

  • . ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანებისა და, საზოგადოდ, ამ ტიპის პათოლოგიების მიმართ ჩვენს საზოგადოებას განსაკუთრებით მკაცრი დამოკიდებულება აქვს. რა მდგომარეობაა ამ მხრივ სხვა ქვეყნებში?

– ვიდრე ამ კითხვაზე გიპასუხებდეთ, მინდა აღვნიშნო, რომ მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაში, განურჩევლად მისი განვითარებისა, ეკონომიკური წყობისა და მოსახლეობის კეთილდღეობისა, ამ დაავადებებისა და მდგომარეობების წილი დაახლოებით ერთნაირია. მაგრამ არსებობს ცნება “სტიგმა” – “დამღა”, რომლის საშუალებითაც საზოგადოება ცდილობს, დამალოს საკუთარი უსუსურობა ამგვარი პრობლემების მოგვარებაში. რაც უფრო განვითარებული და განათლებულია  საზოგადოება, მით უფრო ნაკლებია “სტიგმის” ხარისხი. საზღვარგარეთ მიღებულია, ყოველ შეძლებულ ადამიანს ჰყავდეს თავისი იურისტი, ფსიქოლოგი, ფსიქოანალიტიკოსი და ფსიქიატრი. ფსიქიატრს განათლება და დიპლომი აძლევს საშუალებას, გამოიყენოს ფსიქოლოგიური და ფსიქოანალიტიკური მეთოდები პიროვნების დასახმარებლად.

  • . როგორც ცნობილია, თქვენს სტაციონარში პაციენტები ნებაყოფლობით იშვიათად ხვდებიან. რამდენად დაცულია მათი უფლებები?

– ჩვენი კლინიკა მუდმივად მონიტორინგის  ქვეშ იმყოფება. ზედამხედველობას გვიწევენ არასამთავრობო ორგანიზაციები, სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ჩვენივე ადმინისტრაცია... იშვიათი არ არის შემთხვევა, როდესაც პაციენტი სტაციონარში თვითონვე მოდის ან სასწრაფო დახმარების სამსახურს მოჰყავს. ექიმთან საუბრის შემდეგ მას აქვს უფლება, დათანხმდეს ან უარი თქვას შემდგომ მკურნალობაზე. უარის შემთხვევაში, თუ ექიმი ჩათვლის, რომ მკურნალობა საჭიროა, მაგრამ პაციენტი ვერ აცნობიერებს საკუთარ მდგომარეობას, ვიძახებთ მოსამართლეს, ადვოკატს პაციენტისთვის და ვცდილობთ დავამტკიცოთ, რომ მკურნალობა აუცილებელია. მაგრამ ასეთი შემთხვევები სულ უფრო იშვიათია. სხვათა შორის, მოსამართლეებს, რომლებიც ჩვენ გვემსახურებიან, ამ დარგშიც საკმაო განათლება აქვთ.
ფსიქიატრიული დაავადებები უმეტესად ქრონიკულია, მაგრამ დღეს მედიცინა, უფრო სწორად, ფარმაკოლოგია ისე სწრაფად ვითარდება, რომ მწვავე მდგომარეობის კუპირება ძალიან მალე ხდება. იოლად ვაღწევთ მედიკამენტურ რემისიას – სტაბილურ მდგომარეობას ხანგრძლივი მკურნალობის ფონზე. რემისიის დროს ადამიანი ჩვეულებრივ ცხოვრებას აგრძელებს.

  • . ყოფილა შემთხვევა, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილებით ვინმე არ დაგეწვინოთ?

– ყოფილა, თანაც საკმაოდ ბევრი, მაგრამ მე აქ პრობლემას ვერ ვხედავ. მთავარია, დაცული იყოს პაციენტის ჯანმრთელობა და უფლება, თუნდაც ოჯახის წევრების მიერ.

  • . ფსიქიკის რა სახის აშლილობის დროს ათავსებენ სტაციონარში ავადმყოფს?

– ყველაზე ხშირად მოგვმართავენ მწვავე მდგომარეობაში ანუ მაშინ, როდესაც პაციენტი არაადეკვატურია, აქვს სმენითი, მხედველობითი ან სხვა ტიპის ჰალუცინაციები, აღგზნებულია და აგრესიას ამჟღავნებს საკუთარი თავის ან ირგვლივ მყოფების მიმართ. მინდა, აქვე აღვნიშნო ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტი: ავადმყოფთა 38% მედიკამენტებს შინ იღებს და პათოლოგია ფაქტობრივად აღარ უმწვავდება, 62% კი უარს ამბობს მედიკამენტების მიღებაზე. სწორედ ისინი ხვდებიან სტაციონარში ხშირად.
გარდა უშუალოდ ფსიქიკური პროფილის პაციენტებისა, ჩვენთან ხვდებიან ისეთებიც, ვინც შემდგომ ნარკოლოგიურ კლინიკაში აგრძელებს მკურნალობას. ისინი ჩვენთან მოჰყავთ ფსიქოზის გამო. მაგალითად, “ვინტი”, “ჯეფი” და სხვა ჰალუცინოგენები იწვევს ძალიან მძიმე, ხშირად დამანგრეველ და შეუქცევად პროცესს.

  • . უმთავრესად რა ასაკში იჩენს თავს ფსიქიკური დაავადება, მაგალითად, შიზოფრენია?

– ეს პათოლოგია ნებისმიერ ასაკში შეიძლება გამომჟღავნდეს, თუმცა უპირატესად 20-დან 40 წლამდე იჩენს თავს, ყველაზე ხშირად – 25 წლისთვის. შესაძლოა, გარდატეხის ასაკში, 14-15 წლისთვისაც გამოვლინდეს, მაგრამ ასეთი რამ იშვიათია, თანაც მსგავსი შემთხვევები საკმაოდ მძიმედ და ავთვისებიანად მიმდინარეობს. ამ დროს მკურნალობა რთულია, რემისიას იშვიათად ვაღწევთ... 

  • . აქვს თუ არა ფსიქიკურ აშლილობას გენეტიკური ბუნება?

– ალბათ დამეთანხმებით, რომ გარკვეული გენეტიკური განწყობა თითქმის ყველა დაავადების მიმართ არსებობს. ხასიათიც კი გენებით გადადის. ასევეა ფსიქიკური დაავადებებიც. თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ჩვენი პაციენტის შვილსაც აუცილებლად გამოაჩნდება ფსიქიკური პათოლოგია. არსებობს მრავალი შემთხვევა, როდესაც ორივე მშობელი სულით ავადმყოფია, ხოლო შვილი ფსიქიკურად სავსებით ჯანმრთელია.

  • . მიაჩნიათ, რომ ფსიქიკური აშლილობის მქონე ადამიანს უცნაური, განსხვავებული აზროვნება აქვს...

– შიზოფრენია აზროვნების დეფექტს იწვევს. ამ სენით შეპყრობილნი ხშირად მართლაც უცნაურად აზროვნებენ, ფილოსოფიური ჩართვები ახასიათებთ. როგორც წესი, განსწავლულები და ნიჭიერები არიან, პროფესიულ სფეროში წარმატებებს აღწევენ. ხშირად ძალზე რთულად ასათვისებელ პროფესიებსაც კი ირჩევენ და საკმაოდ მკაცრი რეჟიმის უნივერსიტეტებში სწავლობენ. მაგრამ ასეა მაშინ, თუ პრობლემამ თავი იჩინა არა სიყმაწვილის ასაკში, არამედ მოგვიანებით, მას შემდეგ, რაც ადამიანი პროფესიას აირჩევს და მის დაუფლებას დაიწყებს ან უკვე დაეუფლება.

  • . უმთავრესად რომელი სქესის წარმომადგენლებს შორის იჩენს თავს შიზოფრენია, საზოგადოდ, ფსიქიკური აშლილობის მძიმე ფორმები?

– ასეთი პრობლემები ორივე სქესის წარმომადგენლებს შორის გვხვდება, თუმცა მამაკაცებში ოდნავ უფრო ხშირია.
უნდა ითქვას, რომ ფსიქიკური პრობლემის მქონე მამაკაცებთან ურთიერთობა გაცილებით იოლია, ვიდრე ქალებთან, ისინი უფრო მორჩილები არიან, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ექიმი ფსიქიკურად დაავადებულის ბოდვაში არ არის ჩართული ანუ სულით ავადმყოფს არ ჰგონია, რომ ექიმი მას ერჩის და ავნებს.

  • . არსებობს თუ არა რაიმე ნიშანი, თუნდაც უცნაური ქცევა, რომელიც ბავშვობაშივე მიანიშნებს, რომ ამ ადამიანს მომავალში შესაძლოა ფსიქიკური დაავადება ჩამოუყალიბდეს?

– ხშირად ყოფილა, რომ მშობლებს ცელქი, გაუგონარი, ზარმაცი ბავშვი ფსიქიკური პრობლემის მქონე ჰგონებია. გარწმუნებთ, ბავშვის ასეთი ქცევა სავსებით ნორმალურია. თუმცა არსებობს სხვა ტიპის ქცევაც, რომელიც მართლა საჭიროებს ბავშვთა ფსიქიატრის კონსულტაციას. დევიაციური ანუ ნორმალური ქცევიდან გადახრის მქონე ბავშვები სადისტურ თვისებებს ამჟღავნებენ.

  • . ბოლო ხანს საზოგადოებაში მეტად “პოპულარულია” ნევროზი და დეპრესია. მართლა ასე გახშირდა ისინი?

– ეგრეთ წოდებული “ნევროზი” და “დეპრესია” დროთა განმავლობაში კიდევ უფრო გახშირდება, ვინაიდან მათი მაჩვენებელი ქვეყნის განვითარების მაჩვენებელთან ერთად იზრდება. საუბედუროდ, ეს საზღაურია ცხოვრების ტემპისა, ახალი ტექნოლოგიებისა და განვითარებისა.
ნევროზი უმთავრესად ცივილიზაციის დაავადებად არის მიჩნეული. ის გაცილებით ხშირია განვითარებულ ქვეყნებში: შვედეთში, აშშ-ში... საქართველოში არსებული შემთხვევები უფრო სხვა მიზეზით არის განპირობებული: ჩვენთან გახშირდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა, რაც ომსა და მასთან დაკავშირებული მძიმე შედეგებით არის განპირობებული.
რაც შეეხება დეპრესიას, ის შესაძლოა რომელიმე ფსიქიკური პრობლემის, მაგალითად შიზოფრენიის ერთ-ერთი ნიშანი იყოს ან სულაც დამოუკიდებლად ჩამოყალიბდეს. დეპრესია მონოპოლარული დაავადებაა. არსებობს ბიპოლარული აშლილობაც. ამ დროს ადამიანს ხასიათის მკვეთრი ცვლილება ახასიათებს – ხან მეტისმეტად ამაღლებულ განწყობაზეა, ხან კი დეპრესიაში ვარდება. სუიციდის შემთხვევები ყველაზე ხშირად სწორედ დეპრესიის ფონზე აღირიცხება.

  • . ნევროზსა და დეპრესიას პაციენტები ხშირად თვითნებურად მკურნალობენ. რამდენად გამართლებულია ამგვარი ქმედება?

– სრულიად გაუმართლებელია. თუკი ფორიაქი, ხასიათის ცვლილება, ძილის დარღვევა (ძილიანობა ან უძილობა) მკვეთრად არის გამოხატული, სხვა ადამიანებთან ურთიერთობა სულ უფრო ჭირს, ამ შემთხვევაში აუცილებლად სპეციალისტს უნდა მივმართოთ.

  • . მაინც, რომელს? ფსიქიატრს თუ ნევროპათოლოგს?

– ყველა ექიმს, განურჩევლად პროფილისა, გავლილი აქვს ფსიქიატრია, მაგრამ მკურნალობის ლიცენზია არ გააჩნია. ის მხოლოდ ურჩევს კონსულტაციას, მაგრამ სწორი დანიშნულების მიცემა და პაციენტის მდგომარეობის ადეკვატური მართვა ფსიქიატრის კომპეტენციაში შედის. ასე რომ, ნევროზისა და დეპრესიის ნიშნების შემჩნევისას ადამიანმა უნდა მიმართოს ნებისმიერი პროფილის ექიმს, ეს ექიმი კი შემდგომ ფსიქიატრის კონსულტაციას ურჩევს.

ფსონები დადებულია, ბატონებო!
 ამ სენით ორი მილიონი ამერიკელია დაავადებული, უფრო კი, ალბათ, შეპყრობილი, მაგრამ მაინც – აშშ-ში არავინ მალავს, რომ ასეთი ადამიანები სამკურნალონი არიან. მათ დასახმარებლად სპეციალური კლინიკები არსებობს, მკურნალობის მეთოდებიც დახვეწილია...
რაღა ბევრი გავაგრძელოთ, საუბარს მეტისმეტად აზარტულ ადამიანებზე ვაპირებთ. სხვაგვარად – აზარტული თამაშების მოყვარულებზე, გნებავთ, თამაშის ჟინით შეპყრობილებზე. რაც არ უნდა ვუწოდოთ, ფაქტი ერთია – განვითარებულ ქვეყნებში ამგვარი აზარტი პათოლოგიად მიაჩნიათ.

სად იბადება აზარტი
პათოლოგიური გემბლერი რიგითისგან ყოველთვის განსხვავდება: ის ფულის მოხვეჭაზე მეტად მოგების ჟინით არის შეპყრობილი, ბოლომდე თამაშობს, დიდ ფსონებს დებს ანუ მეტად რისკავს და წაგებული ფულის უკან დაბრუნების სურვილით საზრდოობს. წაგების შემდეგ თავის თავს არ ჰგავს, ფულს სესხულობს და უკანასკნელ გროშამდე ისევ და ისევ კაზინოში ხარჯავს... და ასე გრძელდება, ვიდრე გროში მაინც აბადია. პათოლოგიური მოთამაშის გაკონტროლება შეუძლებელია, ის საკუთარ თავს არ ეკუთვნის.
გაუგებარია, რა აიძულებთ ავადმყოფურად აზარტულ ადამიანებს, თამაში ნარკოტიკად აქციონ. ამერიკელებმა ივარაუდეს, პრობლემის თავიდათავი გენებია, მაგრამ მათ გასააქტიურებლად სათანადო გარემოა საჭიროო. თურმე არასწორად აწყობილი გენების ბრალი ყოფილა, თავის ტვინში ნეიროტრანსმიტერები (ნერვული იმპულსის გადაცემაზე პასუხისმგებელი ნივთიერებები) არაადეკვატურად რომ იქცევიან. გემბლერებს ისინი მცირე ან მოჭარბებული ოდენობით გამოუმუშავდებათ.
ხელშემწყობი ფაქტორი, უახლოესი კაზინოსკენ ან სლოტ-კლუბისკენ ლტოლვას რომ აძლიერებს, შესაძლოა იყოს:
ფსიქიკის აშლილობა, თუნდაც ალკოჰოლის ან ნარკოტიკული ნივთიერების მიღებით განპირობებული. გარდა ამისა, აღმოჩნდა, რომ მოთამაშეთა სამ მეოთხედს დეპრესია ტანჯავს.
ასაკი. რაც უფრო ადრეულ ასაკში დაიწყებს ადამიანი თამაშს, მით უფრო მალე გაუმიჯნურდება მას.
სქესი. მამრები თურმე უფრო მალე ებმებიან აზარტული თამაშის მახეში. ხასიათი: როგორც შრომამანები და საქმისთვის თავგადადებულები, ასევე სრულიად უპასუხისმგებლო და ზომაზე მეტად ზარმაცი ადამიანები იოლად ეჩვევიან აზარტულ თამაშებს.

No more bets 
რაკი ვაღიარეთ, რომ ძლიერი აზარტი პათოლოგიაა, მის გართულებებზეც უნდა ვისაუბროთ.
პირველი და ყველაზე ხშირი, ფაქტობრივად, გარდაუვალი გართულება ფინანსური კრიზისი და გაკოტრებაა. ამას შესაძლოა დაერთოს ოჯახის წევრებთან, მეგობრებთან ურთიერთობის გართულება, სამსახურის დაკარგვა, ალკოჰოლით ან ნარკოტიკებით გატაცება (წაგების სევდის ჩასახშობად), პრობლემები სამართალდამცველებთან (თუკი ფულის უქონლობისას მოთამაშე ქურდობას განიზრახავს ან წაგებისას დებოშს ატეხავს) და ასე შემდეგ. ყველაზე მძიმე გართულება კი სუიციდია. ამერიკელებმა დაითვალეს კიდეც – აღმოჩნდა, რომ თავს ყველაზე ხშირად იმ ქალაქებში იკლავენ, სადაც კაზინოებია განთავსებული, მათ შორის – ლას ვეგასსა და ატლანტიკ სითიში.
პათოლოგიურ გემბლერებს აშშ-ში ფსიქოთერაპიითა და მედიკამენტებით მკურნალობენ.


უღირსი დასასრულის ქრონიკები
 “ფრენსის და კორტნი, მე თავი თქვენს საკურთხეველზე მიმაქვს. გეხვეწები, გაუძელი, კორტნი, ფრენსისისთვის, რომლის ცხოვრებაც უჩემოდ გაცილებით ბედნიერი იქნება. ძალიან, ძალიან მიყვარხართ”.
კურტ კობეინი

თავის მოკვლის ყოველი 25 მსურველიდან მხოლოდ 12 აღწევს მიზანს. ასეა ამერიკაში. შესაძლოა, სხვა ქვეყნებში სტატისტიკა ოდნავ განსხვავებული იყოს, მაგრამ ფაქტი ერთი და საყოველთაოა: დედამიწის ყოველ კუთხე-კუნჭულში არიან ადამიანები, ვისთვისაც სიცოცხლემ ფასი დაკარგა.
ფატალური არჩევანი
როდესაც მამაკაცის გარდაცვალების მიზეზთა ნუსხას ადგენდნენ, სუიციდმა პირველ ათეულში “ფრიად ღირსეული” მეშვიდე პოზიცია დაიკავა, ქალების სიკვდილიანობის ნუსხაში კი მხოლოდ მეთექვსმეტე ადგილი ერგო – ეს აშშ-ის სტატისტიკის დეპარტამენტის 2006 წლის მონაცემებია. რიცხვები წლიდან წლამდე უმნიშვნელოდ იცვლება, მამაკაცებისთვის სუიციდი ცხოვრებასთან ანგარიშის გასწორების ერთ-ერთ მძლავრ იარაღად რჩება.
ამბობენ, ქალებსაც არანაკლებ ხშირად უჩნდებათ თვითმკვლელობის სურვილი, მაგრამ მამაკაცებს საქმე ბოლომდე უფრო ხშირად მიჰყავთო. სუიციდის გენდერულ დისბალანსს იმასაც აბრალებენ, რომ მამაკაცებს უფრო ხშირად უვარდებათ ხელში იარაღი – ისინი ხომ სიცოცხლეს უმეტესად საკუთარი ცეცხლსასროლი იარაღით ესალმებიან. მეორე ადგილზეა თოკი (ან ნებისმიერი საგანი, რომლითაც თავის ჩამოხრჩობა შეიძლება), მესამეზე – საწამლავი. უმთავრესად სწორედ ამ უკანასკნელს ირჩევენ ქალები თვითმკვლელობისთვის.
დიაგნოზი თუ შედეგი
სუიციდი პათოლოგიური მდგომარეობის ერთ-ერთი შედეგია და, წესისამებრ, იმ პათოლოგიური მდგომარეობისა, რომლის დიაგნოზსაც უმეტესად პოსტ ფაქტუმ სვამენ. თუმცა არსებობს შედეგის შედარებით მსუბუქი ვარიანტიც: თვითმკვლელობის მცდელობა. ამ შემთხვევაში, როგორც წესი, არ იწერება, თუმცა იგულისხმება: “განმეორების პერსპექტივით”...
თვითმკვლელობის სურვილის ამოცნობა ძნელია, დანამდვილებით ვერავინ იტყვის, რას აპირებს სხვა, მაგრამ რამდენიმე უცნაურობის შემჩნევა შესაძლებელია. მაგალითად, სუიციდის პერსპექტივა აშკარაა, როდესაც ვინმე:
. ხშირად საუბრობს თვითმკვლელობაზე და იყენებს ასეთ ფრაზებს: “თავს მოვიკლავ”, “მირჩევნია, მოვკვდე”, “ნეტავ სულ არ დავბადებულიყავი...”
. საუბრისას, ვითომდა შემთხვევით, სიტყვას მოაყოლებს: “ნეტავ თვითმკვლელობის რომელი მეთოდია ყველაზე ეფექტური?”
. უფრო და უფრო ხშირად ამჯობინებს განმარტოებას;
. განწყობა მკვეთრად ეცვლება: ერთ დღეს თუ ამაღლებულ განწყობაზეა, მეორე დღეს დეპრესია ტანჯავს;
. სრულიად სასოწარკვეთილი და ფარხმალდაყრილია;
. უფრო და უფრო ეტანება სასმელსა და ნარკოტიკს;
. კალაპოტიდან სრულიად ამოვარდნილია: უდროო დროს ჭამს და უდროო დროს სძინავს;
. უზომოდ რისკიანი ხდება, მაგალითად, ავტომობილს მეტისმეტად სწრაფად ატარებს;
. მეგობრებს ისე ემშვიდობება, თითქოს უკანასკნელად ხედავსო;
. ეცვლება ხასიათი: თუ აქამდე მორცხვი იყო, შესაძლოა, მეტისმეტად კომუნიკაბელური გახდეს და პირიქით.
აშშ-ში ყოველწლიურად 32 000 ადამიანი იკლავს თავს, დღეში დაახლოებით 89!

რაღა დარჩა...
ალბათ მიხვდით, რომ ამ ნიშნებით თვითმკვლელის ამოცნობა რთულია. არც სუიციდი ყოფილა მარტივი აღსაქმელი: ის კომპლექსური ქმედებების ერთობლიობაა, თვითმკვლელობის იდეით დაწყებული, სუიციდის აქტის “წარმატებულ” დასასრულამდე. მისი გამოვლინება შეიძლება იყოს:
. თვითმკვლელობის აკვიატებული იდეა, რომლის დროსაც ადამიანი გამუდმებით თავის მოკვლაზე ფიქრობს;
. ქმედებები, როდესაც ადამიანი ცდილობს, საკუთარ თავს რაიმე დაუშაოს. ასეთმა ქმედებებმა შესაძლოა ფატალური შედეგი გამოიღოს. ამგვარი განზრახვით ხელმძღვანელობენ, როდესაც იღებენ მედიკამენტების ჭარბ დოზას, მეტისმეტად სწრაფად დაჰყავთ ავტომობილი ან ჭარბად ეტანებიან ალკოჰოლს; 
. თვითმკვლელობის მცდელობა – ეს არის ქმედება, რომელიც საკუთარი თავის ფიზიკური განადგურებისკენ არის მიმართული;
. პარასუიციდი ცრუ თვითმკვლელობაა, როდესაც ადამიანი ცდილობს, თვითდაშავებით დაარწმუნოს სხვები, რომ თავის მოკვლას ლამობდა. სუიციდის ეს ფორმა თვითგანადგურებას არ ისახავს მიზნად, თუმცა შესაძლოა, ადამიანმა ვერ მოზომოს და ცრუ მცდელობა ფატალური შედეგით დასრულდეს. პარასუიციდის გამოვლინება, წესისამებრ, მაჯაზე ვენების გადაჭრაა.
. დასრულებული სუიციდი, რომლის დროსაც შედეგი მიღწეულია.

მარტოსული ვარ...
 “...უსახლკარო, ნათესავებისა და მეგობრებისგან მიტოვებული, ფულიც დიდი ხნის წინ შემომელია, ერთადერთი, რაც გამაჩნია, ღვთისგან ბოძებული სიცოცხლეა. ჰოდა, ღირს კი მისი შენარჩუნება?”
ასეთ მდგომარეობაში შესაძლოა ბევრი იყოს, მაგრამ თავის მოკვლის სურვილი ყველას როდი უჩნდება. ამავე დროს, მათ გვერდით ცხოვრობენ ადამიანები, რომელთაც გონებაში სუიციდური აზრები ხშირად უტრიალებთ და სულაც არ დაეძებენ, ვის დარჩება მათი ბიზნესი თუ მილიონებად შეფასებული უძრავ-მოძრავი ქონება ჩანაფიქრის სისრულეში მოყვანის შემდეგ...
ასე რომ, სრულიად გაუგებარია, ვისგან უნდა ველოდეთ სუიციდს, თუმცა მეცნიერებმა ყოველი შემთხვევისთვის მაინც გაარკვიეს, რა უბიძგებს ადამიანს თვითმკვლელობისკენ.
ამრიგად, მიზეზი შეიძლება იყოს:
. ფსიქიკური პრობლემები: დეპრესია, ბიპოლარული მოშლილობა, შიზოფრენია;
. სიმთვრალე, ნარკოტიკული ზემოქმედების ქვეშ ყოფნა;
. სისხლით ნათესავებს შორის სუიციდის ფაქტი;
. ძლიერი ფსიქიკური ტრავმა, მათ შორის – წარსულში განცდილი ძალადობა;
. მარტოობის, უიმედობის განცდა;
. სახლში ცეცხლსასროლი იარაღის ქონა;
. მძიმე ქრონიკული დაავადებით, მაგალითად, ავთვისებიანი სიმსივნით გამოწვეული ტანჯვა.
მკვლევარებმა ისიც კი დაადგინეს, რომ სუიციდის მსხვერპლნი უპირატესად მარტოხელები ყოფილან. 
სუიციდური აზრებისგან გათავისუფლება, როგორც სპეციალისტები ირწმუნებიან, შესაძლებელია. მედიკამენტების (მაგალითად, ანტიდეპრესანტების) მიღება, ცხოვრების ნირის შეცვლა (სპორტით გატაცება), ფსიქოთერაპია უმეტესად პოზიტიურ შედეგს იძლევა. თუ ადამიანმა მკურნალობაზე უარი თქვა, ამ შემთხვევაში ახლობლებს განსაკუთრებული სიფრთხილის გამოჩენა მართებთ – ეგებ მიზნის მიღწევაში ხელი შეუშალონ...
***
თვითმკვლელობით დაასრულეს სიცოცხლე (თუმცა შთამომავლებისთვის ამით არ დაუმახსოვრებიათ თავი) სერგეი ესენინმა (თავი ჩამოიხრჩო), ზიგმუნდ ფროიდმა (ნარკოტიკის ზედმეტი დოზა მიიღო), ერნესტ ჰემინგუეიმ და ვინსენტ ვან გოგმა (ცეცხლსასროლი იარაღით მოისწრაფეს სიცოცხლე), მერილინ მონრომ (მიიღო მედიკამენტების ჭარბი დოზა), ადოლფ ჰიტლერმა და მისმა მეორე ნახევარმა ევა ბრაუნმა (საწამლავი დალიეს).... 

ბრწყინვალე გონება
რომ არ ვიცოდეთ, რა შეუძლია არაორდინარულ აზროვნებას, უცნაურობის ნიღაბს ამოფარებულ ნიჭს, ვიფიქრებდით, რომ სამყარო შეშლილებით არის  სავსე. მართლაც, ხშირად ადამიანის ქმედების ახსნა ძნელია, მისი ნააზრევის ლოგიკურ ჩარჩოში მოქცევა კი საერთოდ შეუძლებელი, თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც უცნაურ ქცევას არაფრად აგდებ. ეს მაშინ, როდესაც ყურადღებას სხვა, გაცილებით მნიშვნელოვანი რამ იპყრობს: დიადი აღმოჩენები, დაუვიწყარი როლები, სულისშემძვრელი ქმნილებები...
ამბობენ, ხის ჩრდილში მონებივრე ნიუტონს ვაშლი რომ არ დასცემოდა თავზე, მიზიდულობის კანონს ვერ აღმოაჩენდაო. კადნიერება იქნებოდა, დიადი მეცნიერის უცნაური ხასიათი ამ უეცარი ტრავმისთვის დაგვებრალებინა, თუმცა დიდი ხანია, მეცნიერები ფსიქიკური აშლილობის ერთ-ერთ ხელშემწყობ ფაქტორად თავის ტრავმულ დაზიანებას მიიჩნევენ...
ისააკ ნიუტონისა ყველას როდი ესმოდა, მასთან კამათი კი საერთოდ შეუძლებელი ყოფილა: თურმე საპირისპირო არგუმენტის გაგონებისთანავე დიდ მეცნიერს ბრაზი ერეოდა და ყვირილს იწყებდა. ამგვარი ნერვული შეტევები ისე ხშირად მეორდებოდა, რომ გარშემო მყოფნი ერთხმად აღიარებდნენ: ეს კაცი უცნაური კი არა, უბრალოდ შეშლილიაო.
ასეა თუ ისე, ისააკ ნიუტონი პირველი მეცნიერი გახლდათ, რომელიც თავისი აღმოჩენების გამო დედოფალმა ანამ რაინდად შერაცხა.
ამავე სენით იტანჯებოდა ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი, თუმცა მისი თანამედროვენი ღრმად არიან დარწმუნებულნი: რომ არა ფსიქოზის შეტევები, შედევრები არ შეიქმნებოდა. სწორედ ფსიქიკური აშლილობით გამოწვეული ტანჯვის დროს ქმნიდა განმარტოებული კომპოზიტორი უკვდავ სონატებსა და ეტიუდებს.
ფსიქიკურ პრობლემას არც აშშ-ის მე-16 პრეზიდენტისთვის აუვლია გვერდი. აბრაამ ლინკოლნს იმდენად ღრმა მელანქოლია ტანჯავდა, ჩვენს ეპოქაში რომ ეცხოვრა, კლინიკაში რამდენიმეთვიანი მკურნალობა არ ასცდებოდა. ამბობენ, სუიციდური დეპრესია სჭირდაო, თუმცა სიცოცხლესთან ანგარიშის გასწორება ერთხელაც არ უცდია. საკუთარი სატანჯველის შესახებ მეგობარსაც მისწერა: “ნეტავი ჩემს ფსიქიკას ვინმე ჯეროვნად გამოიკვლევდეს. დარწმუნებული ვარ, ბედმა მიმუხთლა, თუმცა ჯერ არაფერი წამიგია...”
ვინსენტ ვან გოგი – კიდევ ერთი ლეგენდარული ადამიანი და კიდევ ერთი სევდიანი, აბსენთნარევი ისტორია... მხატვარს გულყრები აწამებდა, რასაც რატომღაც აბსენთით მეტისმეტ გატაცებას აბრალებდნენ. ამ ნევროლოგიური პრობლემასთან ერთად ვან გოგს დეპრესიულ-მანიაკური სინდრომი ჰქონდა: ხანმოკლე უგუნებობის შემდეგ უეცრად აენთებოდა, უსაზღვრო ენერგიით დამუხტული ტილოს ტილოზე ქმნიდა... ლეგენდარულმა ფერმწერმა 37 წლისამ სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.
“დიდი სამეულიდან” უცნაურობით თურმე უინსტონ ჩერჩილი გამოირჩეოდა (ყოველ შემთხვევაში, ბევრს ასე მიაჩნია). უმძიმესი დეპრესიით შეპყრობილი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრი საკუთარი ჯანმრთელობის შესახებ საუბარს ყოველთვის გაურბოდა, თუმცა ჩანაწერებში არ მალავდა, რომ თვითმკურნალობას ეწეოდა: დეპრესიის უებარ წამლად ალკოჰოლს მიიჩნევდა.
ვირჯინია ვულფი, ცნობილი ინგლისელი მწერალი, ფსიქიკის გაორებით იყო ავად. ის ბევრს წერდა, რომ როგორმე მორეოდა სულში დატრიალებულ ქაოსს – მხოლოდ ასე აკონტროლებდა არეულ ფსიქიკას. მისი ოჯახის წევრები (ის შეძლებული, განათლებული ოჯახიდან გახლდათ) გაგებით ეკიდებოდნენ ვირჯინიას მდგომარეობას, მზრუნველობასა და ყურადღებას არ აკლებდნენ ნიჭიერ ქალბატონს. მიუხედავად ამისა, ერთ მშვენიერ დღეს ვირჯინიამ ჯიბეები ქვებით აივსო და მდინარეში შევიდა... მისმა მკურნალმა ექიმმა ამგვარი დასკვნა გამოიტანა: “ეს იყო სუიციდი – შედეგი იმისა, რომ მისი გონებრივი წონასწორობა სრულიად დაირღვა”.
…მერე რა, რომ შიზოფრენია სჭირდა – მისთვის ნობელის პრემიის მინიჭება არ გასჭირვებიათ. ჯო ნეშის კანონში არანორმალური არაფერი იყო. პირიქით, იმდენად ღრმად ასახავდა პრობლემის არსს, რომ მეცნიერებს ეჭვიც კი ეპარებოდათ, ნამდვილად იყო თუ არა ნეში შიზოფრენიით ავად. როგორც თავად ირწმუნებოდა, თან დაჰყვებოდა აჩრდილი, რომელიც დროდადრო სამეცადინო ოთახში, დაფაზე უტოვებდა შეტყობინებებს, უმთავრესად – მათემატიკური გამოსახულებების, ფორმულების სახით. სწორედ ამ “მესიჯების” წყალობით შეიქმნა ნეშის კანონი.
ვივიენ ლი “ქარწაღებულების” ეკრანზე გამოსვლის შემდეგ ყველაზე მომხიბლავ და სასურველ ქალად იქცა, თუმცა ბევრმა არ იცოდა, რომ ვარსკვლავს, გარდა იმისა, რომ საოცრად სუსტი ჯანმრთელობა ჰქონდა და ტუბერკულოზის დიაგნოზი სრულიად ახალგაზრდას დაუსვეს, მანიაკალურ-დეპრესიული სინდრომი ტანჯავდა. ამბობენ, რომ ფსიქიკურმა აშლილობამ მას შემდეგ იჩინა თავი, რაც მსახიობს მუცელი მოსწყდა. ამ ამბის შემდეგ ლი მალევე დაშორდა მეუღლეს, არანაკლებ ცნობილ მსახიობს ლოურენს ოლივიეს, თუმცა სიცოცხლის ბოლომდე მეგობრებად დარჩნენ. ვივიენი ფსიქოთერაპიას შინ იტარებდა, იღებდა მედიკამენტებს, უკეთ იგრძნობდა თუ არა თავს, სცენასა და ეკრანს უბრუნდებოდა. მშვენიერი ქალბატონი 53 წლის ასაკში ტუბერკულოზით გარდაიცვალა.
ბრუკ შილდსი აღიარებს, რომ მშობიარობის შემდეგ ფსიქიკა ისე ჰქონდა ამღვრეული, თავის მოკვლამდე აღარაფერი აკლდა. წიგნიც კი დაწერა: “ჩემი მოგზაურობა მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის ლაბირინთებში”. “დღენიადაგ იმაზე ვფიქრობდი, რა დამეშავებინა საკუთარი თავისთვის, ბოლოს თვითმკვლელობის იარაღის არჩევასაც შევუდექი”, – წერს ბრუკ შილდსი და იქვე დასძენს, რომ არა ადეკვატური მედიკამენტური მკურნალობა და ფსიქოთერაპიის კურსი, შესაძლოა დღეს ცოცხალი აღარც კი ვყოფილიყავიო.

ფსიქიკური აშლილობის ამა თუ იმ ფორმით იტანჯებოდნენ: ერნესტ ჰემინგუეი, ლევ ტოლსტოი, მიქელანჯელო, პიოტრ ჩაიკოვსკი, რობერტ შუმანი, ნაპოლეონ ბონაპარტი, ბაირონი, პერსი ბიში შელი, ჩარლზ დიკენსი, რობერტ დაუნი-უმცროსი, ლარი ფლინტი, ფრენსის სკოტ ფიცჯერალდი, ჰერმან ჰესე, ედგარ ალან პო, მარლონ ბრანდო, ფრენკ სინატრა, ჯიმი ჰენდრიქსი, ნინა სიმონე, ჯენეტ ჯექსონი, ბრიტნი სპირსი, სტინგი, შინეიდ ო’კონორი, ოზი ოსბორნი, ჟან-კლოდ ვან დამი, რობინ უილიამსი.


განაჩენია თუ არა შიზოფრენია

ვისწავლოთ ერთად ცხოვრება
ფსიქიკური აშლილობა დიაგნოზია და არა განაჩენი
ამბობენ, რომ საზოგადოების შესახებ მსჯელობა იმის მიხედვითაც შეიძლება, თუ როგორ ექცევა ის პატიმრებს, ხეიბრებს, ავადმყოფებს. თუმცა მათ შორისაც არის ერთი ჯგუფი, რომელიც რატომღაც შიშის ზარს გვცემს, ვისგანაც, ვცდილობთ, რაც 
შეიძლება შორს დავიჭიროთ თავი. ხუმრობა როდია, პათოლოგიური პროცესი წმიდათაწმიდას – ადამიანის გონებას ეხება. ასეთ დაავადებებზე, მათი განვითარების მიზეზებსა და მკურნალობის გზებზე თბილისის სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ფსიქიატრი ლია მენთეშაშვილი გვესაუბრება.


  • – ქალბატონო ლია, რას წარმოადგენს ფსიქიკური დაავადება, სად გადის ზღვარი ჯანსაღ და ავადმყოფ ფსიქიკას შორის?

– ნორმისა და პათოლოგიის გამიჯვნა საკმაოდ რთულია. არასწორ ქცევას ყოველთვის პათოლოგიად ვერ შევაფასებთ. ასე მაგალითად, ყველა ჩვენგანს შეიძლება დაავიწყდეს, სად დადო ესა თუ ის ნივთი, უმიზეზოდ გაბრაზდეს ანდა თავი მოწყენილად იგრძნოს, რაც, რა თქმა უნდა, ფსიქიკურ ავადმყოფობას არ ნიშნავს. მეორე მხრივ, თუ მსგავსი მოვლენები იმდენად გახშირდა, რომ ფსიქოლოგიურ, სოციალურ ან სამსახურებრივ პრობლემებს გიქმნით, ექიმთან ვიზიტის საფუძველი ნამდვილად გაქვთ. სწორედ ფსიქიკის მოშლაა ამოსავალი წერტილი ფსიქიკური დაავადებების დიაგნოსტიკისას და არა ადამიანის ქცევების სოციალური შეფასება.
ფსიქიკურ პათოლოგიებს კაცობრიობა უკვე ათასწლეულებია იცნობს, თუმცა რაც უფრო მდიდრდება ცოდნა, მით უფრო იცვლება ჩვენი შეხედულებები. ამჟამად ფსიქიკური დაავადების ნაცვლად უფრო მეტად ფსიქიკური აშლილობის ცნებას იყენებენ. ამ ტერმინით აღნიშნავენ ნებისმიერ თანდაყოლილ თუ შეძენილ ფსიქიკურ პათოლოგიას.

  • – რამდენად გავრცელებულია ფსიქიკური დაავადებები საქართველოსა და მთელ მსოფლიოში? მათი მატება თუ შეიმჩნევა?

– გააჩნია პათოლოგიას. საკმაოდ გავრცელებულია ნევროზული მდგომარეობები. XIX საუკუნის მიწურულიდან იმატა ნევროზებმა და დეპრესიულმა მდგომარეობებმა. დეპრესია ფსიქიკურ პათოლოგიათა შორის ყველაზე ხშირია. ჩვენთან, ისევე როგორც მთელ მსოფლიოში, განსაკუთრებით გახშირდა პოსტსტრესული ფსიქიკური აშლილობები, რაც ობიექტური მოვლენებით და ახლო წარსულის მძიმე ვითარებით არის განპირობებული. რაც შეეხება შიზოფრენიას, მისი გავრცელება მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში დაახლოებით ერთნაირია – ყოველ 1000 კაცზე 8-12 შემთხვევა.

  • – რა პათოლოგიაა შიზოფრენია? 

– შიზოფრენია სიტყვასიტყვით ფსიქიკის გახლეჩას ნიშნავს. ახასიათებს აზროვნების, ლოგიკის დარღვევა, არასწორი მსჯელობა (ბოდვითი იდეები), არაადეკვატური ემოციური რეაგირება ან ემოციების დაკნინება, გასადავება, ინტერესების წრის შეზღუდვა, საკუთარ სამყაროში ჩაკეტვა. თუმცა არ არის აუცილებელი, ყველა სიმპტომი თავიდანვე იყოს გამოხატული. შესაძლოა, ზოგიერთი არც კი ჩამოყალიბდეს. ამიტომაც დიაგნოზის დასმა მხოლოდ სპეციალისტს შეუძლია.

  • – გენეტიკურია თუ არა ეს დაავადება? იმატებს თუ არა პათოლოგიის განვითარების ალბათობა, როცა ახლო ნათესავიც დაავადებულია?

– ისევე, როგორც მრავალი სხვა დაავადების დროს, მემკვიდრეობით ფაქტორს გარკვეული მნიშვნელობა უდავოდ აქვს. მიიჩნევენ, რომ არსებობს ეგრეთ წოდებული წინასწარგანწყობა, რომლის რეალიზაციაც ან მოხდება (ანუ ადამიანი დაავადდება), ან არა. ისიც შესაძლოა, სხვა თაობაში იჩინოს თავი. და მაინც, შიზოფრენია გენეტიკურ დაავადებათა რიცხვს არ ეკუთვნის. მისი ბუნება ჯერ კიდევ უცნობია. თუმცა რისკი მით უფრო მეტია, რაც უფრო ახლო ნათესავია ავად იმავე პათოლოგიით.

  • – რას ითვალისწინებს შიზოფრენიის მკურნალობა?

– ვინაიდან შიზოფრენიის მიზეზი დღესდღეობით უცნობია, წამლები მის გამოვლინებათა წინააღმდეგ არის მიმართული. ანტიშიზოფრენიული მედიკამენტი არ არსებობს. იგივე წამლები ზოგჯერ სხვა პათოლოგიების დროსაც გამოიყენება.
“ხმების”, ჰალუცინაციების, აგზნების, მცდარი (ბოდვითი) აზრების  მოსახსნელად ე.წ. ნეიროლეფსიურ პრეპარატებს ვიყენებთ. სწორედ ისინი წარმოადგენს მკურნალობის ბაზისს. მიუხედავად ამ პრეპარატების მიმართ საზოგადოების ნაწილის ნეგატიური დამოკიდებულებისა, მათი გამოყენება აუცილებელია (აქვე გეტყვით, რომ გასული საუკუნის 50-იან წლებში მათი შექმნა ფსიქიატრიაში რევოლუციური გარდატეხის ტოლფასი იყო). მკურნალობის პროცესში წარმოქმნილი გვერდითი ეფექტების (შებოჭილობის, მოუსვენრობის) შესამცირებლად ხშირად სხვა ჯგუფის (მაგალითად, ანტიპარკინსონული) პრეპარატებიც გვჭირდება.
ყოველდღიურად ჩნდება ახალი თაობის ნაკლებად ტოქსიკური, ეფექტური ფსიქოტროპული პრეპარატები. დამშვიდების, ჰალუცინაციის მოხსნის გარდა ეს მედიკამენტები გავლენას ახდენს ეგრეთ წოდებულ ნეგატიურ სიმპტომატიკაზე (ემოციური გასადავება, აპათია), აუმჯობესებს ადამიანის ცხოვრების ხარისხს, უადვილებს საზოგადოებაში დაბრუნებას. მათი მთავარი ნაკლი მაღალი ფასია, რაც მძიმე ტვირთად აწვება ავადმყოფის ოჯახს. სხვათა შორის, ასეთი პრეპარატები საზღვარგარეთაც ძვირია და საბაზისოდ იქაც კლასიკური ნეიროლეფსიური საშუალებები მიიჩნევა.

  • – შიზოფრენიის მკურნალობა მხოლოდ მედიკამენტების დანიშვნით შემოიფარგლება?

– მედიკამენტური მკურნალობა წამყვანია, მაგრამ არა ერთადერთი. ასევე მნიშვნელოვანია ფსიქოთერაპიული მეთოდების გამოყენება, დაწყებული ზოგადი ფსიქოთერაპიით, რაც პაციენტისთვის კომფორტული გარემოს შექმნას და ექიმთან სწორი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას გულისხმობს. გარკვეული ეტაპიდან მნიშვნელობას იძენს სხვა ფსიქოთერაპიული მეთოდები, რაც სარეაბილიტაციო ცენტრში ტარდება. თბილისში ასეთი ცენტრი არსებობს და რეგიონებშიც აქვს ფილიალები. სხვა მიმართულებებთან ერთად აქ ტარდება ჯგუფური ფსიქოთერაპიის სეანსები და ტრეინინგები, სადაც სწავლობენ საკუთარი თავის დახმარებას, საკუთარი მდგომარეობის კონტროლს.

  • – ფილმების წყალობით ავი სახელის მქონე ელექტროშოკსაც იყენებთ ხოლმე?

– ამ მეთოდმა გარკვეულწილად იცვალა სახე, მაგრამ მნიშვნელობა არ დაუკარგავს. მაგალითად, საფრანგეთში მას იყენებენ ზოგიერთი მდგომარეობის – შეკავების (სტუპორის), დეპრესიის დროს. დღესდღეობით ჩვენ ამ მეთოდის გამოყენების საშუალებას მოკლებულნი ვართ – საქართველოში არსებული ელექტროკრუნჩხვითი თერაპიის აპარატურა მოძველებულია. იმედია, მომავალში გვექნება საშუალება, დავნერგოთ ყველა ის მეთოდი, რომელსაც მსოფლიოს განვითარებული ქვეყნები იყენებენ.

  • – აუცილებელია, მკურნალობა საავადმყოფოში ჩატარდეს?

– ავადმყოფთა გარკვეულ კონტინგენტს სტაციონარული მკურნალობა სჭირდება, თუმცა მათი დიდი ნაწილი სარგებლობს ამბულატორიული დახმარებით სპეციალიზებულ ფსიქონევროლოგიურ დისპანსერულ ქსელში, რომელიც საქართველოს ყველა ქალაქში ფუნქციონირებს, და ეს სწორედ იმიტომ, რომ გვაქვს პრეპარატები, რომელთა მეშვეობითაც თუ გამოჯანსაღება არა, მდგომარეობის გაუმჯობესება მაინც შეგვიძლია. ასე რომ, საავადმყოფოში შედარებით ნაკლებ ადამიანს უხდება დაწოლა. მან, ვისაც წამლის სისტემატური მიღება სჭირდება, მაგრამ შეუძლია იყოს ოჯახში, ჩაერთოს შრომით საქმიანობაში, არ უქმნის საფრთხეს საკუთარ თავს და ირგვლივ მყოფებს, უმჯობესია, მკურნალობა ამბულატორიულ პირობებში განაგრძოს. საზოგადოდ, პაციენტი საავადმყოფოში ინტენსიური მკურნალობისთვის თავსდება. ზოგიერთ შემთხვევაში ეს იმ ავადმყოფთა იზოლირებასაც გულისხმობს, რომლებიც შეიძლება საფრთხეს უქმნიდნენ სხვებს ან საკუთარ თავს. ასეთი რამ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დეპრესიების დროს. ჩვენში ჯერ კიდევ არის ძველი პრაქტიკა – ხშირად ავადმყოფმა არც კი იცის, რომელი სპეციალიზაციის ექიმთან მიდის. ეს შეცდომაა. ავადმყოფმა უნდა იცოდეს, რომ ფსიქიატრთან არის მიღებაზე. განსაზღვრულ ეტაპზე ისიც უნდა შეიტყოს, რა სჭირს და მიხვდეს, რომ მკურნალობა აუცილებელია.

  • – აუცილებელია თუ არა მკურნალობის დაწყებისთვის პაციენტის ნებართვა? როდის მიმართავენ იძულებით მკურნალობას?

– სასურველია, პაციენტი მკურნალობაზე დათანხმდეს, მაგრამ ზოგჯერ მდგომარეობა ისეთი მძიმეა, რომ ფსიქიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, მას გადაწყვეტილების მიღება არ ძალუძს. ასე რომ, საკითხის გადაწყვეტა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში ავადმყოფის მდგომარეობას ემყარება. იძულებითი მკურნალობა კი სასამართლოს გადაწყვეტილებით უტარდებათ იმ ფსიქიკურ ავადმყოფებს, ვინც სოციალურად საშიში ქმედება ჩაიდინა და ვისი შეურაცხადობაც დაადგინა სასამართლო ექსპერტიზამ.

  • – საშიშია თუ არა ფსიქიკურად დაავადებული საზოგადოებისთვის?

– საზოგადოებაში გაბატონებული შიში ამ ავადმყოფების მიმართ ნამდვილად გადაჭარბებულია. დაავადებულთა მიერ ჩადენილ სოციალურად საშიშ ქმედებათა რაოდენობა მკვეთრად ჩამორჩება ჯანმრთელთა მიერ ჩადენილ დანაშაულებებს. არც ერთი ფსიქიკური დაავადების, მათ შორის – შიზოფრენიის დიაგნოზი არ ნიშნავს, რომ ადამიანი საშიშია. გარკვეულ პერიოდში შესაძლოა საფრთხეს უქმნიდეს სხვებს ან საკუთარ თავს, მკურნალობის დაწყებისა და მდგომარეობის გაუმჯობესებისას კი დროული გაწერა აუცილებელია. სამწუხაროდ, ჩვენში თუ ამ ინფორმაციამ გაჟონა, მეზობლები, ნაცნობები დაავადებულს კეთროვანივით უყურებენ და ისიც ყოველ ნაბიჯზე სირთულეებს აწყდება, რაც რამდენადმე დაავადების პროგრესირებას უწყობს ხელს. ჩვენც უნდა შევიცვალოთ. უფრო შემწყნარებელნი უნდა გავხდეთ. სხვანაირების მიღება უნდა ვისწავლოთ. დაავადებულს მხარში ამოდგომა და დახმარება სჭირდება და არა გარიყვა.

  • – რას ფიქრობთ ქალაქის საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების გახსნაზე?

– რა თქმა უნდა, ახალ საავადმყოფოებზე, თანამედროვე სამედიცინო ტექნიკით აღჭურვილ სამკურნალო დაწესებულებებზე ჩვენც ვოცნებობთ. ასე რომ, ამ გადაწყვეტილებასაც აქვს თავისი დადებითი მხარეები. თუნდაც ის, რომ საჭიროების შემთხვევაში შესაძლებელი იქნება რეანიმაციული, თერაპიული, ქირურგიული სწრაფი დახმარების ორგანიზება. სომატურ საავადმყოფოში შესაძლოა განთავსდეს განყოფილება, სადაც ნევროზის, სტრესთან დაკავშირებული ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტებს უმკურნალებენ. რაც შეეხება მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობის შემთხვევებს, ასეთ პაციენტთა შენობაში სომატურ ავადმყოფებთან ერთად მოთავსება ძნელი წარმოსადგენია. ფსიქიატრიული კონტინგენტის იზოლაცია (თუნდაც ცალკე კორპუსში) ზოგ შემთხვევაში მაინც აუცილებელია. თანაც ისინი პატიმრები არ არიან, მათაც სჭირდებათ სეირნობა, სუფთა ჰაერი.
ვიმედოვნებ, ახლო მომავალში საქართველოშიც შეიქმნება ფსიქიატრიული დახმარების სათანადო სტრუქტურები, რომლებიც ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანებს დაეხმარება და საზოგადოებაში მათ ინტეგრირებას შეუწყობს ხელს.

ეკა ჩერქეზიშვილი


ქრონიკული დაღლილობის სინდრომი

დამღლელი საკითხავი
თებერვალი დადგაო,
ხეში წყალი ჩადგაო,
ჩიტმა-ჩიორამაო
საძირკველი გადგაო
ალბათ ყველას გახსოვთ ეს მშვენიერი ლექსი… მაგრამ ბუნება თებერვალში მხოლოდ ხეების მოვლით როდია დაკავებული; ნუ იტყვით და სეზონისა და მზის აქტივობის გავლენას თურმე ადამიანის ფიზიოლოგიაც განიცდის. მით უფრო –  თებერვალში. ეს გასაგებიცაა: მალე ხომ გაზაფხული შემოაღებს კარს თავისი სეზონური სიურპრიზებითა და კანონზომიერი ფიზიოლოგიური ძვრებით. მანამდე კი ზამთარი ღირსეულად უნდა გავაცილოთ და კარგა ხნით გამოვეთხოვოთ მოთენთილობასა და სევდას, ასე მალულად რომ შემოგვეპარება ხოლმე ზამთრის მიწურულს. ერთი სიტყვით, თებერვალი ის დროა, თვალები მოვიფშვნიტოთ და გამოვიღვიძოთ. თუმცა ეს ასე იოლი როდია...

შემპარავი სენი
თუ კარგად დააკვირდები, აღმოაჩენ, რომ დაღლილობა და მოთენთილობა თავისთავად, ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშეც მოდის. არც მძიმე ტვირთი აგიწევია, არც კუს ტბაზე გირბენია დილაადრიან, მაგრამ ძალ-ღონე მაინც სადღაც გაქრა, თვალები კი გეხუჭება.
ეს უმიზეზო დაღლილობა, როგორც წესი, სეზონურად იჩენს ხოლმე თავს. დამნაშავე კლიმატის, მზის გამოსხივების მკვეთრი ცვლილებაა. მეცნიერებმა – მხოლოდ დაღლილობა რა საკადრისიაო და ამ დამთრგუნველ მდგომარეობას სეზონური დეპრესია შეარქვეს.

მართლაც, ზამთრობით, როცა მზე ასე ძლიერ გვენატრება, უსიამოვნო განწყობა განსაკუთრებით ხშირად გვეუფლება. როგორც მეცნიერები გვარწმუნებენ, მზის სხივები, საზოგადოდ, სინათლე ორგანიზმში ე.წ. ბედნიერების ჰორმონების  (ენდორფინების, კატექოლამინებისა და სეროტონინის) გამომუშავებას უწყობს ხელს. შესაბამისად, როდესაც დღე მოკლეა და მზეც  

ყოველ სხივს გვამადლის, ძნელია ხალისიანი განწყობა შეინარჩუნო. ამას ისიც ერთვის, რომ ზამთრის მიწურულს ჩვენი ორგანიზმი ვიტამინების დეფიციტს განიცდის, ეს კი, თავისთავად, ენერგიის დეფიციტსა და მოთენთილობას განაპირობებს.

თანამედროვე ქალის ხვედრი
მეცნიერები დღემდე იმაზე მსჯელობენ, რისი ბრალია დაღლილობა. ჯერ ეგონათ, დამნაშავე რომელიღაც უცნობი ვირუსი იყო. პათოლოგიური დაღლილობის დროს ორგანიზმში მართლაც აღმოაჩინეს სპეციფიკური ვირუსი, მაგრამ ვერაფრით გაარკვიეს, მან გამოიწვია ქდს თუ, პირიქით, სადმე იყო მიყუჟული და დაღლილობის გამო გააქტიურდა (ისევე, როგორც ჰერპესის დროს). ამიტომ ქდს-ის წარმოშობის ამ ვერსიის განხილვას თავი ანებეს და პრობლემას სხვა კუთხით მიუდგნენ.
დაინტერესებულმა პირებმა, ბევრი იკვლიეს თუ ცოტა, დაადგინეს, რომ დაღლილობა, რომელიც ასე ხშირად გვახსენებს თავს, ცივილიზაციის განვითარების შედეგია და მუდმივ სტრესს, ცხოვრების აუტანლად სწრაფ ტემპს უკავშირდება. ქდს-ის სინდრომი ყველაზე მეტად კარიერისტებს და შრომით შეპყრობილებს ემუქრებათ. ეს ის ხალხია, ვინც დღე-ღამეში ლამის 25 საათი მუშაობს. “დაღლილობის სევდით” შეპყრობილები უმეტესად საშუალო ასაკის, კარიერის ზენიტში მყოფი მენეჯერები ბრძანდებიან, თანაც თუკი ორიოდე ათწლეულის წინ უპირატესად მამაკაცები იყვნენ მისი მსხვერპლნი, დღეს ქალბატონები ლიდერობენ. ვინ იცის, იქნებ ყველაფერი ამ ყბადაღებული ემანსიპაციის ბრალია... ამგვარი სტატისტიკა ალბათ იმანაც განაპირობა, რომ თანამედროვე ქალებს დღისით ოფის-ლედის იმიჯის მორგება უხდებათ, საღამოობით კი მზრუნველი დედებისა და მეუღლეების როლის შესრულება უწევთ, ყოველივე ეს კი, დამეთანხმებით, ნამდვილად დამღლელია. რაც მთავარია, ასეთი გადაქანცვა სეზონური აღარ არის.

ჭეშმარიტი  დაღლილობა ჭეშმარიტი ქალბატონებისთვის
დაღლილობაც არის და დაღლილობაც. ალბათ არაერთხელ გსმენია ქრონიკული დაღლილობის სინდრომის შესახებ. სწორედ მასზე მსურს გესაუბრო.
ქრონიკული დაღლილობის სინდრომი (ქდს) ერთი შეხედვით უმიზეზოდ (განურჩევლად სეზონისა და ამინდისა), მკვეთრი საერთო სისუსტით იჩენს თავს, რომელსაც დასვენება არ შველის. იგი ორგანიზმს ფიტავს და ადამიანს ცხოვრების ჩვეული რიტმიდან აგდებს.
ბანალური დაღლილობა ადრე თუ გვიან თავისთავად გაივლის (ან გამოიძინებ, ან, ბოლს და ბოლოს, მზე გამოანათებს), ქდს-ს კი ექიმის პროფესიონალიზმი და მარიფათი სჭირდება. შესაძლოა, “ჭეშმარიტი დაღლილობისგან” განსაკურნებლად რომელიმე მასტიმულირებელი პრეპარატის დალევაც მოგიხდეს.
და, რაც მთავარია, ქდს-ც, ჩვეულებრივი დაღლილობის დარად, ყველაზე მეტად წარმატებულ ბიზნეს-ქალბატონებს ემტერება. მეცნიერებმა სწორედ მათთვის გამოუძებნეს ქდს-ს კიდევ ერთი საინტერესო სახელწოდება: თეთრი საყელოს სინდრომი.

აი, ნიშნები, რომლებიც იჩენს თავს ქდს-ის დროს:
. ძლიერი სისუსტე, რომელიც დასვენების შემდეგაც არ გაივლის,  დაღლილობას გაღვიძებისთანავე  გრძნობ;
. უძილობა ან პირიქით, ძილიანობა;
. მეხსიერების გაუარესება;
. ყავა, რომელიც აქამდე სასიცოცხლო ტონუსს გმატებდა, აღარ გშველის;
. გაღიზიანება, ხასიათის ხშირი და უმიზეზო ცვლილება, გარშემომყოფებთან ურთიერთობის სურვილის დაკარგვა;
. ხშირი ინფექცია, ყელის ტკივილი, ლიმფური კვანძების მტკივნეულობა;
. კუნთებისა და სახსრების ტკივილი;
. თავბრუხვევა და ხშირი თავის ტკივილი;
. გაძლიერებული ოფლიანობა;
. სულხუთვა, ტკივილი გულის არეში, გულის ამოვარდნა.

განდევნე სევდა და დაღლილობა
თუ ახლა თებერვალია, ამ სტატიას კითხულობ და, რაც მთავარია, ჯერ არ დაღლილხარ, მაშ, იმ საშუალებებს გაგაცნობთ, რომლებიც მოთენთილობისგან გიხსნის.
. ერიდე არაადამიანურ შრომას (როგორც გონებრივს, ისე ფიზიკურს). სამუშაო დღის განრიგი ისე შეადგინე, რომ დათქმულ დროში ჩაეტიო, არ არის საჭირო, “დავალება” შინ წაიღო.
. ოთახში რაც შეიძლება მეტი სინათლე შემოუშვი. გაითვალისწინე, რომ ოფისის განათება, თუნდაც თვალისმომჭრელად კაშკაშა, ბედნიერებისთვის არ კმარა. გამოაღე ფანჯარა და საშუალება მიეცი მზის სხივებს, ოთახი აავსონ.
. დილით ადრე ადექი და სამსახურისკენ, თუ ქალაქის მეორე ბოლოში არ მუშაობ, ფეხით გაქუსლე.
. მაქსიმალურად გამოიყენე შესვენების დრო. თხუთმეტ-ოცწუთიანი გასეირნება შვებას ნამდვილად მოგგვრის.
. მიირთვი ვიტამინებით მდიდარი საკვები ან მიიღე ვიტამინების კომპლექსი.
. მიიღე (ოღონდ – ექიმთან კონსულტაციით) მსუბუქი ანტიდეპრესანტები, რომელიმე მცენარეული (მაგალითად, კატაბალახას, ჟენშენის) ნაყენი.
. ივარჯიშე, მისდიე სპორტს. განსაკუთრებით სასარგებლოა ცურვა.
. მიმართე არომათერაპიას. შესანიშნავად აფხიზლებს ციტრუსების სურნელი. ასე რომ, შეგიძლია დღე თბილი შხაპითა და ფორთოხლისა და ლიმონის შემცველი შხაპის გელით დაიწყო.

მენიუ “შორს დაღლილობა”
მოიმარაგე საკვები, რომელიც გულს ეამება. ეს ის პროდუქტები გახლავთ, რომლებიც ორგანიზმში ბედნიერების ჰორმონის გამომუშავებას უწყობს ხელს: წიწაკა, შოკოლადი, ნაყინი...
გადაღლილი გონებისთვის კარგი ყოფილა B1 და B2 ვიტამინები, რომლებსაც შეიცავს კარტოფილი, მწვანე ბოსტნეული, რძე, ყველი, თევზი, C ვიტამინი (ხილი და ბოსტნეული), რკინა (ინდაურის თეთრი ხორცი, ღვიძლი, ხბოს ხორცი).
დიეტოლოგებმა (უსათუოდ – მეცნიერულ საფუძვლებზე!) დაასკვნეს, რომ ხანგრძლივი დიეტა და ცხიმებითა და ნახშირწყლებით ღარიბი რაციონი (ფაქტობრივად – შიმშილი!) განწყობილებას აქვეითებს. ზამთარში, როდესაც საკვები ვიტამინებით ღარიბია, არც მთლად უკალორიო კერძებია რეკომენდებული. ასე რომ, ზომიერად მიღებული ცხიმი და ტკბილეული არა მარტო ჯანმრთელობის, არამედ კარგი განწყობის საწინდარიც არის.

ინა ვაჩიბერიძე


აუტისტური სპექტრის აშლილობა

მიზეზები, სიმპტომები, დიაგნოსტიკა

 

არც ისე დიდი ხნის წინ აუტისტური სპექტრის აშლილობა (ასა) იშვიათი იყო, ბოლო ხანს კი საგრძნობლად გახშირდა. საერთაშორისო მონაცემებით, 2000 წელს თუ ეს დარღვევა ჰქონდა 150-დან ერთ ბავშვს, ხოლო 2006 წელს – 110-დან ერთს, 2012 წელს, აშშ-ის დაავადებათა ცენტრის მონაცემებით, ის უკვე ყოველ 68-ეს აღენიშნებოდა.

– ასა-ს მქონე ბავშვები მეტად თავისებურები არიან: უჭირთ მეტყველება, სოციალური ურთიერთობები, ყველაფერი პირდაპირი მნიშვნელობით ესმით, არ შეუძლიათ ტყუილის თქმა და ჰგონიათ, სხვებიც მათსავით ფიქრობენ, – ამბობს ჩვენი რესპონდენტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიისა და განათლების მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანი, ნეიროფსიქოლოგი თამარ გაგოშიძე, რომელიც ამ დარღვევის შესახებ გვესაუბრება.

 

ცოტა რამ ისტორიიდან

– აუტისტური სპექტრის აშლილობა (ასა) პირველად 1943 წელს აღწერა ავსტრიული წარმოშობის ამერიკელმა ბავშვთა ფსიქიატრმა ლეო კანერმა და აუტიზმი უწოდა, თუმცა ტერმინი “აუტისტური აზროვნება” მანამდეც არსებობდა – შვეიცარიელმა ფსიქიატრმა პოლ ბლეილერმა ის ისეთი აზროვნების აღსაწერად გამოიყენა, რომელიც ობიექტური რეალობის შემეცნებისკენ კი არ არის მიმართული, არამედ ინდივიდის შინაგანი სამყაროსკენ, საკუთარი მოთხოვნილებებისა და ოცნებებისკენ.

ლეო კანერმა 2-დან 10 წლამდე ასაკის ერთმანეთის მსგავსი უცნაური ქცევის მქონე თერთმეტი ბავშვი შეისწავლა – 3 გოგონა და 8 ბიჭი, რომლებსაც არათანაბრად ჰქონდათ განვითარებული ენობრივი უნარები, უჭირდათ სოციალური ურთიერთობა, გარემოსთან სრულიად არ ურთიერთობდნენ ან ურთიერთობდნენ სპეციფიკურად, ჰქონდათ უჩვეულოდ შეზღუდული ინტერესები. ლეო კანერი მათ უკიდურესად მარტოსულ ინდივიდებად ახასიათებდა. აუტისტური ფენომენის მქონე ბავშვებს შიზოფრენიის დიაგნოზსაც უსვამდნენ. აუტისტური სპექტრის აშლილობათა აღმოჩენის შემდეგ ბავშვთა ფსიქიატრებმა მაიკლ რატერმა და ლორნა ვინგმა ბავშვთა შიზოფრენიის დიაგნოზის მქონე ყოფილი პაციენტები, რომლებიც მათთან 60-70-იან წლებში მკურნალობდნენ, ახალი კრიტერიუმების გათვალისწინებით ხელახლა შეაფასეს – მათმა ნაწილმა აუტისტური სპექტრის აშლილობის კრიტერიუმები დააკმაყოფილა. საგულისხმოა, რომ თავად ლორა ვინგის გოგონას, სუზის, აუტისტური სპექტრის აშლილობა ჰქონდა. ამან მნიშვნელოვანწილად განაპირობა ვინგის ინტერესი და დიდი წვლილი აუტისტური სპექტრის აშლილობათა შესწავლაში.

დაავადება თანდათან უფრო და უფრო უკეთესად შეისწავლეს, გაჩნდა დიაგნოსტიკის ახალი კრიტერიუმები, ამაღლდა ცნობადობა. 1980 წელს აშშ-ის ფსიქიკურ აშლილობათა დიაგნოსტიკის სახელმძღვანელოში DSM-III-ში აუტიზმი და პერვაზიული აშლილობები ბავშვთა შიზოფრენიისგან გამოაცალკევეს და მათთვის განსხვავებული დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები ჩამოაყალიბეს. დღეს ამ აშლილობათა შესახებ უფრო მეტმა მშობელმა და ექიმმა იცის, მაგრამ სტატისტიკას მხოლოდ ჩამოთვლილ მიზეზთა გამო არ მოუმატია – დარღვევა მართლაც გახშირდა. ჩემს ოცდახუთწლიან პრაქტიკაზე დაყრდნობით შემიძლია გითხრათ, რომ წინათ აუტისტური სპექტრის აშლილობით მხოლოდ თითო-ოროლა ბავშვი გვხვდებოდა და აქედანაც ყველა შემთხვევა – კლასიკური, ახლა კი, გარდა იმისა, რომ გახშირდა თავად დარღვევა, იმატა საეჭვო შემთხვევების რაოდენობამაც, სადაც დაიგნოზის დასმა ძალიან ჭირს: ბავშვებს არ აქვთ კლასიკური სიმპტომები, ზოგჯერ სურათი შუალედურია მეტყველების სპეციფიკურ დარღვევებსა და აუტისტური სპექტრის აშლილობას შორის. სხვათა შორის, ინგლისელი ნეიროფსიქოლოგი დოროთი ბიშოფიც აღწერს ასეთ პაციენტებს და აღნიშნავს, რომ გადასახედია ზოგადად მეტყველებისა და კომუნიკაციის დარღვევების სხვადასხვა ტიპის დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები.

 

ვეძებთ მიზეზებს

რატომ გახშირდა ეს აშლილობა, რა იწვევს მას?

– აუტისტური სპექტრის აშლილობა მულტიფაქტორული დარღვევაა ანუ ერთდროულად მრავალ ფაქტორს უკავშირდება, მათ შორის – დედის ორგანიზმის მდგომარეობას ორსულობის დროს, ბავშვის ბიოლოგიურ, სოციალურ და გარემო ფაქტორებს.

მიზეზთაგან მნიშვნელოვანია გენეტიკური განწყობა და გენეტიკური მოწყვლადობა. დადგენილია, რომ წინაპრებს ან სისხლით ნათესავებს შორის ასა-ს მქონე ადამიანის ყოლა მისი განვითარების რისკს ორჯერ ზრდის. თუმცა, თანამედროვე კვლევების თანახმად, გენეტიკური ფაქტორებით აუტისტური სპექტრის აშლილობის შემთხვევათა მხოლოდ 37% აიხსნება. საუბრობენ ასევე გენების მუტაციაზე გარემოს მავნე ზემოქმედების (გამონაბოლქვი, დაბინძურებული ჰაერი, საკვები, გამოსხივება, მძიმე მეტალები) შედეგად და აღმოჩენილია Ip, IIq, VIIq, XIIIq, XV და XVIIp  ქრომოსომებზე აუტიზმის ნიშნებთან შეჭიდული გენების მარკერები. არსებობს გენეტიკური დარღვევები, რომლებსაც თან ახლავს აუტისტური აშლილობა ან მისთვის დამახასიათებელი ნიშნები, მაგალითად, ვილიამსის სინდრომი, მყიფე იქს-სინდრომი.

ბიოლოგიური ფაქტორი ჰორმონულ და ბიოლოგიურ ცვლილებებს მოიცავს. ზოგიერთი კვლევის თანახმად, ორსულის ორგანიზმში ჰორმონ ოქსიტოცინის ნაკლებობა ბავშვის აუტისტურ აშლილობასთანაა დაკავშირებული. როგორც ჩანს, ჰორმონული ფონი გავლენას ახდენს ბავშვის განვითარებაზე. შემიმჩნევია, რომ იმ ქალების შვილებს, რომლებიც ორსულობის პირველ ტრიმესტრში ან მანამდე ჰორმონულ პრეპარატებს, მაგალითად, პროგესტერონს იღებდნენ, ხშირად აღენიშნებათ რეცეპტული მეტყველების შეფერხება ანუ არ ესმით მიმართული მეტყველება. ცხადია, ეს მხოლოდ ჩემი დაკვირვებაა და საკითხი სერიოზულ მეცნიერულ კვლევას მოითხოვს. ასეთი ბავშვები ჰგვანან აუტისტური სპექტრის აშლილობათა მქონე ბავშვებს და ბოლო ხანს მათმა რაოდენობამაც იმატა.

სოციალურ-ფსიქოლოგიურ-კულტურული თეორიის მიხედვით, აუტიზმის განვითარებაზე, უპირველეს ყოვლისა, სოციალურ-ფსიქოლოგიური ფაქტორები ახდენს გავლენას. მაგალითად, ამერიკელმა ეპიდემიოლოგებმა დაადგინეს, რომ აშლილობა ხშირია მიგრანტებს შორის. ე. ფომბონის 2001 წლის ეპიდემიოლოგიური მონაცემების თანახმად, ერთი ან ორივე მშობლის მიგრანტის სტატუსი აუტიზმის სიხშირესთანაა შეჭიდული. ზოგი მეცნიერის ინტერპრეტაციით, მიგრანტი ქალები მოწყვეტილნი არიან თავიანთ გარემოს, უწევთ კვების სტილის, სოციალურ-ფსიქოლოგიური გარემოს შეცვლა, გარშემო არ ჰყავთ ნათესავები, მეგობრები, ახლობლები, ემოციური და სტრესული ფონი კი იწვევს ჰორმონულ დისბალანსს, რაც ნაყოფზეც მოქმედებს.

ერთ-ერთი თეორია აუტიზმისა და ვაქცინაციის კავშირზე მიუთითებს. წითელა-წითურა-ყბაყურას ვაქცინაციის დაწყებისთანავე ამერიკაში თითქოს იმატა აუტიზმის შემთხვევებმა. ეჭვი ჰქონდათ ვაქცინის შემნახავ ნივთიერებაზე – თიმეროზალზე, რომელიც მძიმე მეტალებს შეიცავდა, მძიმე ლითონებით ინტოქსიკაცია კი აუტიზმის ერთ-ერთ მიზეზად მიიჩნევა, მაგრამ აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრის კვლევებმა არ დაადასტურა ვაქცინაციის კავშირი აუტიზმის შემთხვევებთან. 2004-დან 2014 წლამდე ჩატარებული არც ერთი კვლევა არ ადასტურებს თიმეროზალის შემცველ ვაქცინებსა და აუტიზმს შორის კაუზალურ კავშირს.

 

დედის დეფიციტი

– ჩემი თვალთახედვით, აუტიზმის გახშირება ცხოვრების თანამედროვე სტილის შედეგია. ამერიკაში დეკრეტული შვებულება რეალურად სამ კვირას გრძელდება, ხოლო დედა-შვილს შორის უსაფრთხო მიჯაჭვულობის ჩამოყალიბებას ერთი წელი მაინც სჭირდება. წარმოიდგინეთ დედა, რომელმაც ძიძასთან დატოვა ბავშვი და ამის გამო შფოთავს. ხშირად მინახავს დედები, რომლებთანაც ან სამსახურში მიჰყავთ ჩვილი ძუძუს მოსაწოვებლად, ან შესვენებაზე თავად გარბიან შინ. ნერვიულობენ, დანაშაულის განცდა აწუხებთ და საბოლოოდ შვილს ადრენალინიან რძეს აწოვებენ.

სხვათა შორის, ლეო კანერის მოღვაწეობის პერიოდში, 70-იან წლებამდე, ვიდრე აუტიზმის ჩამოყალიბების ნეიროგანვითარებითი დარღვევის მოდელი გავრცელდებოდა, პრევალირებდა ფსიქოანალიტიკური მოდელი. ეს თეორია აუტიზმს დედა-შვილის მიჯაჭვულობის ადრეული დარღვევისა და ადრეული ტრავმატიზაციის შედეგად განიხილავდა, აუტიზმს კი “ცივი დედების” დაავადებას უწოდებდნენ. სინამდვილეში “სიცივეში” დედას არ მიუძღოდა ბრალი – როდესაც შვილს რეაქცია არ ჰქონდა ალერსზე, არ შედიოდა კონტაქტში, ქვეცნობიერად დედაც ვეღარ ეკონტაქტებოდა მას, რადგან არ იცოდა, როგორ დაეძლია მათ შორის აღმართული კედელი. ასეთ ბავშვთან ურთიერთობის გასაგრძელებლად ძალიან მნიშვნელოვანია სპეციალისტის მხარდაჭერა.

ზოგიერთი სკოლა (მაგალითად, ფრანგული სკოლა და მისი მიმდევარი ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრი “მწვანე სახლი”) აუტიზმს დღესაც ფსიქოანალიტიკურად უდგება. მათი გაგებით, ასა ბავშვის ადრეული ტრავმატიზაციის შედეგია. ამ თეორიის თანახმად, აუტისტური სპექტრისთვის დამახასიათებელი ნიშნები რეაგირებაა მატრავმირებელ სტრესულ მოვლენებზე. დარღვეულია ბავშვის არა კოგნიტიური, არამედ ემოციური განვითარება და განვითარებისადმი მთლიანი, ჰოლისტური მიდგომაა საჭირო. სხვათა შორის, ჩვენც წავწყდომივართ შემთხვევას, როცა დეპრესიული დედის შვილს აუტისტური სპექტრის აშკარა ნიშნები ჰქონდა, მაგრამ როგორც კი დედა დეპრესიიდან გამოვიდა, ბავშვის მდგომარეობაც რადიკალურად გაუმჯობესდა.

კიდევ ერთი საინტერესო ფაქტი ამ თეორიის სასარგებლოდ: ფსიქიატრების მიერ დასმული დიაგნოზი, ადრეული მიჯაჭვულობის დარღვევა, ძალიან ჰგავს აუტისტური სპექტრის აშლილობას, ოღონდ ის ოდნავ მოგვიანებით ვლინდება.

ასე რომ, ფაქტია, აუტიზმის განვითარებაში განსაზღვრულ როლს ადრეული ტრავმატიზაცია – ძუძუდან ადრეული მოწყვეტა, დედასთან ურთიერთობის დეფიციტიც ასრულებს. დამატებითი ფაქტორებია ძიძა, ტელევიზორი და კომპიუტერი. ეს უკანასკნელი ძალიან მავნე გავლენას ახდენს ბავშვის მეტყველებისა და ენობრივ განვითარებაზე. ამიტომაც ურჩევენ ამერიკელი პედიატრები მშობლებს, ორ წლამდე ასაკის ბავშვი ტელევიზორსა და გაჯეტებს არ გააკარონ. საქართველოში ასეთ ბავშვს ალბათ ვერც ნახავთ – რვა თვიანი უკვე აიპედით თამაშობენ და დედებსაც უხარიათ – თვითონ საქმეს აკეთებენ, ბავშვები კი სწავლობენ ფერებს, ფორმებს... ოღონდ ინგლისურად, ქართულად ლაპარაკი კი არ იციან. რა თქმა უნდა, ყველა ბავშვს, რომელიც ტელევიზორთანაა მიმჯდარი, არ აქვს აუტისტური სპექტრის აშლილობის ნიშნები, მაგრამ მათი თავის ტვინი უფრო მოწყვლადია, დამოკიდებულნი ხდებიან ტელევიზორზე, ძალიან უყვართ უჩვეულო სტიმულაცია, განსაკუთრებით – რეკლამები. ასეთი დამოკიდებულება, რა უცნაურიც უნდა მოგეჩვენოთ, აფერხებს ენისა და მეტყველების განვითარებას.

 

ნორმალური განვითარება

როგორ უნდა მიმდინარეობდეს ბავშვის მეტყველებისა და ქცევის ნორმალური განვითარება?

– ორ წლამდე ასაკის ნორმალურად განვითარებული ბავშვი სიტყვებს უკვე ფრაზებად უნდა აბამდეს, ადვილად ამბობდეს ორსიტყვიან წინადადებებს და ენას საკომუნიკაციოდ იყენებდეს, რამეს მარცვლებით ან ხმის გამოშვებით კი არა, სიტყვებით უნდა ითხოვდეს, თითს იშვერდეს, თვალებში აქტიურად გიყურებდეს, ჰქონდეს გაზიარებული ყურადღება, გაზიარებული ემოცია, გაზიარებული მოქმედება: ესვრი ან გაუგორებ – უკანვე გიბრუნებს, სათამაშოს შესთავაზებ – სიხარულით ერთვება თამაშში, თვითონვე იჩენს შენთან თამაშის ინიციატივას, როცა რამეს გააკეთებს, მოვა და გაჩვენებს, შენს რეაქციას ელოდება, აქვს იმიტაციის უნარი –  იმეორებს და ბაძავს მოქმედებას, მეტყველებას...

შესაძლოა, მეტყველების დარღვევის მქონე ბავშვი საერთოდ ვერ ლაპარაკობდეს, მაგრამ უსიტყვო გაზიარება, თვალით კონტაქტი, გაზიარებული ყურადღების გამოხატვა შეუძლია. აუტისტური სპექტრის აშლილობის მქონე ბავშვების უმრავლესობა არც მეტყველებაში ბაძავს უფროსს, არც მოქმედებაში და ყურადღებასაც არ აქცევს.

 

საგანგაშო ნიშნები

აუტიზმის ძირითადი ნიშნებია:

1.            მეტყველების დარღვევა და განვითარების შეფერხება;

2.            კომუნიკაციის დარღვევა – ბავშვი ენას კომუნიკაციისთვის ვერ იყენებს, უჭირს იმიტაცია, უფროსს, მის მეტყველებას, არ აქცევს ყურადღებას, არ უბრუნებს მოქმედებას. შესაძლოა, ახასიათებდეს ექოლალია ანუ კითხვაზე კი არ გიპასუხებს, კითხვას იმეორებს იმავე ინტონაციით. სხვათა შორის, ექოლალია ადრეულ ასაკში ჯანმრთელ ბავშვებსაც აქვთ, მაგრამ მათთან ის შეუმჩნევლად გაივლის, ის მათთვის იმიტაციის საფუძველია. ეს სიმპტომი მეტყველების დარღვევის მქონე ბავშვებსაც აღენიშნებათ. რაც შეეხება აუტისტური სპექტრის აშლილობათა მქონე ბავშვებს, ისინიც კი, რომლებსაც აქვთ სამეტყველო პროდუქცია და ლაპარაკობენ, მეტყველებას ურთიერთობისთვის არ იყენებენ.

3.            სოციალური ინტერაქცია – ბავშვი ვერ ახერხებს სხვა ბავშვებსა და უფროსებთან ურთიერთობის დამყარებას, არ იჩენს ინიციატივას, ხოლო თუ სხვამ გამოიჩინა, შესაძლოა, არ აჰყვეს. არ შეუძლია წარმოსახვითი – “ვითომ” თამაში, უჭირს თვალით კონტაქტი, ემოციის, აზრის ურთიერთგაცვლა.

4.            შეზღუდული ინტერესები – აკვიატება, სტერეოტიპული ქცევა. დაბალფუნქციური (ანუ გონებრივი ჩამორჩენილობით თანხლებული) აუტიზმისთვის ეს არის სტერეოტიპული მოქმედებები: ხელების სპეციფიკური ქნევა, მზერის სხვადასხვა მხარეს მიმართვა, სხვადასხვა პოზის განმეორებითი მიღება, საგნების ამოჩემება, – ხოლო უფრო მაღალფუნქციური (გონებრივად განვითარებული) აუტიზმისთვის – კოლექციონერის ტიპის ვიწრო ინტერესები. მაგალითად, ბავშვს მოსწონს მხოლოდ მატარებლები ან მხოლოდ დინოზავრები, იცის ყველა მათგანის სახელი, კვების, ცხოვრების თავისებურებები და ა.შ. სხვა ინტერესები კი არ გააჩნია.

რა ასაკში შეიძლება შეატყოს მშობელმა შვილს ეს თავისებურებები და როგორ?

– ნორმალურად განვითარებულ 6-7 თვის პატარას აინტერესებს უფროსის საუბარი და ცდილობს, მოძრაობაში აჰყვეს. საგანგაშოა, როცა ბავშვს ინტერესს არ უღვიძებს ადამიანის მეტყველება, მაგრამ იზიდავს არამეტყველებითი ხმები და მუსიკა, არ აქვს რეაქცია ადამიანზე, მაგრამ აქვს ამა თუ იმ ობიექტზე, ნაკლებ ყურადღებას აქცევს სათამაშოებს, მაგრამ შესაძლოა უყვარდეს პატარა საგნები, ჭურჭელი, ბოთლები, ინტერესდება არა მთელი საგნით, არამედ მისი დეტალით, მაგალითად, მანქანით კი არა, ბორბლით. თვალებში არ გიყურებს, არ გიცინის...

წლინახევრის ასაკში ხშირად ვითარდება ძილის სერიოზული დარღვევები, რომელთა რეგულირებაც მშობლებს უჭირთ – შუაღამისას გაღვიძება, დილამდე ღვიძილი, მერე დაძინება...

ორი წლისთვის უკვე თვალში საცემია თვითმასტიმულირებელი სტერეოტიპული მოძრაობები, წინ და უკან სირბილი, წრეზე სირბილი.

ბავშვის ფსიქოლოგიური განვითარება დისპროპორციულია. მაგალითად, შესაძლოა, 2-3 წლის ასაკში კითხულობდეს, არჩევდეს ასოებს, იცოდეს ფერების დასახელება, მაგრამ ამ ცოდნას ვერ იყენებდეს კომუნიკაციაში მოთხოვნისა და სიტუაციის შესაბამისად.

განსაზღვრულ შემთხვევებში შეინიშნება რეგრესი – მშობელი ამბობს, რომ ბავშვი მანამდე მიზანმიმართულად ამბობდა რამდენიმე სიტყვას, მერე კი დაივიწყა. თუმცა წლინახევრის ბავშვის მშობლის ნდობა ცოტა ძნელია – ვინ იცის, მართლა მიზანმიმართულად იყენებდა თუ არა ბავშვი სიტყვებს, ეს მხოლოდ მარცვლები ხომ არ იყო. რეგრესი იოლი დასადგენი არ არის, მაგრამ თუ დადგინდა, დიდია აუტიზმის არსებობის ალბათობა. წესისამებრ, განვითარებაში რეგრესს 12-დან 24 თვემდე აღნიშნავენ.

არსებობს დეზინტეგრაციული სინდრომი, იგივე ჰელერის სინდრომი, სადაც რეგრესი ძალიან სწრაფად მიმდინარეობს. ეს სინდრომი მოგვიანებით – სამი წლიდან – იჩენს თავს. დიაგნოსტიკური სახელმძღვანელოების მიხედვით, ჰელერის სინდრომი, ისევე როგორც ასპერგერის სინდრომი (მაღალფუნქციური აშლილობა), კანერის სინდრომი და სხვა დარღვევები, ასა-ს შემადგენლობაში შედის.

 

ინტელექტი

როგორია ასა-მქონე ბავშვების ინტელექტუალური განვითარება და სახასიათო თვისებები?

– ასა სხვადასხვა ტიპის განვითარების მქონე ბავშვებს მოიცავს. ასეთი აშლილობის მქონე ათი ბავშვიდან სხვადასხვა ხარისხის გონებრივი ჩამორჩენილობა 6-7-ს აღენიშნება, ხოლო 3-4 მაღალფუნქციურია და ძალიან კარგი ინტელექტით გამოირჩევა, მშვენივრადაც მეტყველებს. ასა-ს სიმპტომები მათთან სპეციფიკურად ვლინდება: უჭირთ კომუნიკაციისთვის მეტყველების გამოყენება ანუ მოშლილი აქვთ მეტყველების პრაგმატული მხარე, რაც გულისხმობს იმის ცოდნას, როგორ აწარმოო დიალოგი – დაიცვა ჯერი, შეინარჩუნო თემა, უცბად არ გადახტე ერთი თემიდან მეორეზე, ბოლომდე თქვა სათქმელი, იცოდე, ვისთან როგორი ლექსიკა გამოიყენო ანუ რა სიტყვებით ელაპარაკო ნაცნობს, უცნობს და სხვა. თუმცა პრაგმატული მეტყველების დარღვევა სხვა პრობლემების დროსაც შეინიშნება.

აუტიზმის მქონე ბავშვებს უჭირთ სხვისი პოზიციიდან ყურება, სხვისი ემოციის გაზიარება, იმის ვარაუდი, რას განიცდის სხვა ადამიანი, იმის განჭვრეტა, რა რეაქცია შეიძლება მოჰყვეს მის ნათქვამს. ამას გონების თეორია ეწოდება და პირველად სწორედ აუტიზმის მქონე ადამიანებთან შეისწავლეს. სხვისი ემოციური მდგომარეობისა და განზრახვის გაგება გონებრივი ჩამორჩენილობის დროსაცაა შესაძლებელი, აუტისტური აშლილობის მქონე ადამიანებს კი ეს ძალიან უჭირთ. არ აქვთ იუმორის გრძნობა, არ ესმით გადატანითი მნიშვნელობით ნათქვამი. განიცდიან სიყვარულსა და მადლიერებას, მაგრამ ამის გამოხატვა არ შეუძლიათ.

 

დიაგნოზი

როგორ ხდება ასა-დიაგნოსტიკა?

– პედიატრი, თუ სპეციალურად არ არის მომზადებული, აუტიზმის ნიშნებს ადრეულ ასაკში ვერ შეატყობს ბავშვს, რადგან ის მხოლოდ სენსომოტორულ განვითარებას აფასებს, რაც აუტისტური აშლილობის მქონე ბავშვებთან ნორმალურად მიმდინარეობს. აუტიზმის სამედიცინო მარკერები არ არსებობს, ამასთან, პატარა ბავშვის ქცევა ძალზე ვარიაბელურია – სხვადასხვა ადამიანთან, სხვადასხვა გარემოში ის სხვადასხვანაირად იქცევა, ამიტომ ბავშვი რამდენიმე სპეციალისტმა უნდა შეაფასოს: ფსიქიატრმა, ნევროლოგმა, ფსიქოლოგმა, ნეიროფსიქოლოგმა, ოკუპაციურმა თერაპევტმა, შესაძლოა, მეტყველების თერაპევტმაც. დიაგნოზის დასასმელად საჭიროა ბავშვის ქცევაზე დაკვირვება, სპეციალური ტესტების ჩატარება, მშობლებთან გასაუბრება – ამ გზით გამოვლინდება აუტისტური სპექტრის აშლილობის ნიშნები, რომლებიც დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმებს შეესაბამება და რომელთა საფუძველზეც დავადგენთ ასა-ს არსებობას, ამიტომ აუტიზმის დიაგნოსტიკა საკმაოდ ძვირად ღირებულია.

ბოლო დროს გახშირდა აუტიზმის წაშლილი, მიმიკრირებული ფორმები, როდესაც დაავადების ყველა ნიშანი არ არის აშკარა, ან არის და ზოგ შემთხვევაში ქრება ადრეული ინტერვენციის ფონზე. ეს უტყუარი დიაგნოზის დასმას აძნელებს. ბოლო ათი წელია, მომრავლდნენ ბავშვები, რომლებსაც აქვთ შეგრძნებათა მოუწესრიგებლობა, რასაც სენსორული ინტეგრაციის დარღვევას ვუწოდებთ. ის აუტისტური სპექტრის აშლილობის ერთ-ერთი სიმპტომია და გარემოს სტიმულებზე უჩვეულო რეაგირებით გამოიხატება. მაგალითად, ხმადაბალ მუსიკაზე ან ოდნავ შეხებაზე ბავშვს შესაძლოა ისტერიკა დაემართოს, ინტენსიურ მაღალ ხმაზე ან მოჭყლეტასა და ჩაჭმუჭნაზე კი რეაქცია არ ჰქონდეს ან, პირიქით, მოეწონოს კიდეც.

საინტერესოა, რომ დღეს ასეთი არასტანდარტული რეაგირება სხვა მხრივ ჯანსაღ, მაგრამ ემოციური და ქცევითი პრობლემების მქონე ბავშვებთანაც შეინიშნება. მათი წამალი ოკუპაციური თერაპიაა.

 

აუტისტური სპექტრის აშლილობის მკურნალობაზე საუბარს შემდეგ ნომერში განვაგრძობთ.


კვებითი ქცევის აშლილობა

კვებითი ქცევის აშლილობა არა მხოლოდ ფსიქიატრთა, არამედ მთელი თანამედროვე საზოგადოების პრობლემაა. გავრცელებული სოციალური ლეგენდის თანახმად, ფსიქიატრიული პაციენტები (თუ თვითმკვლელობა არ ჩაიდინეს) თავიანთი ავადმყოფობით არ იღუპებიან. სინამდვილე კი სხვაგვარია. ჩვენი რესპონდენტი, სამედიცინო ცენტრ „მრჩეველის“ ექიმი კონსულტანტი, ფსიქიატრი გიორგი ბერულავა, აღნიშნავს, რომ რამდენიმე პათოლოგია, მათ შორის — ნერვული ანორექსიაც, ხშირად იწვევს პაციენტის სიკვდილს. ასეთი რამ საქართველოშიც ხდება, მაგრამ გარდაცვლილთა ოჯახები ამ ამბავს არ ახმაურებენ, საზოგადოებაში არსებულ სტიგმას უფრთხიან.

ნერვული ანორექსიის შესახებ საზოგადოებას ისედაც მწირი ინფორმაცია აქვს. ეს არის ავადმყოფობა, რომელთანაც ხუმრობა არ შეიძლება, ამიტომ ავადმყოფის ოჯახის წევრებმა დროულად უნდა მიაქციონ ყურადღება საგანგაშო ნიშნებს და ექიმს მიმართონ.

გიორგი ბერულავა ანორექსიასთან ერთად კვებითი ქცევის სხვა დარღვევებზეც გვესაუბრება.

 

ნერვული ანორექსია

— ნერვული ანორექსია ვერაგი დაავადებაა. განსაკუთრებული რისკის ჯგუფს წარმოადგენენ მოზარდი გოგონები, ვისთანაც დაავადება უმთავრესად 12–14 წლის ასაკში იჩენს თავს, თუმცა ბოლოდროინდელ სამედიცინო ნაშრომებში მთითებულია, რომ 1.2–3–დან 10 პროცენტამდე გაიზარდა ანორექსიით დაავადებულ ახალგაზრდა მამაკაცთა რიცხვიც. 2010 წლამდე პაციენტთა საშუალო ასაკი 12–24 წელი იყო, ახლა ზედა ზღვარი 27–30 წელია.

ანორექსია საფრთხეს უქმნის მოზარდის ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს. სტატისტიკის თანახმად, დაავადებულთა 7–12 პროცენტის გადარჩენა ვერ ხერხდება.

ნერვულ ანორექსიას ფეშენ ტი–ვის და მოდელების დაავადებასაც უწოდებენ, რადგან მის ეპიდემიაში დიდი წვლილი მიუძღვის მოდას. პათოლოგიური სიგამხდრის როგორც სილამაზის სტანდარტის დამკვიდრებამ კვებით ქცევაში მნიშვნელოვანი ძვრები გამოიწვია. ეს ყველაფერი 60–70–იან წლებში დაიწყო. მანამდე დაავადება ძალზე იშვიათი იყო. მისი შემთხვევის კაზუისტიკური აღწერა XVII საუკუნის ბოლოს მოხდა, საბოლოოდ ნოზოლოგიად გამოყოფა - XIX საუკუნეში. ანორექსიის პირველი ტალღა 20–30–იან წლებში აგორდა, ხოლო 60–70–იანებში ეპიდემიად იქცა. ეს მას შემდეგ მოხდა, რაც მინიკაბამ და პოდიუმზე მოსიარულე გაძვალტყავებულმა გოგონებმა დაიპყრეს მოდის სამყარო და, რემბრანდტისა და რაფაელის ნახატებზე გამოსახული XVI-XVII საუკუნეების ლამაზმანების საპირისპიროდ, ასეთი სიგამხდრე სილამაზის ეტალონად იქცა.

მართალია, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის კატეგორიული მოთხოვნით, 2005–2007 წლებიდან მოდის პოლიტიკა შეიცვალა, მაგრამ წყალში ჩაგდებული ქვის ეფექტით ანორექსიის ტალღები გრძელდება, 60–70–იან წლებში დაწყებული ეპიდემია ასე იოლად ვერ დაიძლევა.

დაავადებას რასობრივი ტროპიზმიც ახასიათებს. ანორექსიაც და ბულიმიაც ძალზე გავრცელებულია განვითარებულ ქვეყნებში და იშვიათია განვითარებად სახელმწიფოებში, სადაც მოსახლეობას კვების პრობლემა აქვს. კახექსია იქ საკვების ნაკლებობის გამო ემართებათ, ადამიანები ნებით არ შიმშილობენ.

— როგორია ნერვული ანორექსიის ძირითადი სიმპტომები, რა უნდა იცოდეს ადამიანმა, რომელსაც პოტენციურ ავადმყოფთან აქვს საქმე?

— ეს არის საკუთარი წონის, ფიზიკური კომპლექციის, სილამაზის აღქმის იმგვარი გაუკუღმართება, როდესაც პათოლოგიური შიმშილითა და ჭარბი ფიზიკური დატვირთვით ადამიანი ცდილობს, კიდევ და კიდევ დაიკლოს წონა და არავითარ შედეგს არ სჯერდება.

ამის სადემონსტრაციოდ ხშირად აჩვენებენ ფოტოს, რომელზეც ანორექსიულად გამხდარი გოგონა სარკეში იყურება და იქ ხედავს ჩასუქებულ, რემბრანდტის სტილის ქალს. აღქმის ასეთი გაუკუღმართება ნევროზული რეგისტრის სიმპტომებს სცდება. დისმორფოფობია დისმორფომანიულ აღქმაში გადადის. ობიექტური, რეალური სარკისმიერი არეკვლით ვერ უმტკიცებ ადამიანს, რომ მსუქანი არ არის. არადა, იმდენად გამხდარია, რომ ლავიწის ძვლები აქვს ამოჩრილი და თეძოები — 60 გრადუსით განზე გასული.

ანორექსიას სამი სტადია აქვს:

1. დისმორფოფობიური და დისმორფომანიული. ამ დროს მოზარდები ებრძვიან არასრულყოფილ წონასთან დაკავშირებულ ფიქრებს, ახასიათებთ განგაში, ოდნავ დამძიმებული ხასიათი, სარკეში საკუთარ თავზე დიდხანს დაკვირვება. ამ პერიოდში იწყება საკვების შეზღუდვა და იდეალური დიეტის ძიებაც.

2. ანორექსიული. ვითარდება სტაბილური შიმშილის ფონზე. პაციენტი წონის 20-30%–ს იკლებს, რასაც თან ახლავს ეიფორია და მკაცრი დიეტა. პაციენტს უფრო მეტად გახდომა სურს, ინტენსიურად ვარჯიშობს, ვერ აფასებს სიგამხდრის ხარისხს, უვითარდება ჰიპოტონია (წნევის დაქვეითება) და ბრადიკარდია (პულსის შენელება), რასაც თან ახლავს კანის სიმშრალე. გოგონებს უწყდებათ მენსტრუალური ციკლი.

3. კახექსიური. ეს ფაზა დგება დაავადების დაწყებიდან 1.5-2 წლის შემდეგ. შინაგანი ორგანოები უკვე დისტროფირებულია (განლეულია), სხეულის მასა 50%-ით ან მეტითაც იკლებს. ამასთანავე, იკლებს კალიუმის დონე ორგანიზმში. ამ მდგომარეობიდან გამოსვლა, წესისამებრ, შეუძლებელია. დისტროფიული ცვლილებები ორგანოთა ფუნქციის გამოუსწორებელ დაზიანებასა და სიკვდილს იწვევს.

თუ საქმე უკანასკნელ სტადიამდე მივიდა, პაციენტი განწირულია. სხეულის მასის ინდექსის (სმი) 15–ზე ნაკლები მაჩვენებელი ჰოსპიტალურ ინტერვენციასთან მიახლოებული ინტენსიური ღონისძიებების კატეგორიული ჩვენებაა. ეს სახიფათო მდგომარეობაა და ყველა პაციენტის გადარჩენა ვერ ხერხდება. სიკვდილის მიზეზი უმეტესად საჭმლის მომნელებელი სისტემის კატასტროფული ცვლილებებია. კუჭ–ნაწლავი საკვები ნივთიერებების შეწოვის ფუნქციას კარგავს. ცვლილებები ასევე ვითარდება გულ–სისხლძარღვთა სისტემაში, ნეიროენდოკრინულ სისტემაში. კახექსიურ სტადიაში, როდესაც სმი 12–13–მდე ჩამოვა, სიკვდილი გარდაუვალია. სიცოცხლისთვის ბრძოლა კვირაობით და თვეობით მიმდინარეობს და ეს არ არის იოლი სიკვდილი, ნერვული ანორექსიით დაავადებულები ტანჯვა–წამებით იხოცებიან.

 

ცხრილი

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

სხეულის მასის ინდექსი (სმი) - BMI (სხეულის წონა გაყოფილი სიმაღლის კვადრატზე — კგ/სმ2)

 

19–18                    ნორმის ქვედა ზღვარი

18–17,5                სახიფათო, რისკის ზონა

17,5–16,5                             ნერვული ანორექსიის წინასწარი დიაგნოზი

16,5–15,5                             დადასტურებული კლინიკური დიაგნოზი

15,5–15                სიცოცხლისთვის სახიფათო ზონა

15-ზე ნაკლები                                არანებაყოფლობითი სამკუნალო ღონისძიებების დაწყების საფუძველი

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

ამრიგად, მშობელმა უნდა იცოდეს, რომ როდესაც მისი 178 სანტიმეტრი სიმაღლის შვილი 54 კილოგრამამდე აპირებს წონის დაკლებას, დიეტას იცავს და ინტენსიურად ვარჯიშობს, ეს ნორმალური არ არის. როდესაც გოგონა ანორექსიის მეორე სტადიაში გადადის და მენსტრუაცია უწყდება, მისი პროტესტის მიუხედავად, სასწრაფო რეაგირებაა საჭირო, თორემ კახექსიურ ფაზაში, როგორც გითხარით, ნებისმიერი ექიმი უსუსურია, პაციენტს მხოლოდ სიკვდილის მოლოდინიღა დარჩენია.

— როგორ მკურნალობენ ანორექსიას? შესაძლებლია თუ არა მისი დაძლევა ფსიქოთერაპიით?

— მხოლოდ ფსიქოთერაპიით, სამწუხაროდ, არა. ფსიქოთერაპია საკმარისია, თუ ადეკვატური არგუმენტების მოყვანის შემდეგ პაციენტის ქცევა მიმდინარე კვირის განმავლობაშივე მოწესრიგდა, მაგრამ, წესისამებრ, ასე იშვიათად ხდება, პაციენტები პათოლოგიურად ჯიუტობენ, ამიტომ ერთი კვირის შემდეგ მედიკამენტებს ვუნიშნავთ. საერთაშორისო გაიდლაინების მიხედვით, ინიშნება შესაბამისი ახალი თაობის ანტიდეპრესიული და ნეიროლეფსიური პრეპარატები, რომლებსაც ან საერთოდ არ გააჩნიათ, ან მინიმალურად აქვთ გამოხატული გვერდითი ეფექტები. ეს პრეპარატები პაციენტმა, სულ ცოტა, ორი წელი უნდა სვას.

გარდა ამისა, სასურველია, მოზარდმა ხელი მოჰკიდოს ჯირითს, ცეკვას, არტთერაპიას (ძერწვას, ხატვას) — ყველაფერ იმას, რასაც ფსიქოთერაპიული ეფექტი აქვს. რეაბილიტაციის კურსიც ორ წელზე უნდა იყოს გაწერილი. მაგრამ, როგორც ვთქვი, ფსიქოფარმაკოლოგიური თერაპიის, ანუ წამლების გარეშე არაფერი გამოვა. ამიტომ აუცილებელია, ანორექსიაზე ეჭვის დროს მშობელმა შვილი გამოცდილ ფსიქოლოგსა და ფსიქიატრთან მიიყვანოს.

ანორექსიის ერთ–ერთი სიმპტომია ღებინების ხელოვნურად გამოწვევა, თუმცა ეს სიმპტომი ბულიმიას უფრო ახასიათებს. ბოლოდროინდელ ლიტერატურაში აღწერილია ბულიმორექსია, მაგრამ საერთაშორისო კლასიფიკაციაში ის ჯერ არ არის შეტანილი. ეს დაავადება 27–40 წლის პირებთან აღწერეს, მისი შემთხვევები კაზუისტიკურად უკვე აღარ მიიჩნევა. ბულიმორექსიას ბულიმიისა და ანორექსიის ფაზების მონაცვლეობა ახასიათებს და ამით ძალიან ჰგავს მანიაკურ–დეპრესიულ აშლილობას.

 

ბულიმია

— ბულიმია არცთუ ფართოდაა გავრცელებული, თუმცა საკმაოდ მძიმე დაავადებაა და ადამიანი ინვალიდობამდე მიჰყავს. ბულიმიით უფრო მოზრდილი ასაკის, 22–36 წლის პირები ავადდებიან.

პაციენტს ამ დროს გამგელებული მადა აქვს (სიტყვა "ბულიმია" ასეც ითარგმნება — "მგლის მადა"). მას შეუძლია, შთანთქას ორ კილოგრამამადე მშრალი საკვები და 1.5–2 ლიტრი გაზიანი, კალორიებით გაჯერებული სასმელი დააყოლოს. ამ ყველაფერს უკიდურესი დისკომფორტის ფონზე ხელოვნურად გამოწვეული ან ბუნებრივად განვითარებული ღებინება მოჰყვება.

განასხვავებენ როგორც ბულიმიის, ისე ანორექსიის გაწმენდით და არაგაწმენდით ტიპებს. ბულიმიით დაავადებულებს შორის ძალიან ცოტაა არაგაწმენდითი ტიპის მქონე პაციენტი, რომლებიც ღებინებას არ იწვევენ. უმეტესობა გაწმენდითია, ანუ ღებინებას იწვევს. ღებინების გამოსაწვევად ისინი თითებს ღრმად იყოფენ პირში (ღებინების რეფლექსის გამო ხელზე სპეციფიკური ნაკბენები უჩნდებათ). პარალელურად იღებენ ლაქსატივებს (ლაქტულოზას) და დიურეტიკებს (შარდმდენებს). ეს ანორექსიით დაავადებულებსაც ახასიათებთ. მართალია, ამ პრეპარატებზე ფიზიკური დამოკიდებულება არ ყალიბდება, მაგრამ მათ ფსიქოლოგიურად ეჯაჭვებიან. ასეთი რამ განსაკუთრებით მკვეთრადაა გამოხატული ბულიმიის დროს.

— რა დარღვევებს იწვევს ბულიმია?

— ბულიმიის შორეული შედეგია ნივთიერებათა ცვლის, განსაკუთრებით — წყალმარილოვანი ბალანსის, სრული მოშლა. ორგანიზმში დარღვეულია ნატრიუმის, კალიუმის, კალციუმის ნორმალური შემცველობა. ბულიმიიით დაავადებული წონას არც იმატებს, არც იკლებს, რადგან, ღებინების მიუხედავად, საკვების ნაწილს მაინც ითვისებს. მას შიმშილით სიკვდილი არ ემუქრება, მაგრამ ინვალიდდება. კუჭიდან ამოსული მარილმჟავა აზიანებს კბილებს, წყალმარილოვანი ბალანსის დარღვევა ზრდის გულ–სისხლძარღვთა დაავადებებისა და უეცარი სიკვდილის რისკს და სხვა.

— როგორ უნდა მოგვარდეს პრობლება?

— ბულიმიიით დაავადებულები თავიანთ მდგომარეობას თავადაც განიცდიან, საკუთარი ქცევისადმი კრიტიკულობის ხარისხი გაცილებით მაღალი აქვთ, აცნობიერებენ, რომ ავად არიან, ამიტომ მათი სპეციალისტთან მიყვანა უფრო ადვილია, ვიდრე ანორექსიით დაავადებულისა. უბრალოდ, დროულად უნდა ჩატარდეს ქცევის მაკონტროლებელი ინტერვენციები.

მართალია, ბულიმიის მკურნალობაში ფსიქოთერაპიას გაცილებით დიდი წილი უდევს, ვიდრე ანორექსიისა, მაგრამ მხოლოდ ფსიქოთერაპიით ვერც აქ შემოვიფარგლებით. საჭიროა ფსიქოფარმაკოლოგიური ჩარევაც, თუმცა შედარებით ხანმოკლე — 9–12–თვიანი. დაავადება შექცევდია და ანორექსიასთან შედარებით პოზიტიური პროგნოზი აქვს.

ჭარბკვებიანობა

— ჭარბკვებიანობა, ჭარბწონიანობა და მასთან დაკავშირებული ფსიქოლოგიური პრობლემები საქართველოს ეროვნული უბედურებაა.

ჯერ კიდევ 80–იან წლებში ქართველები ხუთი ყველაზე ჭარბწონიანი ერის რიცხვში შევიდნენ (გერმანელებსა და ამერიკელებთან ერთად) და ჯერაც არ დაუხევიათ უკან.

ჭარბწონიანობა ხშირად ტელევიზორთან სუსნიაობა იწვევს, განსაკუთრებით — ქალებთან. რაც შეეხება მამაკაცებს, ეს ქართველი თამადების დაავადებაა. წარმოიდგინეთ, რას გამოიწვევს კუჭში 8–10 ლიტრი ღვინისა და მისი მისაყოლებელი ხუთი კილოგრამი საკვების ჩაპირქვავება. ეს არ არის ნორმა. დაავადების ნიშნები გენიალურადაა აღწერილი ილია ჭავჭავაძის "კაცია–ადამიანში". ლუარსაბიც, დარეჯანიც, ლამაზისეულიც ტიპური ჭარბკვებიანობით დაავადებული ადამიანები არიან, რომელთაც უამრავი პრობლემა, მათ შორის უნაყოფობაც აწუხებთ.

— კერძოდ, რას იწვევს ჭარბკვებიანობა?

— არ არსებობს ორგანო ან ორგანოთა სისტემა, ამ დროს რომ არ დაზიანდეს. ჭარბკვებიანობა ტოტალურ ინვალიდობას იწვევს. მეოთხე ხარისხის სისუქნე ყველა ორგანოს ვნებს. კლასიკური თამადები 60 წელსაც ვერ აღწევენ, გული ვერ უძლებს და ხშირად ინფარქტით იღუპებიან. 50 წლის შემდეგ პაციენტი ადამიანად აღარ ვარგა. დაზიანებები ქვედა კიდურებიდან იწყება. ირღვევა ენდოკრინული სისტემის ფუნქცია, ადამიანი მოსავლელი ხდება. ჭარბწონიან პაციენტს, რომლის სმი 60–ს აჭარბებს, გადაუდებელ ბარიატრიულ შემთხვევად განიხილავენ. 40–ზე მაღალი ინდექსის შემთხვევაში წლების განმავლობაში ვითარდება შეუქცევადი ინვალიდობა, პაციენტი შინიდან ვერ გადის, მუდმივი მზრუნველობა სჭირდება.

— როგორ მკურნალობენ დაავადებას?

— ეს ყველაზე ძნელად სამკურნალო პათოლოგიაა, რადგან კულტურულ ნორმასთან არის შეჭიდული. შორს წასულ შემთხვევაში, უპირველეს ყოვლისა, ტარდება ბარიატრიული ოპერაცია, მერე კი სპეცილიზებული კურსი, რომელზეც ქართველი პაციენტები იშვიათად თანხმდებიან, კვებითი ქცევის მოსაწესრიგებლად ფსიქიატრებსა და ფსიქოლოგებს იშვიათად მოგვმართავენ.

თუმცა პაციენტმა ერთი რამ უნდა იცოდეს: დიეტოთერაპია არ არის პროცედურა, რომელსაც ჩაიტარებს და ამით მისი პრობლემა მოგვარდება, ვირუსული გრიპივით მორჩება. დიეტოთერაპია არასოდეს მთავრდება. ეს ცხოვრების წესია. არჩევანია.

ძალიან ცუდი ეფექტი აქვს დიეტოთერაპიულ ეპიზოდებს. პაციენტი დაიკლებს 30 კგ–ს, მერე შეწყვეტს დიეტას და უცბად აკრეფს 40–ს. ამას ბარიატრიულ წახტომებს ვუწოდებთ. ამიტომ, ვიდრე ადამიანი დიეტის დაცვას გადაწყვეტს, კარგად უნდა გაიაზროს საკუთარი გადაწყვეტილება და საქმეს ისე შეუდგეს. და კიდევ ერთი — ხშირად იკითხოს "კაცია–ადამიანი?!"

მარი აშუღაშვილი


აუტიზმი

მთავარი თემის კონსულტანტია

მაია გაბუნია

“ავერსის კლინიკის” ბავშვთა ნევროლოგი, აკადემიური დოქტორი მედიცინაში, ბავშვთა ნევროლოგთა და ნეიროქირურგთა ასოციაციის გენერალური მდივანი

შევაშველოთ ჩვენი ხმა მათ, ვისთვისაც საკუთარი აზრისა თუ განცდის გამოხატვა, სხვისთვის გაზიარება უდიდესი, ზოგჯერ გადაულახავი პრობლემაა, და ამაში მარტო დაავადებას კი არა, არამედ ჩვენს გულგრილობას, უცოდინრობასა თუ უმოქმედობასაც მიუძღვის ბრალი. მივცეთ საშუალება, საკუთარი ნიჭი თუ შესაძლებლობები წარმოაჩინონ ან უბრალოდ ჩვენგანნი, ჩვენი საზოგადოების სრულფასოვანი წევრები იყვნენ.

2 აპრილს საქართველო პირველად შეუერთდა აუტიზმის შესახებ ცოდნის მსოფლიო დღეს, რომელსაც განვითარებული მსოფლიო უკვე მეოთხე წელია აღნიშნავს. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალურმა ასამბლეამ თარიღი 2007 წლის 18 დეკემბერს დააწესა. სხვათა შორის, გაეროს სულ სამი დაავადების შესახებ აქვს მსგავსი რეზოლუცია მიღებული. თუ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან მიღებულ გამოხმაურებებს, განსაკუთრებით კი იმ ოჯახების მოსაზრებებს გადავავლებთ თვალს, ვისაც პათოლოგია უშუალოდ შეეხო, რეზოლუცია მათთვის იმედის სხივია: მან ხელი უნდა შეუწყოს საზოგადოებრივი დამოკიდებულების შეცვლას, გააადვილოს სახსრების მოძიება და საბოლოო ჯამში შესაძლებელი გახადოს აუტიზმით დაავადებულთა უკეთ დახმარება.
გაეროს გადაწყვეტილებას კი ბიძგი მისცა შემაშფოთებელმა სტატისტიკამ: აუტისტური სპექტრის აშლილობათა სიხშირე თანდათან იმატებს. 1966 წლის მონაცემებით, ამ ტიპის აშლილობა 2000-დან 5 კაცს ჰქონდა, 2001 წელს – 1000-დან დაახლოებით 17-ს, ხოლო 2009 წელს აშშ-ის 3-დან 17 წლამდე ასაკის მოსახლეობაში აუტისტური სპექტრის აშლილობები აღმოაჩნდა 67 300 ადამიანს ანუ გადააჭარბა 1%-ს და გახდა 1,1% ანუ 60-იანი წლების მონაცემებთან შედარებით 4-ჯერ მოიმატა.
იქნებ გგონიათ, რომ ცალკეული ადამიანების (მეტადრე – არასპეციალისტების) მონდომება აუტიზმის დასამარცხებლად სრულიად ამაოა... ერთ-ერთი ცნობილი ამერიკული ორგანიზაციის Autism speaks პრეზიდენტს გარი გოლდშტეინს ასეთი შედარება მოჰყავს: 30 წლის წინ იმ ბავშვთა 95%, ვისაც ლეიკემიის დიაგნოზს უსვამდნენ, იღუპებოდა, დღეს კი მათი 80% იკურნება. ყურადღებამ, ინტენსიურმა კვლევებმა, შემოწირულებებმა, როგორც ხედავთ, ძალიან დიდი შედეგი გამოიღო. აუტისტური სპექტრის აშლილობები მსგავსი გამარჯვებებით ვერ დაიკვეხნის, მაგრამ განვითარებულ ქვეყნებში წინსვლა მაინც შთამბეჭდავია: შეიცვალა საზოგადოების დამოკიდებულება; დედებს (როგორც წინათ) შვილის ცუდად აღზრდის გამო აღარ საყვედურობენ; დანერგილია ადრეული ინტერვენციის პროგრამები; დიაგნოზის დასმამდეც კი თითოეულ ბავშვთან მუშაობას იწყებს ფსიქოლოგი, ფიზიკური, მეტყველების, ოკუპაციური თერაპიის სპეციალისტები. ისიც დამტკიცდა, რომ თუ ჩარევა ადრე (2 წლამდე) დაიწყო და ინტენსიურია (დღეში მინიმუმ 3 საათი, კვირაში მინიმუმ ხუთი დღე), ამ ბავშვებს საზოგადოებაში ადაპტაციის მეტი შანსი აქვთ. ამავე დროს კვლევა ინტენსიურად გრძელდება და აქტივისტები  იმედოვნებენ, რომ მომავალში ზუსტად დაადგენენ აუტიზმის მიზეზებს, ტვინსა და ნერვულ უჯრედებში მიმდინარე ცვლილებების გამოვლენა კი მათი აღმოფხვრის ფარმაკოლოგიურ გზებს გვაპოვნინებს. საბოლოო ჯამში, იმედი აქვთ, რომ ლეიკემიის მსგავს პროგრესს მიაღწევენ: აუტისტური სპექტრის პათოლოგიათა ნაწილი განიკურნება, ნაწილის ეფექტური მართვა გახდება შესაძლებელი, ნაწილი კი კვლავ მომავლის გამოწვევად დარჩება. 
სწორედ ამ დიდი ბრძოლის ნაწილია აუტიზმის მსოფლიო დღის დაწესებაც.
საქართველოში კი ბრძოლა უფრო შორიდან გვაქვს დასაწყები.
დაავადებათა კონტროლის ცენტრის მონაცემებით, აშშ-ში ყოველწლიურად 4 მლნ ახალშობილი იბადება და მათგან 36500-ს აუტიზმი აქვს. ამ ფარდობას თუ საქართველოს მივუსადაგებთ და გავითვალისწინებთ, რომ ჩვენში ყოველწლიურად 50 000-მდე ბავშვი იბადება, მივიღებთ აუტისტური სპექტრის აშლილობის მქონე 450 (!) ბავშვს.
საქართველოში ჩატარებული გამოკვლევის თანახმადაც, აუტისტური სპექტრის აშლილობა 110-დან ერთ ადამიანს აღენიშნება. არა და სინამდვილეში სულ თითებზე ჩამოსათვლელთ თუ აქვთ დასმული დიაგნოზი დადგენილი და ისიც – ბევრად უფრო მოზრდილ ასაკში. ბავშვები სახლში ჰყავთ გამოკეტილი, მშობლები მათი ქცევის გამო იტანჯებიან, ვერაფერს ასწავლიან... ადრეულ ინტერვენციაზე ხომ საუბარი ზედმეტია. ასე რომ, მოდი, ერთად შემოვკრათ განგაშის ზარს, გავიგოთ მეტი, გამოვავლინოთ, მოვითხოვოთ, მათ სასიცოცხლოდ აუცილებელი ჩვევების ასათვისებლად შესაფერისი გარემო ჰქონდეთ. და თუნდაც 2 აპრილი ამ ბრძოლის დაწყების დღე გახდეს.

წვიმის კაცზე გაცილებით მეტი
როგორია ჩვენი წარმოდგენა აუტიზმზე? აკვიატებული მოძრაობები, განუხრელად ერთნაირი რეჟიმი, კბილის საჩიჩქნების თვალის დახამხამებაში დათვლისა და სატელეფონო ცნობარის ერთი წაკითხვით დამახსოვრების უნიკალური ნიჭი... დიახ, ასეთ პაციენტებსაც შეხვდებით, მაგრამ დასტინ ჰოფმანის მიერ შექმნილი ეკრანული სახე მთელი სპექტრის საილუსტრაციოდ არ გამოგვადგება.
თუ წინა გვერდი ყურადღებით წაიკითხეთ, შეამჩნევდით: აუტიზმზე კი არა, აუტისტური სპექტრის აშლილობებზე (ასა) ვსაუბრობთ. საქმე ის არის, რომ ეს ერთი დაავადება კი არა, დაავადებათა ჯგუფია, რომელიც, თავის მხრივ, კიდევ უფრო დიდ ჯგუფში – ნეიროგანვითარებით დარღვევებში – შედის. რამდენიმე თვის წინ საკმაოდ ვრცლად ვისაუბრეთ ბავშვის ნეიროგანვითარებაზე (ჟურნალი “ავერსი”, №10(72), 2010წ) და იმ მნიშვნელოვან საფეხურებზე, რომლებიც ბავშვმა ამა თუ იმ ასაკში უნდა დაძლიოს. საყურადღებო ნიშნები (რომლებიც ყოველ ასაკთან მივუთითეთ) აუტისტური სპექტრის აშლილობათა სიმპტომებსაც მოიცავს.
აუტისტური სპექტრის აშლილობებს უმთავრესად სამი: სოციალური, კომუნიკაციისა და  ქცევის – სფეროს დარღვევები ახასიათებს. ის, რასაც, ჩვეულებრივ, ყოველგვარი ძალისხმევისა გარეშე, დაუფიქრებლად ვაკეთებთ, ამ დროს პრობლემური ხდება. რამდენიმე თვის ჩვილი თვალს თვალში გიყრით და ამით თქვენი გუნება-განწყობის გამოცნობას ცდილობს. თუ უღიმით, უხარია, მოღუშული სახის დანახვაზე კი შესაძლოა ატირდეს კიდეც. ეს სოციალური ჩვევების ათვისების პირველი დასტურია, პირველი ნაბიჯი, რომლითაც პაწაწინამ საზოგადოებაში თავისი ადგილის პოვნა უნდა შეძლოს. ამ ნაბიჯის გარეშე უფრო რთული ჩვევების ათვისება შეუძლებელია. ასა-ს მქონე ბავშვები ხშირად საკუთარ სახელზე სუსტად რეაგირებენ და თვალებით კონტაქტს თავს არიდებენ, უჭირთ სხვისი ემოციების აღქმა, არ გააჩნიათ თანაგრძნობის უნარი, უჭირთ სხვა ბავშვებთან თამაში.
კომუნიკაციის დარღვევები მის როგორც ვერბალურ (სიტყვიერ), ისე არავერბალურ (სხეულის ენით, ჟესტებით) ნაწილს ეხება. აუტისტური სპექტრის აშლილობისას ბავშვები უმეტესად გვიან იდგამენ ენას და საუბრისას საკუთარ თავს ხშირად მესამე პირში იხსენიებენ; მხოლოდ რამდენიმე თემაზე ლაპარაკობენ, თანაც ისე, რომ თანამოსაუბრის აზრი არც კი აინტერესებთ; თანამოსაუბრეს თვალებში არ უყურებენ; არ იწყებენ და არ ერთვებიან დიალოგში; ლაპარაკობენ არაბუნებრივი, უჩვეულო ტონითა და რიტმით (წამღერებით ან რობოტივით);  შეუძლიათ სიტყვების ან ფრაზების გამეორება, მაგრამ არ იციან, როგორ გამოიყენონ ისინი; ზოგჯერ უკვე ნასწავლი სიტყვების ან წინადადებების გამოყენების უნარსაც კარგავენ.
სიმპტომების მესამე ჯგუფი კი ქცევით სფეროს მოიცავს. ასა-ს მქონე ბევრ ბავშვს აქვს განმეორებითი მოძრაობები (ბრუნვა, ტრიალი, რხევა, ხელების ქნევა) ან თვითდამაზიანებელი ქცევა (კბენა, თავის რტყმა), სპეციფიკური რიტუალები და რეჟიმი და ძალიან წუხან, როცა მათი დარღვევა უწევთ; განუწყვეტლივ მოძრაობენ, ზოგჯერ კი შეიძლება დიდი ხნით მოინუსხონ საგნის რომელიმე ნაწილით, მაგალითად, სათამაშო მანქანის მბრუნავი ბორბლით.
ხშირად ასეთ ბავშვებს დაქვეითებული აქვთ ტკივილის შეგრძნება, სამაგიეროდ მძაფრად რეაგირებენ ხმაურზე, შეხებაზე, სუნზე... შესაძლოა ესეც იყოს მიზეზი იმისა, რომ, სხვა ბავშვებისგან განსხვავებით, მათ არ უყვართ ჩახუტება, ხელში აყვანა, სხვებთან სიახლოვე.
ასა-ს ყოველი ცალკეული შემთხვევა მკვეთრად ინდივიდუალურია. ზოგჯერ ეჭვი სიცოცხლის პირველივე თვეებში ჩნდება, ზოგჯერ კი მხოლოდ ორი წლის შემდეგ. შესაძლოა, განვითარება რამდენიმე თვე ან წელიც კი ნორმალურად მიმდინარეობდეს და ბავშვმა მოგვიანებით დაკარგოს მანამდე ათვისებული უნარები, გამოაჩნდეს ქცევის, სოციალური თუ კომუნიკაციის პრობლემები. ასეა თუ ისე, დაავადება 3 წლამდე იჩენს თავს და მთელი სიცოცხლე გაჰყვება ადამიანს. აუტიზმის მქონე ზოგიერთი ბავშვი ზრდა-განვითარებასთან ერთად სწავლობს სხვებთან ურთიერთობას და ქცევაც უუმჯობესდება; ის, ვისაც ნაკლებად მძიმე პრობლემები აქვს, ცხოვრობს ნორმალური ან თითქმის ნორმალური ცხოვრებით. ზოგს, პირიქით, მეტყველებისა და სოციალური უნარ-ჩვევების კუთხით პრობლემები უფრო მეტად უმძიმდება, რასაც მოზარდ ასაკში ქცევის გაუარესებაც ემატება.
ახალი უნარ-ჩვევების ათვისება ასა-ს დროს, ჩვეულებრივ, გაძნელებულია, ინტელექტის დაქვეითება კი სულაც არ გახლავთ პათოლოგიის აუცილებელი ნაწილი. ისევე როგორც საერთო პოპულაციაში, ამ ბავშვებიდან ზოგს საშუალოზე დაბალი ინტელექტი აქვს, ზოგს – საშუალო, ხოლო ზოგიერთს – საშუალოზე მაღალიც კი. უკანასკნელ შემთხვევაში ბავშვები ადვილად სწავლობენ, მაგრამ უჭირთ ურთიერთობა, ცოდნის ყოველდღიურ საქმიანობაში გამოყენება და სოციალური ადაპტაცია. იშვიათად კი ”აუტისტ გენიოსებსაც” ვხვდებით, რომელთაც აქვთ განსაკუთრებული მუსიკალური, მათემატიკური ან სხვა სახის ნიჭი.

რისი ბრალია
მრავალი სხვა დაავადების მსგავსად, ასა-ს ყველა მიზეზი არ ვიცით, თუმცა ვარაუდობენ, რომ ასა-ს სხვადასხვა ტიპს მიზეზიც სხვადასხვა უნდა ჰქონდეს. იმ ფაქტორთა ჯგუფში, ასა-ს განვითარებას  უფრო მეტად მოსალოდნელს რომ ხდის, გარემო, ბიოლოგიური და გენეტიკური ფაქტორებიც უნდა შედიოდეს. მკვლევარებმა აღმოაჩინეს აუტიზმის განვითარებაზე პასუხისმგებელი რამდენიმე გენი; გამოითქვა ვარაუდი, რომ გენური დეფექტი მუცლადყოფნის ადრეულ პერიოდში თავის ტვინის ნორმალური განვითარებისა და ნეირონების ურთიერთკავშირის რეგულაციის დარღვევას განაპირობებს. გამოკვლევებმა აუტისტური სპექტრის აშლილობის მქონე ადამიანთა ტვინის რამდენიმე მიდამოს არათანაბარი განვითარება გამოავლინა. როგორც ჩანს, საფუძველს მოკლებული არ არის ეჭვი, რომ შესაძლოა, დამნაშავე ნეიროტრანსმიტერების (ქიმიური ნივთიერებები, რომლებიც ერთი ნერვული უჯრედიდან მეორეზე ინფორმაციის გადატანას უზრუნველყოფენ) ანომალიური გადანაწილებაც იყოს.
ორსულობის დროს ზოგიერთი ტოქსიკური მედიკამენტის, მაგალითად ვალპროის მჟავას ან თალიდომიდის მიღება შესაძლოა ზრდიდეს ასა-ს განვითარების რისკს.
ვირუსული ინფექციებისა და საყოფაცხოვრებო ან პროფესიულ ტოქსინების კავშირი ასა-ს შესაძლო განვითარებასთან მრავალი თანამედროვე კვლევის ინტერესის საგანია, თუმცა სარწმუნო დასკვნების გამოსატანად შედეგები ჯერჯერობით საკმარისი არ არის.
ყველაზე ურთიერთგამომრიცხავი მონაცემები კი ასა-სა და წითელა-წითურა-ყბაყურას ვაქცინაციას ეხება. მიუხედავად იმისა, რომ ათიოდე წლის წინ განხორციელებულმა მცირე მასშტაბის დაკვირვებამ შესაძლო კავშირის თაობაზე ეჭვი წარმოშვა, მას შემდეგ ჩატარებულმა ინტენსიურმა გამოკვლევებმა ურთიერთკავშირი არ დაადასტურა.

ვის ემუქრება
აუტიზმით შეიძლება დაავადდეს ნებისმიერი რასისა და ეროვნების ადამიანი, მაგრამ ზოგ შემთხვევაში მისი განვითარების ალბათობა მკვეთრად მატულობს. ეს ფაქტორებია:
ბავშვის სქესი – აღმოჩნდა, რომ ვაჟებს 3-4-ჯერ უფრო ხშირად აქვთ აუტიზმი, ვიდრე გოგონებს.
მემკვიდრეობითი განწყობა – ოჯახში, სადაც ერთ ბავშვს აუტიზმი აქვს, უფრო დიდია ალბათობა, ის მეორესაც გამოაჩნდეს. აღმოჩნდა, რომ აუტიზმის მქონე ბავშვის მშობლებსა და ნათესავებს ხშირად აქვთ სოციალური და კომუნიკაციური სფეროს პრობლემები ან აუტისტური ქცევები. ასა-ს რისკი საგრძნობლად იმატებს, თუ მშობლის და ან ძმა აუტისტური სპექტრის აშლილობით არის ავად. ასეთი ბავშვების მეათედს შესაძლოა სხვა გენეტიკური პათოლოგიაც, მაგალითად, დაუნის სინდრომი ან ტუბეროზული სკლეროზი, აღმოაჩნდეს.
სხვა დარღვევები – ზოგიერთი დაავადების დროს მაღალია აუტიზმის თანხლების ალბათობა. მათ რიცხვს მიეკუთვნება მყიფე X სინდრომი, ტუბეროზული სკლეროზი, ტურეტის სინდრომი და ეპილეფსია.
მამის ასაკი – გამოკვლევების შედეგად გამოიკვეთა, რომ მამის ასაკოვნება აუტიზმის რისკს ზრდის. ერთ-ერთი სერიოზული გამოკვლევის თანახმად, 40 წელს გადაცილებულ მამებს 6-ჯერ უფრო ხშირად ჰყავთ აუტიზმის მქონე შვილები, ვიდრე 30 წლამდე ასაკისას. დედის ასაკთან ამგვარი კავშირი დადგენილი არ არის.

გამოვავლინოთ
აუტისტური სპექტრის აშლილობის დიაგნოსტიკა არცთუ ისე ადვილია. ჯერ ერთი, ძალზე მრავალფეროვანია მისი კლინიკური გამოვლინება, მეორე – არ არსებობს გამოკვლევა, რომელიც ერთმნიშვნელოვან პასუხს გაგვცემდა. მიუხედავად იმისა, რომ აუტიზმის ნიშნები ხშირად 18 თვემდე ვლინდება, პრობლემას 2-3 წლამდე ვერ ამჩნევენ, ანუ მანამდე, სანამ თვალსაჩინო არ გახდება მეტყველების განვითარებისა და სოციალური ურთიერთობის პრობლემები. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი პედიატრებსა და  ოჯახის ექიმებს მოუწოდებს, მშობლების ეჭვებს გულისყურით მოეკიდონ – გამოკვლევები მოწმობს, რომ მშობლები ექიმებზე გაცილებით ადრე და გაცილებით ხშირად ამჩნევენ ნორმიდან გადახრას. თუმცა ექიმთან ვიზიტის დროს შესაძლოა მშობელს არც კი გაახსენდეს შემჩნეული პატარ-პატარა თავისებურებები, ანდა ისინი უმნიშვნელოდ მიიჩნიოს. დროის დაკარგვა კი, როგორც უკვე ვთქვით, ბავშვის წარმატებული მომავლის შანსს საგრძნობლად ამცირებს. სამაგიეროდ, თუ ინტერვენცია (ანუ სამედიცინო ჩარევა) სამ წლამდე დაიწყო, ადამიანი არა მხოლოდ დამოუკიდებლად ცხოვრებას, არამედ უმაღლესი განათლების მიღებასაც კი მოახერხებს.
ამ ხარვეზის ამოსავსებად ჯანდაცვის პირველადი რგოლის სპეციალისტებისთვის აუტისტური სპექტრის აშლილობათა (ასა) სკრინინგისა და მეთვალყურეობის სპეციალური ალგორითმი შეიმუშავეს. სკრინინგი შეფასების ხანმოკლე პროცედურაა, რომელიც გვეხმარება, გამოვავლინოთ ის ბავშვები, განვითარების შეფერხების დასადგენად უფრო ღრმა გამოკვლევა რომ სჭირდება. განვითარების შესაფასებელი სკრინინგული გამოკვლევა დიაგნოსტიკის ყველაზე იაფ და მგრძნობიარე საშუალებად ითვლება. თუ სკრინინგული კვლევით აუტიზმის არსებობა საეჭვოა, საჭიროდ მიიჩნევენ უფრო ღრმა გამოკვლევას, უფრო დაწვრილებით შეფასებას. სარწმუნო დიაგნოზისთვის აუცილებელია მულტიდისციპლინური (სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებისგან – ფსიქოლოგისგან, ნევროლოგისგან, ფსიქიატრისგან, მეტყველების თერაპევტისგან – შემდგარი) გუნდი. ბავშვს შეიძლება ჩაუტარონ ფსიქოლოგიური, მეტყველების ან სმენის ტესტირება. განვითარების შესაფასებელი ტესტები უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად დაიხვეწა.
ქვემოთ ჩამოთვლილი ნიშნებიდან თუ ერთი მაინც გეცნოთ, სპეციალისტთან ვიზიტს ნუ გადადებთ. ხშირად ეს გადახრები რამდენიმე კვირაში ან თვეში თავისთავად გამოსწორდება, მაგრამ ამის იმედად ნუ დარჩებით – ჯობს, 10 ბავშვიდან 9 ტყუილუბრალოდ მივიყვანოთ შესაფასებლად, ვიდრე თუნდაც ერთს დიაგნოზი და მკურნალობა დაუგვიანდეს.

საყურადღებო ნიშნები 
2 წლამდე
* არ რეაგირებს სახელის დაძახებასა და მიმართვაზე, თითქოს არც ესმოდეს
* როცა ეფერებით, ელაპარაკებით, აცმევთ, თვალებში არ გიყურებთ
* არ მოსწონს ხელში აყვანა, ჩახუტების მაგივრად უკან იხრება
* ვერ ხვდება სხვის ემოციებს ან უჭირს მათი აღქმა. თქვენი ხმის კილოსა და სახის გამომეტყველების მიხედვით ვერ ხვდება, კარგ გუნებაზე ხართ თუ ცუდზე, გიხარიათ თუ გწყინთ
* გამუდმებით იმეორებს ერთსა და იმავე მოძრაობებს (ბრუნვა, ტრიალი, რხევა, ხელების ქნევა) ან აქვს თვითდამაზიანებელი ქცევა (კბენა, თავის რტყმა)
* 12 თვისთვის არ ტიტინებს
* 12 თვისთვის არ იყენებს ჟესტებს (თითით მინიშნება, დასამშვიდობებლად ხელის დაქნევა)
* 16 თვისთვის არ ამბობს არც ერთ სიტყვას 
* 24 თვისთვის არ ამბობს ორსიტყვიან ფრაზას (გამეორება არ ითვლება)

2 წლის შემდეგ:
* დაკარგა მანამდე შეძენილი სამეტყველო და სოციალური უნარ-ჩვევები
* გვიან დაიწყო ლაპარაკი და საკუთარ თავს ხშირად იხსენიებს მესამე პირში (და არა როგორც ”მე”-ს)
* დაკარგა მანამდე ნასწავლი სიტყვებისა და ფრაზების გამოყენების უნარი
* ლაპარაკობს არაბუნებრივი, უჩვეულო ტონითა და რიტმით (წამღერებით ან რობოტივით) 
* არ წამოიწყებს საუბარს, არ ერთვება დიალოგში 
* აქვს განსაკუთრებული რიტუალები და რეჟიმი და ძალიან წუხს, როცა ისინი ირღვევა
* დიდი ხნით მოინუსხება ხოლმე საგნის რომელიმე ნაწილით, მაგალითად, სათამაშო მანქანის მბრუნავი ბორბლით
* განსაკუთრებით მგრძნობიარეა შეხების, სინათლისა და ხმაურის მიმართ, მაგრამ იშვიათად გამოხატავს რეაქციას ტკივილზე.


ფსიქიკური დარღვევები გაურკვეველი განწყობა

უიმედობა ჯობს თუ უსაფუძვლო ოპტიმიზმი? მეტისმეტი სიმშვიდე, რომელიც ეჭვს ბადებს თუ რეაქტიულ-აქტიური ყოფა, რომელიც არანაკლები ეჭვის საფუძველია? თურმე შეიძლება, ხასიათის მკვეთრ ცვალებადობას პათოლოგიური საფუძველი ედოს, რაც იმის მანიშნებელია, რომ მისგან თავის დაღწევა მხოლოდ და მხოლოდ სამედიცინო ჩარევით არის შესაძლებელი. უფრო მარტივად რომ გითხრათ, ხასიათის უსაფუძვლო, მკვეთრი ცვალებადობის შემთხვევაში აუცილებელია მკურნალობა.

ხასიათის მკვეთრ ცვალებადობას ბიპოლარულ აშლილობას უწოდებენ. ამ დროს ამაღლებულ განწყობილებას უეცარი აპათია ცვლის. საუკეთესო შემთხვევაში, ასეთი რამ შესაძლოა წელიწადში რამდენიმეჯერ მოხდეს. ხდება ისეც, რომ დეპრესიამორეულ ადამიანს მანიაკურად ამაღლებული განწყობილება დღეში რამდენჯერმე ეუფლება. სპეციალისტები იმასაც კი ამბობენ, რომ ამ ორმა, ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებულმა მდგომარეობამ შესაძლოა ერთდროულადაც იჩინოს თავი. ბიპოლარული აშლილობის მეორე სახელწოდება, მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომი, ზუსტად ასახავს პათოლოგიური მდგომარეობის არსს.
მოგზაურობა პოლუსებს შორის
ბიპოლარული აშლილობა რამდენიმე ტიპისაა. მათ შორის სამ ძირითად ვარიანტს გამოყოფენ:
I ვარიანტი – განწყობა ისე მკვეთრად იცვლება, რომ შეუძლებელი ხდება მუშაობა, სწავლა და, საზოგადოდ, ცხოვრების ჩვეული რეჟიმის შენარჩუნება, რთულდება ახლობლებთან ურთიერთობა, მანიაკურმა შეტევებმა შესაძლოა მეტისმეტად საშიში სახე მიიღოს.
II ვარიანტი – ხასიათის ცვალებადობა ნაკლებად მძაფრია. დეპრესიული ეპიზოდები გაცილებით ხანგრძლივია, ვიდრე მანიაკური, ამიტომ ადამიანს მოვალეობებისთვის თავის გართმევა მაინცდამაინც არ უჭირს.
II ვარიანტი – ციკლოთიმიური აშლილობა, ციკლოთიმია. ეს მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომის ყველაზე მსუბუქი გამოვლინებაა.
ბიპოლარული აშლილობა ყველას ერთნაირად არ უვლინდება. ზოგს მანიაკური შეტევები უფრო აწუხებს, ზოგს – დაუძლეველი დეპრესია. როგორც უკვე მოგახსენეთ, ისეც ხდება, რომ ორივე მდგომარეობის ნიშნები ერთდროულად იჩენს თავს. ამ მდგომარეობას შერეულ აშლილობას უწოდებენ.
მანიაკური ფაზის ნიშნებია:
. ეიფორია;
. გამძაფრებული თვითშეფასება;
. განსჯისა და შეფასების უნარის დაკნინება;
. სწრაფი მეტყველება;
. აგრესიული ქცევა;
. აგიტაციური, გამაღიზიანებელი მოქმედება;
. გაძლიერებული ფიზიკური აქტიურობა;
. სარისკო ქცევა;
. ფულის უგუნური ხარჯვა;
. მიზნის მისაღწევად ყველა ხერხის ხმარება;
. ძილის სურვილის შესუსტება;
. ალკოჰოლისკენ, ნარკოტიკებისკენ სწრაფვა;
. გაკვეთილების, სამუშაოს ხშირი გაცდენა, მოვალეობის შესრულებასთან დაკავშირებული სირთულეები;
. რეალობის შეგრძნების დაქვეითება.
დეპრესიული ფაზის ნიშნებია:
. ძლიერი სევდა და მოწყენილობა;
. უიმედობა;
. სუიციდური აზრები, ქმედებები;
. სიანჩხლე;
. დანაშაულის გამძაფრებული განცდა;
. ძილის დარღვევა;
. მადის დაქვეითება ან მოჭარბება;
. იმ საქმიანობისადმი ინტერესის დაკარგვა, რომელიც ადრე სიამოვნებას ჰგვრიდა ავადმყოფს;
. პრობლემებზე მეტისმეტი ფოკუსირება;

. იოლად გაღიზიანება;
. ქრონიკული ტკივილი, უმთავრესად – უმიზეზო;
. გაკვეთილების, სამუშაოს ხშირი გაცდენა, მოვალეობის შესრულებასთან დაკავშირებული სირთულეები.

კიდევ რა უნდა ვიცოდეთგარდა ზემოთ ჩამოთვლილი ნიშნებისა, ბიპოლარულ აშლილობას ახასიათებს: 
. ხასიათის სეზონური ცვალებადობა. მანიაკური შეტევები უმეტესად გაზაფხულობით ან ზაფხულობით იჩენს თავს, ხოლო შემოდგომაზე და ზამთარში ადამიანს აპათია და დეპრესია ეუფლება. ხდება პირიქითაც.

. ხასიათის ექსტრემალურად სწრაფი ცვლილება. ხასიათის მკვეთრი ცვლილების ეპიზოდი უმეტესად წელიწადში 4 და მეტია, თუმცა არსებობს იმდენად სწრაფი ფორმებიც, რომ ადამიანს ხასიათი სულ რაღაც ერთ საათში ეცვლება.
. ფსიქოზი. ის ვლინდება მკვეთრად გამოხატული მანიაკური და დეპრესიული შეტევების ფონზე, როდესაც ადამიანი რეალობის შეგრძნებას კარგავს. ამ დროს ხშირია ჰალუცინაციებიც.
როგორ ვლინდება ბიპოლარული აშლილობა არასრულწლოვნებში?

მოზარდი უფრო აგრესიულია, ვიდრე ზრდასრული ადამიანი, სწრაფად ეცვლება განწყობა და მკვეთრად ჩამოყალიბებული დეპრესიული და მანიაკური შეტევების ნაცვლად უფრო მათი სწრაფი მონაცვლეობა აღენიშნება. შესაძლოა, განწყობა ერთ საათში ან უფრო მოკლე ხანში შეეცვალოს – გაღიზიანებას, სევდასა და ტირილს უეცრად დაუოკებელი სიანჩხლე მოჰყვეს.
რატომ, რატომ?
ბიპოლარული აშლილობის ზუსტი მიზეზი უცნობია, თუმცა არსებობს მეცნიერულად დადასტურებული თეორიები, უფრო სწორად, ვარაუდები, რომელთა თანახმად, აშლილობას იწვევს:
. თავის ტვინში მიმდინარე ბიოლოგიური ცვლილებები. ასეთი ცვლილებები ყოველთვის არ დასტურდება, თუმცა აშლილობის მიზეზებთან მებრძოლი მეცნიერებისთვის ერთ-ერთი ხელჩასაჭიდი ფაქტორია.
. ნეიროტრანსმიტერების ცვლილება. ეს ზემოხსენებული თეორიის ერთგვარი გაგრძელებაა, თუმცა უფრო კონკრეტულ მიზეზზე ამახვილებს ყურადღებას, კერძოდ, ტვინში არსებული ქიმიური ნაერთების, ნეიროტრანსმიტერების, სინთეზის ცვლილებაზე. ასეთი ცვლილება არაერთხელ დაუკავშირეს არა მარტო ბიპოლარულ, არამედ ფსიქიკის სხვა ტიპის აშლილობებსაც.
. ჰორმონები. მათი ბალანსის დარღვევა ფსიქიკაზე უშუალო გავლენას ახდენს.
. მემკვიდრეობა. თუ რომელიმე სისხლით ნათესავს ბიპოლარული აშლილობა ჰქონდა ან აქვს, მისი ჩამოყალიბების ალბათობა უფრო მეტია. მეცნიერები ცდილობენ იმ გენის აღმოჩენას, რომლის მუტაციასაც მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომის განვითარებაში მიუძღვის ბრალი.

. გარემო პირობები. სტრესმა, ძალადობამ, დიდმა დანაკარგმა შესაძლოა ბიპოლარული აშლილობის ჩამოყალიბებას მისცეს ბიძგი.
იცით თუ არა, რომ...
ბიპოლარულ აშლილობას ხშირად ფსიქიკის სხვა პრობლემებიც ერთვის. ამ პათოლოგიებმა მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომის გამოვლენამდეც შეიძლება იჩინოს თავი და მის შემდეგაც. ნებისმიერ შემთხვევაში, მათი მკურნალობა აუცილებელია, რადგან შესაძლოა, ბიპოლარული აშლილობა დაამძიმონ.  ეს თანმხლები პათოლოგიებია:
. ყურადღების დეფიციტის`ჰიპერაქტივობის სინდრომი. ხდება ისეც, რომ მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომისგან მისი გარჩევა ჭირს, ამიტომ მცდარ დიაგნოზს სვამენ, თუმცა სპეციალისტის გამოცდილ თვალს ამ ორი პათოლოგიური მდგომარეობის თანაარსებობა არ გამოეპარება.
. ადიქცია ანუ მავნე ნივთიერებებზე პათოლოგიური დამოკიდებულება. ბიპოლარული აშლილობის მქონე ბევრ ადამიანს აღენიშნება ალკოჰოლისადმი ან ნარკოტიკული ნივთიერებებისადმი პათოლოგიური მისწრაფება. არც აზარტულ თამაშებზე პათოლოგიური დამოკიდებულებაა გამორიცხული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ერთი შეხედვით “მომადუნებელი” ნივთიერებები ფსიქიკურ აშლილობას ამძაფრებს, ეპიზოდების დამძიმებასა და გახანგრძლივებას უწყობს ხელს.
. ჯანმრთელობის არაფსიქიკური პრობლემები, რომლებსაც უმეტესად ქრონიკული ხასიათი აქვს, მაგალითად, გულის, ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, სიმსუქნე.
გაითვალისწინეთ: ისევე, როგორც ყველა დაავადებას, ბიპოლარულ აშლილობასაც ახასიათებს გართულებები. განსხვავება ის არის, რომ სხვა დაავადებებისთვის უფრო ფიზიკური გართულებებია დამახასიათებელი, მაშინ როდესაც ბიპოლარულ აშლილობას უფრო სოციალური ხასიათის პრობლემები მოჰყვება: უთანხმოება კანონთან, ოჯახის წევრებთან, მეგობრებთან, კოლეგებთან, ფინანსური სირთულეები, იზოლაცია და მარტოობა და ბოლოს – სუიციდი. 
როგორ ამოვიცნოთ? რა მოვუხერხოთ?
მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომი არცთუ ისე ძნელი ამოსაცნობია, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მძაფრად არის გამოხატული. მიუხედავად ამისა, სპეციალისტები უტყუარი დიაგნოზისთვის სხვადასხვა ტიპის გამოკვლევას მიმართავენ. ხშირად საქმეში ფსიქოთერაპევტიც ერთვება. საზღვარგარეთ აპრობირებული მეთოდია ოჯახის წევრების დახმარებით დღიურის წარმოება, რომელშიც დეტალურად აღიწერება ხასიათის ცვლილება, მისი მიზეზები და სხვა.
ბიპოლარული აშლილობა მუდმივ მკურნალობას მოითხოვს. მედიკამენტები ადამიანმა მაშინაც კი უნდა მიიღოს, როდესაც პათოლოგია ერთი შეხედვით უკან იხევს. ყველაზე ხშირად ინიშნება ლითიუმის, ბენზოდიაზეპინის ჯგუფის პრეპარატები, ანტიკონვულსანტები, ანტიდეპრესანტები.
გაითვალისწინეთ: მედიკამენტის შერჩევა ადვილი არ არის, უეფექტობის შემთხვევაში შესაძლოა მისი შეცვლა გახდეს საჭირო. ისიც დაიხსომეთ: წამლის სმამ შედეგი რომ გამოიღოს, გარკვეული ხანი უნდა გავიდეს, ზოგჯერ – ერთი თვეც კი.
ბიპოლარული აშლილობის სამკურნალო მედიკამენტთა უმრავლესობა ორსულთათვის სახიფათოა – შესაძლოა, ნაყოფის განვითარების მანკი გამოიწვიოს. ისიც გაითვალისწინეთ, რომ თუ ამ ტიპის მედიკამენტების პარალელურად კონტრაცეპტივებსაც იღებთ, შესაძლოა მათი სამკურნალო ეფექტი შესუსტდეს. საზოგადოდ კი, გირჩევთ, დაორსულებამდე რჩევისთვის და მეტ-ნაკლებად უსაფრთხო სამკურნალო საშუალების შესარჩევად ექიმს მიმართოთ. ასევე დიდი სიფრთხილე გმართებთ ლაქტაციის პერიოდში, რადგან ეს მედიკამენტები დედისგან ჩვილს იოლად გადაეცემა.
ბიპოლარული აშლილობის სამკურნალოდ ზოგჯერ ისეთ მეთოდებსაც მიმართავენ, რომელთა ეფექტურობა ჯერ კიდევ არ არის დადასტურებული, თუმცა გარკვეული მტკიცებულებები არსებობს. გაგაცნობთ რამდენიმე მათგანს.
ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავა თავის ტვინის იმ ფუნქციას აუმჯობესებს, რომლის დარღვევასაც ბიპოლარული აშლილობა მოსდევს. მეცნიერებმა შეამჩნიეს, რომ იმ რეგიონებში, სადაც მოსახლეობა ამ ცხიმოვანი მჟავათი გაჯერებულ თევზს მიირთმევს, მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომი იშვიათია. მარგებელი ყოფილა მანგანუმიც, რომლის მიღებაც მანიაკური ფაზის შემოკლებას და ბიპოლარული აშლილობის სწრაფი ფორმის “გახანგრძლივებას” (ანუ ეპიზოდების გაიშვიათებას) უწყობს ხელს.
ფიტოთერაპია თავისთავად არ კურნავს, თუმცა მეცნიერთა ნაწილი ემხრობა მოსაზრებას, რომ შესაძლოა, ზოგიერთმა მცენარეულმა ნაყენმა მდგომარეობის გაუმჯობესება გამოიწვიოს. ლოგიკურად იბადება კითხვა: ნუთუ შესაძლებელია ისეთი მცენარეული ნაკრების შერჩევა, რომელიც როგორც მანიაკური, ისე დეპრესიული შეტევისას ერთნაირად შედეგიანი იქნება?!
აკუპუნქტურა, იოგა, მასაჟი მოშვება-მოდუნებასა და განწყობის გამოკეთებაში დაგეხმარებათ, მაგრამ მხოლოდ მათ იმედზე ყოფნა არამც და არამც არ შეიძლება. ექიმის რჩევის ზედმიწევნით შესრულება, ყველა მედიკამენტის დროული მიღება მეტად მნიშვნელოვანია.
სენი სახელად უიმედობა
როგორც არ უნდა გამოვლინდეს დეპრესია, იგი უბრალო, ყოველდღიური მოწყენილობისგან განსხვავებული მდგომარეობაა, რომელიც ცვლის პიროვნების შრომის, სწავლის, სიამოვნების განცდის უნარს, მადას, ძილს. დეპრესიის დროს ხშირია უმწეობისა და უსარგებლობის განცდა. უფრო მეტიც – დეპრესია შესაძლოა თვითმკვლელობის წინამორბედადაც კი იქცეს.
ბევრს დეპრესია სისუსტის ნიშნად მიაჩნია, ამიტომ მალავს მას, ზოგიერთი კი მიიჩნევს, რომ პრობლემას ექიმის დაუხმარებლადაც მოერევა. სინამდვილეში დეპრესია ქრონიკული დაავადებაა, ისევე როგორც შაქრიანი დიაბეტი, მაღალი არტერიული წნევა და სხვა. მას შეიძლება ემსხვერპლოს ნებისმიერი ჩვენგანი: კაცი თუ ქალი, ხნიერი თუ ახალგაზრდა...
მართალია, ბიპოლარულ აშლილობას მანიაკური შეტევებიც ახასიათებს, მაგრამ დეპრესიული განწყობა გაცილებით ხშირად გვხვდება. ამასთან, გუნება-განწყობილების დაქვეითებას, განურჩევლად მიზეზისა, ხალხში დეპრესიას უწოდებენ. მოდი, გავარკვიოთ, დეპრესიაა თუ არა ყოველგვარი უგუნებობა.
დეპრესიის სახეები
დეპრესიას მრავალი ფორმა აქვს. მოკლედ მიმოვიხილოთ თითოეული მათგანი.
დიდი დეპრესია. დიდი დეპრესიის დროს სიმპტომები ყოველდღიურია ან თითქმის ყოველდღიური, ინტენსიური, მძიმე. ისინი იმდენად აშკარაა, რომ ამჩნევენ სამსახურში, სკოლაში, გარეშე ადამიანებთან ურთიერთობისას... სიმპტომები ორი კვირა მაინც უნდა გაგრძელდეს, რომ დიაგნოზი დაისვას, ხოლო თუ ადამიანი მკურნალობის გარეშე დარჩა, ეს მდგომარეობა 6 თვეს და მეტხანსაც გასტანს. ზოგიერთს დეპრესიის მხოლოდ ერთი ეპიზოდი აქვს, დიდი დეპრესია კი, ჩვეულებრივ, განმეორებადია. დიაგნოზის დასასმელად აუცილებელია იმ ფაქტორების გამორიცხვა, რომლებიც უშუალოდ იწვევს დეპრესიას. ასეთია, მაგალითად, ჰიპოთირეოზი, ფსიქოლოგიური სტრესი, ნარკოტიკების მოხმარება, ალკოჰოლიზმი. თუ ეს 
ფაქტორები დადასტურდა, დიდი დეპრესიის დიაგნოზი არ დაისმება.ატიპური დეპრესია. მიუხედავად სახელწოდებისა, ატიპური დეპრესია იშვიათი არ არის. იგი გავრცელებულია მოზარდებსა და ქალებს შორის. დეპრესიის ამ ფორმას, ნაცვლად უმადობისა და უძილობისა, ახასიათებს მადის გაძლიერება, წონის მატება და გადაჭარბებული ძილიანობა, ასევე – სიმძიმის შეგრძნება ხელ-ფეხში. პაციენტები განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან კრიტიკის, წარუმატებლობისა და უარყოფის მიმართ. იმავდროულად მათი ცხოვრება სავსეა კონფლიქტებით, უჭირთ ურთიერთობის დიდხანს შენარჩუნება. უარყოფისა და წარუმატებლობის შიშის გამო შესაძლოა ურთიერთობაზე უარიც კი თქვან. დროდადრო, კარგი ამბის გაგებისას ან მეგობრების წრეში, დეპრესიული განწყობა ქრება, მაგრამ გავა ხანი და დეპრესიის სიმპტომები ხელახლა იჩენს თავს. დისთიმია. დისთიმია დეპრესიის მსუბუქი ფორმაა, თუმცა ესეც ქრონიკული მდგომარეობაა. დისთიმიის დროს სიმპტომები ისე მკაფიოდ არ არის გამოხატული, როგორც დიდი დეპრესიის შემთხვევაში, თუმცა ორ წელიწადს მაინც გრძელდება, ხშირად – უფრო მეტხანსაც. ასეთი ხანგრძლივობის გამო დისთიმია არღვევს ადამიანის ცხოვრების ნორმალურ რიტმს. წლობით მიმდინარე მსუბუქი დეპრესიის დროს ადამიანი კარგავს ინტერესს სხვადასხვა ცხოვრებისეული აქტივობის მიმართ, მისი პროდუქტიულობა და თვითშეფასება ეცემა. სხვების თვალში ასეთი ადამიანები ზედმეტად კრიტიკულები არიან, გამუდმებით წუწუნებენ და სიხარულის განცდის უნარი არ გააჩნიათ. თუ დისთიმია მკურნალობის გარეშე დავტოვეთ, მას შეიძლება დიდი დეპრესიის ეპიზოდიც დაერთოს, რასაც ორმაგი დეპრესია ეწოდება. როდესაც ადამიანს დისთიმია აქვს, ისეთი განცდა ეუფლება, თითქოს მუდამ დეპრესიული იყო. მიუხედავად ამისა, დისთიმია იკურნება, მაშინაც კი, თუ წლების განმავლობაში არც დიაგნოზი დასმულა და არც მკურნალობა ჩატარებულა.სეზონური აფექტური აშლილობა. დეპრესიის ეს ფორმა ციკლური და სეზონურია. იგი წელიწადის ერთსა და იმავე დროს აღმოცენდება. დეპრესიის სიმპტომები უმეტესად შემოდგომაზე იჩენს თავს და მთელი ზამთარი გრძელდება, მაგრამ არც ის არის გამორიცხული, გაზაფხულზე ან ზაფხულის დამდეგს დაიწყოს.
შემოდგომა-ზამთრის დეპრესიის სიმპტომები გაზაფხულ-ზაფხულის დეპრესიის სიმპტომებისგან განსხვავდება. პირველ შემთხვევაში თუ შესამჩნევია უიმედობა, ენერგიის გამოლევა, ძილიანობა, მადის მოჭარბება, მეორე შემთხვევაში წამყვანია გაღიზიანებადობა, შფოთვა, უძილობა, უმადობა და წონის კლება. საზოგადოდ, განწყობა ამინდთან ერთად იცვლება, მაგრამ თუ ემოციური ლაბილურობა მთელი ერთი ან ორი სეზონი გაგრძელდა, ეს შესაძლოა სეზონური აფექტური აშლილობა იყოს – აუცილებლად მიმართეთ ექიმს.
რატომ ერჩის ქალებს
თურმე სუსტი სქესი ორჯერ უფრო ხშირად ხვდება დეპრესიის კლანჭებში და ეს თანაფარდობა, განურჩევლად რასობრივი და ეთნიკური კუთვნილებისა თუ საზოგადოებრივ-ეკონომიკური მდგომარეობისა, ერთი და იგივეა. მეცნიერები ამ კანონზომიერებას რამდენიმე ფაქტორით ხსნიან. ბიოლოგიური ფაქტორები. ქალის სასქესო ჰორმონების ყოველთვიური ცვალებადობა, რომელიც მენსტრუალურ ციკლს უდევს საფუძვლად, იმავდროულად ერთობ გავრცელებული მენსტრუაციამდელი სინდრომის მიზეზადაც გვევლინება. დეპრესიის რისკი იმატებს პერიმენოპაუზის პერიოდში (მენოპაუზის დაწყებამდე, თვით მენოპაუზის დროს და მის შემდეგ), როცა ქალის ორგანიზმში ასევე მკვეთრად მერყეობს სასქესო ჰორმონების დონე. იმ ქალებს, რომლებსაც ადრეც ჰქონიათ დეპრესია, მენოპაუზის დადგომასთან ერთად მისი ხელახლა აღმოცენების დიდი ალბათობა აქვთ. განსაკუთრებით მაღალი რისკი ემუქრებათ მარტოხელა დედებს. კვლევები მოწმობს, რომ მარტოხელა დედებს შორის დეპრესია სამჯერ უფრო ხშირია, ვიდრე დაოჯახებულ ქალებს შორის. საზოგადოებაში ქალები მამაკაცებთან შედარებით ნაკლები ძალაუფლებით სარგებლობენ, ამიტომ განსაზღვრულ შემთხვევებში მათ შესაძლოა გაუჩნდეთ დაუცველობის განცდა და ეს დეპრესიის მიზეზად ექცეთ.
ზოგიერთი გამოკვლევა იმაზე მეტყველებს, რომ ქალებს დეპრესიისთვის მამაკაცებთან შედარებით მცირე სტრესიც ჰყოფნით. გარდა ამისა, განსხვავებულია ქალების ფიზიოლოგიური რეაქცია სტრესული ფაქტორების მიმართ. ქალის ორგანიზმში უფრო მეტი სტრესული ჰორმონი გამომუშავდება, ვიდრე მამაკაცისაში, ხოლო ქალის სასქესო ჰორმონი პროგესტერონი ხელს უშლის სტრესული ჰორმონის ნორმალური დონის აღდგენას. ბუნებრივია, ყოველივე ეს ქალს უფრო მეტად განაწყობს დეპრესიის მიმართ.
დეპრესიის სეზონურობა უფრო მეტად ქალებისთვის არის დამახასიათებელი. როგორც უკვე ვთქვით, მათ უფრო ხშირად აღენიშნებათ ატიპური დეპრესია და დანაშაულის განცდაც უფრო მკვეთრად აქვთ გამოხატული.
ქალებში დეპრესიის ერთ-ერთი გავრცელებული ფორმა მშობიარობის შემდგომი დეპრესიაა.  მის აღმოცენებას საფუძვლად უდევს ჰორმონული, ემოციური და ცხოვრებისეული ფაქტორები. მშობიარობის შემდეგ ორგანიზმში მკვეთრად მცირდება ქალის სასქესო და ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების დონე, იცვლება არტერიული წნევა, იმუნური მდგომარეობა და მეტაბოლიზმი. ყოველივე ეს სტრესია ქალის ორგანიზმისთვის და ემოციურ ლაბილურობას იწვევს. არასასურველ გავლენას ახდენს უძილობა და რეგულარული ღამისთევაც. ზოგიერთ დედას შიში ეუფლება, ვაითუ ბავშვს სათანადოდ ვერ მოვუაროო, ზოგიერთისთვის სტრესია უჩვეულო ცხოვრების რიტმი. ყოველივე ამას შესაძლოა დაერთოს ძუძუთი კვებასთან დაკავშირებული თუ ფინანსური სირთულეები, მარტოობა... შესაძლო მიზეზად მოიაზრებენ გენეტიკურ განწყობასაც. დეპრესიის ტიპურ ნიშნებთან ერთად მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის დროს გვხვდება ისეთი უჩვეულო სიმპტომებიც, როგორებიცაა ახალშობილის მიმართ ინტერესის დაკარგვა, ნეგატიური ფიქრები მის შესახებ, მისთვის ზიანის მიყენების სურვილიც კი. ასეთი დედები, ჩვეულებრივ, ძუძუს არ აწოვებენ და არ ეთამაშებიან პატარას. ისეც ხდება, რომ დედა ხან ზრუნავს შვილზე, ხან კი საერთოდ არ აქცევს ყურადღებას და აღიზიანებს კიდეც იგი. 
ნუ გეგონებათ, რომ ასეთი ქალები ცუდი დედები არიან; მშობიარობის შემდგომი დეპრესია დაავადებაა და მკურნალობას მოითხოვს. სხვაგვარად ეს მდგომარეობა ავნებს როგორც დედას, ასევე ბავშვსაც. მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის დროს მკურნალობის სტანდარტულ მეთოდებთან ერთად ზოგჯერ გამოიყენება ქალის სასქესო ჰორმონების ჩანაცვლებითი თერაპიაც.
მამაკაცებსაც?!
მიიჩნევა, რომ მამაკაცი ძლიერია და იოლად მართავს თავის ემოციებს. სინამდვილეში კი დეპრესია მამაკაცებს შორისაც საკმაოდ არის გავრცელებული. ის გავლენას ახდენს შრომისა და სწავლის უნარზე, ადამიანებთან ურთიერთობაზე; იცვლება ჩვეულებები, ქრება სიხარულის განცდა. დადგენილია, რომ დეპრესიის გამო მამაკაცები ქალებზე ოთხჯერ ხშირად იკლავენ თავს.
სამწუხაროდ, მამაკაცების დეპრესია ხშირად შეუმჩნეველი რჩება, ვინაიდან ძლიერ სქესს უჭირს საკუთარ გრძნობებზე საუბარი. ნაცვლად იმისა, რომ სულიერ განცდებზე გაამახვილონ ყურადღება, ისინი ამჯობინებენ, ისაუბრონ ფიზიკურ სიმპტომებზე, რომლებიც ხშირად ახლავს თან დეპრესიას: ზურგის ტკივილზე, თავის ტკივილზე, ძილის დარღვევაზე, სქესობრივ პრობლემებზე... შედეგად კი ძირითადი პრობლემა იჩქმალება და მკურნალობის გარეშე რჩება. ყოველივე ამას შესაძლოა მძიმე შედეგი მოჰყვეს, მაგალითად, მდგომარეობიდან გამოსავლის ძიებისას პაციენტმა თვითმკვლელობაზე დაიწყოს ფიქრი.
ზოგიერთ მამაკაცს თუ დეპრესია სტანდარტული სიმპტომებით – სევდით, მეგობრებისა და საყვარელი საქმიანობისადმი ინტერესის დაკარგვით გამოაჩნდება, ზოგი შესაძლოა აგრესიული გახდეს, დაიწყოს თავდაუზოგავი მუშაობა, სმა, თამაში ან ხელი მიჰყოს სარისკო საქმიანობას.
მამაკაცთა დეპრესიისთვის ყველაზე მეტად დამახასიათებელია სამი ნიშან-თვისება:

. ფიზიკური დისკომფორტი. დეპრესიის დროს მამაკაცი შესაძლოა უჩიოდეს ზურგის ტკივილს, თავის ტკივილს, ძილის დარღვევას, სქესობრივ დისფუნქციას, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის სიმპტომებს, რომლებიც შესაბამის მკურნალობას არ ექვემდებარება.
. ბრაზი, გაღიზიანებადობა, აგრესიული მოქმედება, ხშირად – ძალადობაც კი. ზოგიერთი მამაკაცი მეუღლისთვის, შვილებისა და საყვარელი ადამიანებისთვის სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფის მიყენებასაც კი იწყებს.
. აზარტულობა. ზოგიერთი მამაკაცი თავდავიწყების მიზნით ექსტრემალურ სპორტს, აზარტულ თამაშებს, სასმელს, ნარკოტიკებს ეძალება, ზოგიერთი ანგარიშმიუცემლად მართავს მანქანას და სხვა.
გაითვალისწინეთ, რომ ანტიდეპრესიული მეთოდები, როგორც წესი, საკმაოდ ეფექტურია მამაკაცთა დეპრესიის მოსახსნელად, რაშიც ყველაზე სკეპტიკოსი მამაკაცებიც კი არაერთხელ დარწმუნებულან.
ვებრძვით დეპრესიას 
დეპრესიის მკურნალობა სხვადასხვა მეთოდით არის შესაძლებელი. მკურნალობის ძირითადი მიმართულებებია მედიკამენტური თერაპია და ფსიქოთერაპია. ორივე მეთოდი ეფექტურია, ხოლო მათი კომბინირებული გამოყენების შემთხვევაში შედეგი საუკეთესოა.
ანტიდეპრესიულ პრეპარატებთან ერთად ექიმმა შეიძლება გამოიყენოს სხვა ჯგუფის მედიკამენტებიც – მასტიმულირებელი, სედაციური, ანტიფსიქოზური... ყოველი ადამიანი ინდივიდია, რის გამოც ამა თუ იმ პაციენტისთვის სწორი მკურნალობის შერჩევას შესაძლოა განსაზღვრული დრო და ძალისხმევა დასჭირდეს. აღსანიშნავია ასევე, რომ ანტიდეპრესიული პრეპარატების მოქმედების შედეგი მხოლოდ რამდენიმე კვირის შემდეგ (3-დან 8 კვირამდე) ხდება თვალსაჩინო. ამდენად, მკურნალობის შეწყვეტა ექიმის მიერ მითითებულ ვადაზე ადრე არასასურველია. გვერდითი მოვლენების აღმოცენების შემთხვევაში ნუ შეწყვეტთ მკურნალობას, დაუკავშირდით ექიმს და აცნობეთ მას ამ მოვლენების შესახებ. შესაძლოა, პრეპარატის შეწყვეტა სულაც არ იყოს საჭირო და გვერდითი ეფექტის შესამცირებლად დოზის კორექციაც საკმარისი აღმოჩნდეს. გახსოვდეთ ისიც, რომ ანტიდეპრესიული პრეპარატი ერთბაშად არ უნდა მოიხსნას – ამან შესაძლოა მოხსნის სინდრომი გამოიწვიოს. ანტიდეპრესიული პრეპარატის დოზა თანდათანობით უნდა შემცირდეს და მიღება ამგვარად შეწყდესფსიქოთერაპია დეპრესიის მკურნალობის არამედიკამენტური ალტერნატივაა, რომელიც მიზნად ისახავს, პაციენტის პრობლემების განხილვითა და საუბრით მიაღწიოს სასურველ შედეგს. ასეთი საუბრები პაციენტს ეხმარება, უკეთ გაარკვიოს თავისი დეპრესიული მდგომარეობის მიზეზი, უფრო ადვილად იპოვოს გამოსავა
ლი, გაუმკლავდეს უარყოფით ემოციებსა თუ ფიქრებს.
დეპრესიას დამოუკიდებლად ვერ გაუმკლავდებით, მაგრამ არსებობს წესები, რომელთა დაცვით მნიშვნელოვან დახმარებას გაუწევთ საკუთარ თავს:
. სურვილისამებრ ნუ შეწყვეტთ ანტიდეპრესიული პრეპარატების მიღებას და ფსიქოთერაპიულ სეანსებს. მკურნალობის უეცარი შეწყვეტის შემთხვევაში დეპრესია ისევ მოგერევათ.
- ივარჯიშეთ! ფიზიკური აქტივობა ამცირებს დეპრესიის სიმპტომებს. ისეირნეთ, ირბინეთ, იცურეთ. შეარჩიეთ ისეთი აქტივობა, რომელიც სიამოვნებას მოგგვრით.
- ერიდეთ ალკოჰოლსა და ნარკოტიკებს. მათ მიერ მოგვრილი შვება დროებითი და მაცდურია. სინამდვილეში ალკოჰოლი და ნარკოტიკები ადამიანს დეპრესიაში უფრო ღრმად ითრევს.
- მოიწესრიგეთ ძილის რეჟიმი. სრულფასოვანი ძილი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დეპრესიის სიმპტომების უკუგანვითარებისთვის. თუ ცუდად გძინავთ, აუცილებლად აცნობეთ ამის თაობაზე ექიმს.
- ნუ ჩაიკეტებით საკუთარ თავში. ნუ დაიგროვებთ გულში უარყოფით ემოციებს. მოუყევით თქვენი პრობლემების შესახებ ახლო მეგობარს. მოიწვიეთ მეგობრები შინ ან თავად ესტუმრეთ მათ. გაიჩინეთ ახალი ნაცნობები. შესაძლოა, საამისო განწყობა არ გქონდეთ, მაგრამ ეცადეთ, საზოგადოებისგან არ გაირიყოთ. შეინარჩუნეთ ურთიერთობები, თუნდაც ძალისხმევის ფასად.
- მიეცით თავს მცირედი ფუფუნების უფლება: გაატარეთ თავისუფალი დრო ბუნების წიაღში, უყურეთ მხიარულ ფილმებს, დიდხანს ინებივრეთ აბაზანაში, მოუსმინეთ მუსიკას, წერეთ დღიური (თუ ეს თქვენთვის მისაღებია), გამონახეთ დრო საყვარელი საქმიანობისთვის, რომლისთვისაც ბოლო ხანს ვერ იცლიდით.
- მიიღეთ სრულფასოვანი საკვები. ეს აუცილებელია ენერგიისა და ჯანმრთელობისთვის. 
უეცარი გაორება
შიზოფრენია ფსიქიკური აშლილობაა, რომლის დროსაც ტვინში მომხდარი ცვლილებების ფონზე ადამიანი რეალობის შეგრძნებას კარგავს, აწუხებს ჰალუცინაციები, ეცვლება ქცევა, ერღვევა აზროვნება.
ამთავითვე მოგახსენებთ, რომ შიზოფრენია არ იკურნება, თუმცა დროული და სწორი მკურნალობის შემთხვევაში შეტევები დიდი ხნით მიეცემა დავიწყებას.
მამაკაცებში შიზოფრენია უმეტესად მოზარდ ასაკში ან დაახლოებით 20 წლისთვის იღებს სტარტს, ქალებში – ოდნავ მოგვიანებით, 20- 30 წლისთვის. ბავშვებსა და 45 წელს გადაცილებულ ზრდასრულებში შიზოფრენია იშვიათია.
შიზოფრენიის სიმპტომები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა: პოზიტიურად, ნეგატიურად და კოგნიტურად.

პოზიტიურებს უწოდებენ სიმპტომებს, რომლებიც ნორმალურზე მძაფრად არის გამოხატული ან სულაც გაუკუღმართებული სახით იჩენს თავს ანუ რეალობას არის მოწყვეტილი. მათ შორისაა: 
. დელუზია ანუ ბოდვითი იდეები – რეალობას სრულიად მოწყვეტილი ქმედება და მსჯელობა, რომელიც ნორმალური აზროვნებისგან რადიკალურად განსხვავდება. ადამიანი კარგავს ლოგიკური განსჯისა და ქმედების უნარს.
. ჰალუცინაციები – ამ დროს ადამიანი ხედავს არარსებულს და ესმის არასებული ხმები. შიზოფრენიას ყველაზე მეტად სწორედ სმენითი ჰალუცინაციები ახასიათებს, თუმცა არც სხვა ტიპის უცნაური, არარსებული შეგრძნებების გაჩენაა გამორიცხული. 
. აზროვნების მოშლა – ამ დროს ადამიანი ვეღარ ახერხებს აზრის ზუსტად გამოხატვას, თავს ვეღარ უყრის სიტყვებს, წინადადებას შუაში წყვეტს ან კონტექსტიდან ამოვარდნილ სიტყვებს იშველიებს. ამ მდგომარეობას ხატოვნად “სიტყვების ვინეგრეტს” უწოდებენ. 
. არაორგანიზებული ქცევა – რაც შესაძლოა ნებისმიერ არაადეკვატურ ქმედებას ასახავდეს, ბავშვური საქციელით დაწყებული, უსაფუძვლო, უადგილო აგიტაციით დამთავრებული.
ნეგატიური სიმპტომები უმთავრესად ნორმალური ნიშნების დაკნინებითა და გაქრობით ვლინდება და პოზიტიურ სიმპტომებთან ერთად ან მათ გარეშე იჩენს თავს. ესენია:
. ყოველდღიური აქტივობებისადმი ინტერესის, მათი განხორციელების უნარის დაკარგვა;
. ემოციების გასადავება;
. პირადი ჰიგიენის უგულებელყოფა;
. საზოგადოებისგან მოწყვეტა;
. მოტივაციის დაკარგვა.
კოგნიტური სიმპტომები უმთავრესად აზროვნების შეცვლით, გონებრივი შესაძლებლობების დაქვეითებით გამოიხატება და წინა ორი ტიპის სიმპტომების პარალელურად ან მათგან დამოუკიდებლად იჩენს თავს. ეს ნიშნებია:
. ინფორმაციის არასწორი აღქმა;
. ყურადღების კონცენტრირების გაძნელება;
. მეხსიერების პრობლემები.
შიზოფრენიის გავრცელება მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში დაახლოებით ერთნაირია – ყოველ 1000 კაცზე 8-12 შემთხვევა.

 მაინც, რა იწვევს?
ამ შეკითხვაზე ზუსტი პასუხი არ არსებობს. როგორც მეცნიერები ვარაუდობენ, შიზოფრენიის ჩამოყალიბებაში ბრალი მიუძღვის გენეტიკური და გარეგანი ფაქტორების კომბინაციას.
ისევე, როგორც მრავალი სხვა დაავადების დროს, მემკვიდრეობითი ფაქტორი გარკვეულ როლს აქაც ასრულებს. მიიჩნევენ, რომ არსებობს ეგრეთ წოდებული წინასწარი განწყობა, რომლის რეალიზაციაც ან მოხდება, ან არა. ისიც შესაძლოა, პათოლოგიამ სხვა თაობაში იჩინოს თავი. და მაინც, შიზოფრენიას გენეტიკურ დაავადებათა რიცხვს არ მიაკუთვნებენ. მისი ბუნება ჯერ კიდევ უცნობია, თუმცა რისკი მით უფრო მაღალია, რაც უფრო ახლო ნათესავია ავად იმავე სნეულებით.
შიზოფრენიის დროს განსაზღვრული ცვლილებები ვითარდება ტვინის სტრუქტურასა და იმ ჰორმონების სინთეზში, რომლებიც აუცილებელია ცენტრალური ნერვული სისტემის ნორმალური ფუნქციობისთვის. 
მემკვიდრეობით განწყობასთან ერთად, შიზოფრენიის ჩამოყალიბებას ხელს უწყობს შემდეგი ფაქტორები:
. მუცლადყოფნის პერიოდში, განსაკუთრებით – პირველ და მეორე ტრიმესტრში, ნაყოფზე ვირუსებისა და ტოქსინების ზემოქმედება, კვების დეფიციტი;
. სტრესით აღსავსე ცხოვრება;
. ფსიქოაქტიური მედიკამენტების მიღება მოზარდ ასაკში. 
რას ითვალისწინებს მკურნალობა
ვინაიდან შიზოფრენიის მიზეზი დღესდღეობით უცნობია, წამლები მის გამოვლინებათა წინააღმდეგ არის მიმართული. ანტიშიზოფრენიული მედიკამენტი არ არსებობს. იგივე წამლები ზოგჯერ სხვა პათოლოგიების დროსაც გამოიყენება.
“ხმების”, ჰალუცინაციების, აღგზნების, მცდარი (ბოდვითი) აზრების მოსახსნელად ნეიროლეფსიურ პრეპარატებს იყენებენ. სწორედ ისინი წარმოადგენენ მკურნალობის ბაზისს. მიუხედავად მათდამი საზოგადოების ნაწილის ნეგატიური დამოკიდებულებისა, ამ პრეპარატების გამოყენება აუცილებელია (აქვე გეტყვით, რომ გასული საუკუნის 50-იან წლებში მათი შექმნა ფსიქიატრიაში რევოლუციური გარდატეხის ტოლფასი იყო). მკურნალობის პროცესში თავჩენილი გვერდითი ეფექტების (შებოჭილობის, მოუსვენრობის) შესამცირებლად თერაპიაში ხშირად სხვა ჯგუფის (მაგალითად, ანტიპარკინსონული) პრეპარატებიც ერთვება.
ყოველდღიურად ჩნდება ახალი თაობის ნაკლებად ტოქსიკური, ეფექტური ფსიქოტროპული პრეპარატები. დამშვიდებასთან, ჰალუცინაციის მოხსნასთან ერთად ისინი გავლენას ახდენენ ეგრეთ წოდებულ ნეგატიურ სიმპტომატიკაზე (ემოციური გასადავება, აპათია), აუმჯობესებენ ცხოვრების ხარისხს, უადვილებენ ადამიანს საზოგადოებაში დაბრუნებას. მათი მთავარი ნაკლი მაღალი ფასია, რაც მძიმე ტვირთად აწვება ავადმყოფის ოჯახს.
და კიდევ...
შიზოფრენიის დროს მედიკამენტური მკურნალობა წამყვანია, მაგრამ არა ერთადერთი. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ფსიქოთერაპიული მეთოდების გამოყენება, დაწყებული ზოგადი ფსიქოთერაპიით, რაც პაციენტისთვის კომფორტული გარემოს შექმნას და ექიმთან სწორი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას გულისხმობს. გარკვეული ეტაპიდან მნიშვნელობას იძენს სხვა ფსიქოთერაპიული მეთოდები, რომლებსაც სარეაბილიტაციო ცენტრებში იყენებენ. 
ელექტროშოკით მკურნალობის მეთოდმა გარკვეულწილად იცვალა სახე, მაგრამ მნიშვნელობა არ დაუკარგავს. მაგალითად, საფრანგეთში მას იყენებენ შეკავების (სტუპორის), დეპრესიის დროს. ჩვენ ამ მეთოდის გამოყენების შესაძლებლობას დღესდღეობით მოკლებულნი ვართ – საქართველოში არსებული ელექტროკრუნჩხვითი თერაპიის აპარატურა მოძველებულია.
შინ თუ საავადმყოფოში
ავადმყოფთა განსაზღვრულ კონტინგენტს სტაციონარული მკურნალობა სჭირდება, თუმცა მათი დიდი ნაწილი სარგებლობს ამბულატორიული დახმარებით სპეციალიზებულ ფსიქონევროლოგიურ დისპანსერულ ქსელში, რომელიც საქართველოს ყველა ქალაქში ფუნქციონირებს, და ეს იმიტომ, რომ არსებობს პრეპარატები, რომელთა მეშვეობითაც თუ გამოჯანსაღება არა, მდგომარეობის გაუმჯობესება მაინც შესაძლებელია. ასე რომ, საავადმყოფოში შედარებით ნაკლებ ადამიანს უხდება დაწოლა. მან, ვისაც წამლის სისტემატური მიღება სჭირდება, მაგრამ შეუძლია იყოს ოჯახში, ჩაერთოს შრომით საქმიანობაში, არ უქმნის საფრთხეს საკუთარ თავს და ირგვლივ მყოფებს, უმჯობესია, მკურნალობა ამბულატორიულ პირობებში განაგრძოს. საზოგადოდ, პაციენტი საავადმყოფოში ინტენსიური მკურნალობისთვის თავსდება. ზოგიერთ შემთხვევაში ეს იმ ავადმყოფთა იზოლირებასაც გულისხმობს, რომლებიც შესაძლოა საფრთხეს უქმნიდნენ სხვებს ან საკუთარ თავს. ასეთი რამ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დეპრესიების დროს. ჩვენში ჯერ კიდევ არის ძველი პრაქტიკა – ხშირად ავადმყოფმა არც კი იცის, რა სპეციალიზაციის ექიმთან მიდის. ეს შეცდომაა. ავადმყოფმა უნდა იცოდეს, რომ ფსიქიატრთან არის მიღებაზე. განსაზღვრულ ეტაპზე ისიც უნდა შეიტყოს, რა სჭირს და მიხვდეს, რომ მკურნალობა აუცილებელია.
ფსიქიატრიული მომსახურება საქართველოში
ფსიქიკური აშლილობით მსოფლიოში დაახლოებით 450 მილიონი კაცია დაავადებული, თუმცა ფსიქიკური გადახრები უფრო მეტს აღენიშნება. ცხოვრების თანამედროვე სტილი, დაძაბულობა, სოციალური გარემოს სწრაფი ცვალებადობა ადამიანის ფსიქიკაზე დიდ გავლენას ახდენს.როგორ ავიცილოთ თავიდან გართულებები, როდის და რატომ არის აუცილებელი მაინცდამაინც ფსიქიატრის კონსულტაცია და იცავენ თუ არა საქართველოში პაციენტთა უფლებებს? ამ და სხვა კითხვებზე კომპეტენტური პასუხის მისაღებად ფსიქიატრ დავით ზურაბიშვილს ვესტუმრეთ.
– როგორია საქართველოში ფსიქიატრიულ დაავადებათა სტატისტიკა? მატების ან კლების ტენდენცია ხომ არ შეინიშნება?
– სტატისტიკა მთელ მსოფლიოში თითქმის ერთნაირია, თუმცა რაც უფრო მეტად ვითარდება ჩვენი ქვეყანა, ავადობის მაჩვენებელიც იმატებს. ამაში ბრალი მიუძღვის თანამედროვე ყოფის თანმხლებ დაძაბულობას, სტრესს, ცხოვრების არაჯანსაღ წესს. ისიც სათქმელია, რომ უკანასკნელ ხანს ფსიქიატრიაში გატარდა რეფორმა, ამაღლდა მომსახურების დონე და, შესაბამისად, პაციენტებიც მომრავლდნენ, წინათ კი ფსიქიატრიული სერვისის დაბალი დონის გამო მომართვიანობა მცირე იყო. ასე რომ, მართებული იქნება, თუ  ვიტყვით, რომ ავადობამ კი არ მოიმატა, არამედ აღრიცხვიანობამ.
– რა ტიპის ჩივილებით მოგმართავენ პაციენტები?
– ფსიქიატრია ის სფეროა, სადაც პაციენტები მოდიან უკვე სხვა სპეციალობის ექიმების კონსულტაციის  შემდეგ. სამწუხაროდ, მოსახლეობას ჯერჯერობით არ აქვს საკმარისი ფსიქიატრიული განათლება, ამიტომ ნერვული პრობლემების დროს ნევროპათოლოგს მიმართავენ, რაც დროის ამაო კარგვაა. რამდენიმე ხნის შემდეგ პაციენტი უმეტესად მაინც ხვდება ფსიქიატრთან, თანაც უკვე ღრმა ცვლილებებით, რომლებიც ძნელად ემორჩილება მკურნალობას. პაციენტები დროულად რომ მოგვმართავდნენ, მკურნალობის ეფექტიცა და გამოჯანმრთელების სისწრაფეც გაცილებით მაღალი იქნებოდა.
რამდენიმე თვის წინ მოსახლეობაში ჩატარდა გამოკითხვა, რომლის დროსაც დაახლოებით 30-35%-მა აღნიშნა, რომ პრობლემის შემთხვევაში აუცილებლად მიმართავდნენ არა ნევროლოგს, არამედ ფსიქიატრს. ეს იმაზე მეტყველებს, რომ ნეგატიური განწყობა ფსიქიატრიის მიმართ ნელ-ნელა ქრება.
რაც შეეხება სიმპტომებს, მოგვმართავენ ყოველგვარი პრობლემით, რაც კი ადამიანს გარემოსთან ადაპტაციაში უშლის ხელს. არსებობს ფსიქოლოგიური, გენეტიკური და პირადი ფაქტორები, რომლებიც ცალკეულ პირებს ფსიქიკური დაავადებების მიმართ უფრო მგრძნობიარეს ხდის.
– როგორ ხდება პაციენტთა მომართვა?
– არსებობს მომართვის რამდენიმე გზა:
პირველი – პაციენტი თვითონ მოდის საავადმყოფოში, ითხოვს კონსულტაციას. ფსიქიატრი გაესაუბრება მას და წყვეტს, სჭირდება თუ არა მას მკურნალობა.
. მეორე – პაციენტს დაქვეითებული აქვს კრიტიკა, თავი ჯანმრთელად მიაჩნია და ოჯახის წევრები აიძულებენ ექიმთან მისვლას. ამ შემთხვევაში კონსულტაციას ვუწევთ არა მხოლოდ პაციენტს, არამედ მისი ოჯახის წევრებსაც, მერე კი ვთავაზობთ სტაციონარულ, ამბულატორიულ ან კრიზისული ინტერვენციის (დღის სტაციონარი) სერვისს. ეს უკანასკნელი რამდენიმე თვის წინ დაინერგა: დღის პირველ ნახევარს პაციენტი სტაციონარში ატარებს, იღებს პრეპარატებს, ფსიქოლოგიურ დახმარებას, ხოლო დღის მეორე ნახევარში შინ ბრუნდება.
. მესამე – პაციენტს მოშლილი აქვს კრიტიკა, საშიშია როგორც საკუთარი თავისთვის, ისე გარშემო მყოფთათვისაც. ამ შემთხვევაში იგი მოჰყავს სასწრაფო დახმარების სამსახურს, თუ ვერ დაიმორჩილეს – პატრულის დახმარებით. ექიმი წყვეტს, პაციენტი სტაციონარში დატოვოს თუ გაუშვას.
 – რისი უფლება აქვს პაციენტს?
– თუ ექიმმა გადაწყვიტა, რომ მკურნალობა საჭიროა, პაციენტი კი არ არის თანახმა, ექიმი იძახებს მოსამართლეს; მას მოყვებიან ადვოკატი, ოჯახის წევრები და ხდება დასაბუთება, რატომ უნდა დარჩეს პაციენტი სტაციონარში.
პაციენტს არავითარი უფლება არ ჩამოერთმევა. იგი სარგებლობს ყველა იმ უფლებით, რომლითაც ნებისმიერი სხვა ადამიანი. უფრო მეტიც – საგანგებოდ გამოყოფილი სოციალური მუშაკი შინაც კი ამოწმებს, როგორ იცავენ მის უფლებებს. აქვე გეტყვით, რომ კანონით გათვალისწინებული და დაცულია ფსიქიატრიის დარგის მუშაკთა უფლებებიც.
– როდის თავსდება პაციენტი სტაციონარში?
– არის ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც პაციენტი სტაციონარში საკუთარი ნებით რჩება და ისეთიც, როდესაც მას მისი ნება-სურვილის გარეშე ვათავსებთ იქ. ეს მაშინ, როდესაც პაციენტი სოციალურად საშიშია და საფრთხეს უქმნის გარშემო მყოფებსა და საკუთარ თავს.
– როდის არის საჭირო ექიმის კონსულტაცია?
– მაშინ, როდესაც გვერდით მყოფი ადამიანი ამჩნევს ჩვენს ნერვულ პრობლემებს და გვეუბნება, რომ რაღაც არ გვაქვს რიგზე და მაშინ, როდესაც ამ პრობლემებს თვითონვე ვგრძნობთ.
– უმთავრესად რა ასაკის პაციენტები მოგმართავენ?
– თითქმის ყველა ასაკისა. მოზარდებს გარდატეხის ასაკში ხშირად აქვთ ფსიქიკური პრობლემები.
– როგორია მკურნალობის პრინციპები? ხორციელდება თუ არა მონიტორინგი სტაციონარიდან გაწერის შემდეგ?
– ჩვენს ქვეყანაში, ისევე როგორც უცხოეთში, მკურნალობის ძირითადი მეთოდი მედიკამენტურია. ამას ემატება ფსიქოთერაპევტის კონსულტაცია, რომლის ფუნქციასაც ჩვენთან ფსიქიატრი ასრულებს. პაციენტს სტაციონარში მწვავე მდგომარეობის მოხსნამდე ვტოვებთ; როდესაც იგი ხდება კრიტიკული, აღარ ეწინააღმდეგება საკუთარ თავს და თანახმაა შესაბამის მკურნალობაზე, ეწერება სახლში და მკურნალობას ამბულატორიულად აგრძელებს. ზოგ შემთხვევაში სტაციონარში მკურნალობა ხანმოკლეა, ზოგ შემთხვევაში – ხანგრძლივი. ეს თითოეულ ინდივიდსა და მის სიმპტომატიკაზეა დამოკიდებული.
მნიშვნელოვანია ოჯახის წევრთა დამოკიდებულება, განსაკუთრებით – სტაციონარიდან გაწერის შემდეგ, ამიტომ ხშირად კონსულტაციებს ვუტარებთ არა მარტო პაციენტებს, არამედ მათი ოჯახის წევრებსაც და ორივე მხარეს ვასწავლით, როგორ იცხოვრონ ერთად.
გაწერის შემდეგ პაციენტებს ამბულატორიაზე მომაგრებას ვთავაზობთ – მათ შეუძლიათ, თვეში ერთხელ მოვიდნენ, გაიარონ შემოწმება და თუ საჭიროა, წამალიც მიიღონ. 
– რა სახელმწიფო პროგრამა მოქმედებს ფსიქიატრიაში?
– ყოველგვარი ფსიქიატრიული მომსახურება: სტაციონარი, პრეპარატები, კვება თუ სხვა – არის სრულიად უფასო, სახელმწიფო დაფინანსებაზე. თუმცა პაციენტი თანხმდება არა მარტო ფასს, არამედ კომფორტსა და ხარისხსაც.
– როგორ ავიცილოთ თავიდან ფსიქიატრიული პრობლემები?
– პრევენციის საუკეთესო გზაა ცხოვრების ჯანსაღი წესის შენარჩუნება, მავნე ჩვევების (სმა, თამბაქოს წევა, ნარკომანია და სხვა) უარყოფა, სპორტული და გამაჯანსაღებელი აქტივობა.
ფიზიკური ჯანმრთელობის შესახებ ბევრი რამ ვიცით და მისი შენარჩუნებაც გაცილებით ადვილია. რაც შეეხება ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, აქ რამდენიმე მომენტს გავუსვამდი ხაზს:
. უმნიშვნელოვანესია ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებებით ცხოვრება, რომლებსაც ქადაგებს მრავალი რელიგია – ქრისტიანობა, მუსულმანობა...
. ადამიანი ლაღი უნდა იყოს და არა ბოღმიანი. ამ შემთხვევაში მას ადეკვატური რეაქცია ექნება ყველაფერზე, რაც ცხოვრების გზაზე შეხვდება.
დღეს, როდესაც დაზღვევა თითქმის ყველას აქვს, ურიგო არ იქნება, წელიწადში ერთხელ მივიდეთ ექიმთან და ფიზიკური თუ ფსიქიკური მდგომარეობა შევიმოწმოთ. გვახსოვდეს: ჯანმრთელი ფსიქიკის გარეშე ჯანმრთელობა არ არსებობს.
საუბრის დასასრულს, მივმართავ აბიტურიენტებსა და სტუდენტებს, რომელთაც სპეციალობა ჯერ არ აურჩევიათ: ფსიქიატრიაში, განსაკუთრებით – ბავშვთა ფსიქიატრიაში, დღეს კადრების დიდი დეფიციტია და მოხარული ვიქნებით, თუ ახალგაზრდები ამ შრომატევად, მაგრამ საინტერესო სფეროზე შეაჩერებენ არჩევანს.
მარი ზაზაშვილი


საშიში არ არის, მაგრამ მეშინია...

  თუ ეს სიტყვები ხშირად გითქვამთ, ჩანს, რომელიმე ფობიით ხართ შეპყრობილი. ფობიებს ხანგრძლივი ისტორია აქვს. პირველყოფილ ადამიანებზე ვერაფერს გეტყვით, ჰიპოკრატესთან კი უკვე აღწერილია ფობიით დავადებული ადამიანის ქცევა. 
ინტერვიუს მომზადებისას ინტერნეტში ფობიების ვრცელ ჩამონათვალს გადავაწყდი... ვგონებ, არ არსებობს საგანი თუ მოვლენა, რისი ფობიაც არ იყოს აღწერილი. ყველაზე გავრცელებულ ფობიებსა და მათი მკურნალობის უახლეს მეთოდებზე სასაუბროდ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფსიქიატრიის მიმართულების ხელმძღვანელს, ფსიქიატრ თეიმურაზ სილაგაძეს ვესტუმრეთ:
– ტერმინი “ფობია” დასაბამს იღებს ბერძნული სიტყვიდან “ფობოს”, რაც შიშს ნიშნავს. მითოლოგიიდან ვიცით, რომ ომის ღმერთ არესს ორი თანამგზავრი ჰყავს – ფობოსი და დეიმოსი ანუ შიში და ელდა. სწორედ ფობოსის სახელი დაედო საფუძვლად აღნიშნულ ტერმინს. ფობია ჩვეულებრივი შიშისგან განსხვავდება. ჩვეულებრივი ანუ რაციონალური შიში ნორმალური მოვლენაა, განსაზღვრულ სიტუაციებში ის გვეხმარება კიდეც. ჩვენ ირგვლივ უამრავი ისეთი რამ ხდება, რაც ჯანმრთელ, გონიერ ადამიანს უნდა აშინებდეს. მაგალითად, როცა ვიცით, რომ რადიაციის დონე ან გარემოს დაბინძურების ხარისხი მაღალია, შიში ადეკვატური რეაქციაა. ამას შეგვიძლია სიფრთხილეც დავარქვათ.
ფობია კლინიკური თვალსაზრისით ძალიან საინტერესო მოვლენაა – ადამიანმა იცის, რომ ესა თუ ის საგანი ან მოვლენა არ არის საშიში, მაგრამ მაინც ეშინია. ყველაზე გავრცელებული სიმაღლის შიშია. არსებობს საინტერესო ცდა: შეგვიძლია, განიერი ფიცარი იატაკზე დავდოთ – სიმაღლის შიშით შეპყრობილი ადამიანი მასზე თამამად გაივლის, ისე, რომ კიდეს არც კი გადმოსცდება; საკმარისია, ფიცარი მაღლა გავდოთ, რომ ცდისპირი ფეხსაც ვეღარ შედგამს, თუმცაღა იცის, რომ ფიცარი იმდენად განიერია, გადმოვარდნის საშიშროება არ არსებობს. თუ ფიცარს მოაჯირს გავუკეთებთ, თუნდაც ბუტაფორიულს (ოღონდ ამის შესახებ პაციენტმა არ უნდა იცოდეს), მას უკვე აღარ შეეშინდება.
გარდა იმისა, რომ თავად შიშის გრძნობაა არასასიამოვნო, პაციენტები შიშის ობიექტის პირისპირ რეალურ დისკომფორტს განიცდიან. ეს გამოიხატება ვეგეტატიური ნერვული სისტემის გააქტიურებით – პაციენტი შფოთავს, თავბრუ ეხვევა, პულსი უჩქარდება, სუნთქვა უჭირს, ოფლი ასხამს...
– რა სახის ფობიები არსებობს?
– სამედიცინო ლიტერატურაში უამრავი ფობიაა აღწერილი. ისინი პირობითად შეგვიძლია აქტუალურ და არააქტუალურ შიშებად დავყოთ. კლინიკურად მნიშვნელოვანი სწორედ აქტუალური ფობიებია. ადამიანს შესაძლოა ჰქონდეს სიმაღლის შიში, მაგრამ არ იცოდეს ამის შესახებ, რადგან არასოდეს მოუხდება სიმაღლეზე ასვლა. შესაძლოა, ერთხელაც, სიმაღლეზე მოხვედრისას, აღმოაჩინოს, რომ ეშინია, მაგრამ თუ მთამსვლელი არ არის ან ხარაჩოზე არ უწევს მუშაობა, მისთვის ეს ფობია უმნიშვნელოა, დეზაქტუალიზებულია. იგივე შეიძლება ითქვას კლაუსტროფობიაზე – დახურული სივრცის შიშზე: თუ არ სარგებლობთ მეტროთი ან ლიფტით, ცხოვრობთ საკუთარ სახლში და დადიხართ საკუთარი მანქანით, არც კი გეცოდინებათ, რომ დახურული სივრცისა გეშინიათ; თუ ოდესმე მოხვდით ასეთ გარემოში, შესაძლოა აღმოაჩინოთ, რომ ეს ფობია გაქვთ, მაგრამ არც კი მიაქციოთ ყურადღება, რადგან ყოველდღიურ ცხოვრებაში ის ხელს არ შეგიშლით.
გაშლილი სივრცის შიშს აგორაფობია ჰქვია. აგორა ძველ საბერძნეთში ერქვა ადგილს, სადაც ხალხი იკრიბებოდა და ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი საკითხები წყდებოდა, იმართებოდა სასამართლოები, ხდებოდა დამნაშავეთა დასჯა. აგორაფობიას ზოგიერთი ხალხმრავლობის შიშსაც უწოდებს. ვერ ვიტყვი, რომ ის ძალიან გავრცელებულია.
სამწუხაროდ, ისეთი შიშებიც არსებობს, რომლებიც, გინდა თუ არა, აქტუალური ხდება. მათგან ყველაზე გავრცელებულია ნოზოფობია – ავად გახდომის შიში. არცთუ იშვიათია კარდიოფობია – შიში იმისა, რომ გული არ გაგიხდეს ცუდად, კანცეროფობია – კიბო არ დაგემართოს, სიფილისოფობია – რაიმე გადამდები დაავადება არ შეგხვდს. ბევრს აქვს ჭუჭყისა და მიკრობების შიშიც.
მართალია, ეს ფობიები სიმაღლის შიშივით გავრცელებული არ არის, მაგრამ ხშირად გვხვდება და, რაც მთავარია, კლინიკურად აქტუალურია. მკითხველმა უკეთ რომ გაიგოს საქმის არსი, მაგალითს მოვიყვან. დავუშვათ, ადამიანს აქვს კარდიოფობია – ეშინია, გული არ გაუხდეს ცუდად. მავანი იტყვის: დავაცადოთ და როცა დაინახავს, რომ არაფერი დაემართება, ამაზე ფიქრს თავს დაანებებსო. ეს არასწორი მიდგომაა. სწორედ ეს არის ფობიის განმასხვავებელი ნიშანი – პაციენტმა კარგად იცის, რომ ავად არ არის, გული ჯანმრთელი აქვს, მაგრამ მაინც ინვალიდია, რადგან არ შეუძლია, ამაზე არ იფიქროს. აღნიშნული ფობიის გამო მისი ცხოვრება არასრულფასოვანია. არსებობს ასეთი ცნება – დომინირებადი აზრი. ეს არის ადამიანისთვის ყველაზე აქტუალური აზრი მოცემულ მომენტში. კარდიოფობიით შეპყრობილისთვის ცხოვრების ყველა ეტაპზე ამ დაავადებაზე ფიქრია დომინირებადი აზრი. სხვაზე ვეღარაფერზე ფიქრობს, ნორმალურად ვერ მუშაობს, გონება ეფანტება, ყველაფერი ავიწყდება, რადგან მისი გონება მხოლოდ იმაზე ფიქრითაა მოცული, როგორ დაიცვას თავი, როგორ მოიქცეს, თუ უცბად გულის შეტევა დაემართა. ის ყველა შესაძლო ვარიანტს გათვლის, ფიქრობს, რით უშველოს თავს, თუ ცუდად გახდა, ტელეფონი ხომ არის ჩართული, რომ სასწრაფოს დაურეკოს, ყოველი შემთხვევისთვის სათადარიგო ტელეფონიც ხომ წესრიგშია. გვერდით აუცილებლად უნდა იყოს ვინმე, რომ გასაჭირში დაეხმაროს... ეს ხდება ქალაქის პირობებში. ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ეს ადამიანი ჟურნალისტია და ინტერვიუს ასაღებად სხვა ქალაქში, მაგალითად, გორში გაუშვეს. ამ დროს ის ინტერვიუსთვის კი არ ემზადება, იმაზე კი არ ფიქრობს, ფოტოაპარატი, დიქტოფონი ან სხვა საჭირო ნივთები არ დაავიწყდეს, არამედ იმაზე, ცუდად რომ გახდეს, ვინ დაეხმარება, რამდენ ხანში მოვა სასწრაფო, შინ ხომ არ დარჩა ნიტროგლიცერინი... შესაძლოა, ვინმეს ეს სასაცილო მოეჩვენოს, მაგრამ კარდიოფობიით დაავადებულისთვის ეს განცდა სავსებით რეალურია. ცხადია, ამ მდგომარეობაში დავალებას ის კარგად ვერ შეასრულებს.
რამდენიც არ უნდა ვარწმუნოთ კარდიოფობიით შეპყრობილი ადამიანი, რომ არაფერი დაემართება, ვერაფერს გავხდებით. როდესაც ასეთი პაციენტი ექიმთან მიდის, ეუბნება: იმას კი ნუ ამიხსნით, რომ ჯანმრთელი გული მაქვს და არაფერი მომივა, – ეს ისედაც ვიცი; დამეხმარეთ ვიცხოვრო ისე, რომ ამაზე არ ვიფიქროო.
დაახლოებით ასევე ვლინდება კლინიკურად კანცეროფობია და სიფილისოფობია. ამ ფობიებით შეპყრობილები უამრავ ფულს ხარჯავენ, იტარებენ ყველა შესაძლო გამოკვლევას, ნერვიულობენ ყოველ დაკლებულ კილოგრამზე და ამას ავთვისებიანი სიმსივნის სიმპტომად მიიჩნევენ, პათოლოგიურად იცავენ ჰიგიენას, წყალს არ დალევენ, სანამ არ დარწმუნდებიან, რომ ჭიქა სუფთაა და რაიმე მიკრობით დასნებოვნების რისკი არ არსებობს. თუ ასეთმა ადამიანმა დროულად არ მიმართა ექიმს, პრობლემები შეექმნება სამსახურში, ოჯახში, ნელ-ნელა დაენგრევა ცხოვრება.
– რა უდევს საფუძვლად ფობიას? მართალია, რომ მისი მიზეზი ბავშვობაში უნდა ვეძებოთ?
– ფობიის განვითარების მიზეზების შესახებ რამდენიმე თეორია არსებობს. ფსიქოანალიზის თეორიის თანახმად, მიზეზად შეიძლება იქცეს ბავშვობისდროინდელი ფსიქოლოგიური ტრავმა, თუმცა დღეს უკვე უჯრედულ დონეზე ვიცით, რა ხდება ამ დროს პაციენტის ტვინში. მოგეხსენებათ, ადამიანის ნერვული უჯრედები, ნეირონები, ერთმანეთს სინაფსების მეშვეობით უკავშირდება. სინაფსურ ჭრილებში ნერვული იმპულსების გადაცემას რამდენიმე ნირომედიატორი უზრუნველყოფს: სეროტონინი, დოფამინი, ადრენალინი, ნორადრენალინი. აღმოჩნდა, რომ ფობიის მქონე ადამიანების სინაფსურ ჭრილებში ნეირომედიატორების ბალანსი ირღვევა. სწორედ ეს არის პათოლოგიური შიშის მიზეზი. მართალია, ფობიები მრავალფეროვანია და მათი განვითარება სხვა ფაქტორებზეც არის დამოკიდებული, მაგრამ ძირითადი მექანიზმი ეს გახლავთ. 
– როგორია ფობიების მკურნალობის თანამედროვე მეთოდები? ფსიქოთერაპია აუცილებელია?
– დღეისთვის მკურნალობის მთავარი მეთოდი მედიკამენტურია, პრინციპი კი დარღვეული ნეირომედიატორული ბალანსის აღდგენაა, რაც წარმატებით ხერხდება ნერომედიატორების – სეროტონინის, დოფამინის, ადენალინისა და ნორადრენალინის – შემცველი მედიკამენტების მეშვეობით. ფსიქოანალიზმა და შთაგონებითმა თერაპიამ უკანა პლანზე გადაინაცვლა. თანამედროვე გაიდლაინებშიც სწორედ მედიკამენტური თერაპიაა მიჩნეული პირველადი არჩევის მეთოდად. მოგეხსენებათ, ოცდამეერთე საუკუნის მედიცინა ძალზე პრაგმატულია. ექიმსაც და პაციენტსაც სურთ, მკურნალობა ეფექტური და იმავდროულად ხელმისაწვდომი იყოს, ფსიქოთერაპია კი ძვირად ღირებული, თანაც ხანგრძლივი პროცესია. პაციენტმა ყოველდღიურად უნდა იაროს სეანსებზე, რასაც ბევრი ვერ ახერხებს, სხვა მიზეზებთან ერთად – დატვირთული სამუშაო გრაფიკის გამოც. გაცილებით სწრაფად ვიღებთ შედეგს მედიკამენტებით. პაციენტი მოდის, ვუსვამთ დიაგნოზს, ვუნიშნავთ მკურნალობას და მერე უკვე ხანმოკლე და იშვიათი ვიზიტებიც საკმარისია. პროგნოზიც მედიკამენტური მკურნალობის დროს უკეთესია, ვიდრე ფსიქოანალიზის დროს. ასიდან 95 პაციენტი იკურნება, დანარჩენ 5%-თან კი სხვა, მეორე რიგის არჩევის პრეპარატები მოქმედებს ეფექტურად.
– ხშირად მშობლები ფობიის დაძლევის მიზნით შვილს აიძულებენ, კონტაქტში შევიდნენ შიშის ობიექტთან, მაგალითად, ხელი მოჰკიდონ მათთვის საშიშ მწერს ან ცხოველს. გამართლებულია ასეთი მიდგომა?
– ეს ძალზე ინდივიდუალურია. საქმე ის არის, რომ ბავშვს საერთოდ არ უნდა ჰქონდეს ასეთი შიში. რატომ ეშინიათ ბავშვებს ამა თუ იმ არსების? უმეტესად იმიტომ, რომ თავად უფროსები აშინებენ მათ, ძირითადად – იმ მიზნით, რომ თეფში მოასუფთაონ ან არ იცელქონ. ბავშვები იჯერებენ უფროსების ნათქვამს და ფობიები უვითარდებათ. სხვა საქმეა, რომ ზოგიერთ არსებას თავდაცვისთვის მიმიკრიის უნარი აქვს – სინამდვილეში უწყინარია, მაგრამ მტრის დასაფრთხობად აგრესიულ შესახედაობას იღებს.
ბავშვს კარგად უნდა ავუხსნათ, რა არის საშიში და რა – არა. ზოგიერთ საშიშ მწერს მართლა უნდა ერიდოს.
– სოციოფობიის შესახებ რას გვეტყვით? 
– სოციოფობია ხალხთან ურთიერთობის სირთულეა. ეს ხასიათობრივი ანომალია უფროა, ვიდრე ფობია. ზოგიერთს არ უყვარს აუდიტორიის წინაშე სიტყვით გამოსვლა, ყურადღების ცენტრში ყოფნა, რადგან მორცხვია. ზოგიერთი, პირიქით, ყურადღების გარეშე ვერ ძლებს... ამგვარ შემთხვევებს, მით უმეტეს – თუ ეს ანომალია კომპენსირებულია, მკურნალობა საერთოდ არ სჭირდება. 
– პანიკურ შეტევებზე რას გვეტყვით? როგორ დავეხმაროთ ამ დროს ადამიანს?
– პანიკური შეტევა ფსიქონევროლოგიური დარღვევაა, რომლის დროსაც ადამიანს ძლიერი, უკონტროლო შიში ეუფლება. ასეთი რამ უმეტესად ისტერიული ტიპის ადამიანებს მოსდით. პანიკური შეტევა შეიძლება უცაბედად, აშკარა მიზეზის გარეშე განვითარდეს, თუმცა უმეტესად მას ერთგვარი ფსიქოემოციური სტრესი უძღვის წინ. პანიკური შეტევის ამოცნობა რთული არ არის, ის იმდენად მკაფიოდაა მანიფესტირებული, შეუძლებელია გამოგვრჩეს. მას კლინიკური პოლიმორფიზმი ახასიათებს, თუმცა პაციენტების უმრავლესობას უჭირს სუნთქვა, ეუფლება მოხრჩობის, შფოთვის შეგრძნება, ერთ ადგილას ვერ ჩერდება, ითხოვს შველას. რა შეიძლება ვიღონოთ ამ დროს? უნდა ვეცადოთ, ჩვენც არ გადმოგვედოს პანიკა, ზედმეტი ხალხი გავარიდოთ, – რაც უფრო მეტად მოექცევა ადამიანი ყურადღების ცენტრში, მით მეტ სტიმულს იღებს და მისი მდგომარეობაც მით უფრო მძიმდება, – შევინარჩუნოთ სიმშვიდე და ექიმი გამოვიძახოთ. ბენზოდიაზეპინების ჯგუფის პრეპარატს ადამიანი სწრაფად გამოჰყავს ამ მდგომარეობიდან.
პანიკურ შეტევებს ხშირად განმეორებითი ხასიათი აქვს, ამიტომ უფრო მნიშვნელოვანია მათ პროფილაქტიკაზე ზრუნვა, ამისთვის კი ფსიქოთერაპია და აუტოტრენინგია საჭირო.


თამარ არქანია


ანორექსია, ბულიმია

რა მსხვერპლზე აღარ თანხმდებიან ქალები, რომ მამაკაცთა ყურადღება მიიპყრონ! რენესანსის ეპოქის დიაცები თუ ჩამრგვალებული ფორმებით იწონებდნენ თავს, თანამედროვე ქალბატონები ამგვარ პროგრამა-მინიმუმს ისახავენ მიზნად: “დაე, ვიყო ძვალი და ტყავი!”
კარგა ხანს მიიჩნეოდა, რომ ზედმეტი კილოგრამების შიში უმთავრესად მოზარდ გოგონებს აწუხებდათ, მაგრამ დიეტოლოგებმა, ენდოკრინოლოგებმა და მათთან ერთად ნევროპათოლოგებმა აღმოაჩინეს, რომ ძალისხმევას არც ზრდასრული ქალბატონები აკლებენ და, თქვენ წარმოიდგინეთ, არც მამრები.
არც დაბალკალორიული, არც მკაცრი დიეტა უკვე აღარავის აშფოთებს და აღაშფოთებს, აი, კვების გაუკუღმართების შესახებ კი არსებობს ერთმნიშვნელოვანი აზრი: ჭამაფობია ორგანიზმისთვის საზიანოა. ის არც ახირებაა, არც რომელიმე, თუნდაც უმკაცრესი დიეტის ვარიანტი; ის ავადმყოფობაა მთელი თავისი გამოვლინება-გართულებებით.
კვების გაუკუღმართების ყველაზე გავრცელებული ფორმები ანორექსია და ბულიმიაა. გულახდილად გეტყვით: შიმშილის ამ ორ ფორმას შორის მკვეთრი ზღვარის გავლება შეუძლებელია, თუმცა მცირე განსხვავება მაინც არსებობს.
ამერიკის შეერთებულ შტატებში ყოველი 100 მოზარდი გოგონადან ორს ან ანორექსია აწუხებს, ან ბულიმია. საზოგადოდ კი ანორექსიით შეპყრობილთა 85-95% და ბულიმიით ატანილთა 80-90% მდედრია.

A განსაცდელი
ამ დაავადებას ნერვულ ანორექსიასაც უწოდებენ. რა თქმა უნდა, პათოლოგიას საფუძვლად ნერვული სისტემის აშლილობა უდევს, მაგრამ ნევროპათოლოგს წონის კლების დაუძლეველი ჟინით შეპყრობილთა მცირე ნაწილი თუ მიმართავს.
ანორექსიის დროს ადამიანს წონის მომატების პანიკური შიში აქვს. რაც არ უნდა გამხდარი იყოს, სარკეში ჩახედვისას თავი მაინც მსუქანი ეჩვენება, ანუ არა 
მარტო კვება, არამედ აღქმაც გაუკუღმართებული აქვს. ამ არარსებულ სიმსუქნესთან საბრძოლველად შემართულს კი კილოგრამი კილოგრამზე აკლდება და საბოლოოდ ფაქტობრივად ძვალი და ტყავი რჩება.
ანორექსიით შეპყრობილი, გარდა იმისა, რომ არაფერს, რაც გასტრონომიულ მოთხოვნილებებს უკავშირდება, არ ცნობს, სხეულის სასურველი წონისა და ფორმის მისაღებად არც ვარჯიშს ერიდება, არც საფაღარათო აბებსა და დიურეტიკებს.
ანორექსიით დაავადებულის ამოცნობა ძნელი არ არის:
. ის მეტისმეტად გამხდარია – მისი სხეულის მასის ინდექსი ქვედა ზღვარს საგრძნობლად სცდება;
. მისი გონება მთლიანად წონის კონტროლზეა გადართული: ითვლის საკვების ულუფებს, კალორაჟს, ამატებს, აკლებს... და ასე განუწყვეტლივ!
. ჭამს (თუ ამას ჭამა ჰქვია) მხოლოდ კონკრეტულ საკვებს. უმეტესად პირს არ აკარებს რძესა და რძის ნაწარმს, ხორცს, ცომეულს...
. ვარჯიშობს ქანცის გაწყვეტამდე. როგორი დაღლილიც არ უნდა იყოს, ხელ-ფეხს დაუზარლად იქნევს. შესაძლოა, სარბენად წვიმიან ამინდშიც კი გაიქცეს.
. რაც უნდა ცოტა ჭამოს (და ძირითადად ასეც არის – კერძში უხალისოდ იჩიჩქნება), მაინც კუჭის გადავსებისა და სიმსუქნის შეგრძნება უჩნდება.
. რეგულარულად სვამს საფაღარათო და შარდმდენ საშუალებებს.
ჭამაფობიით შეპყრობილ ქალს ხშირად უჩნდება ისეთი პრობლემა, როგორიც არის მენსტრუალური ციკლის დარღვევა – შესაძლოა სამი მენსტრუაციაც კი გამოტოვოს.
ანორექსია მხოლოდ წონასა და რეპროდუქციულ სისტემაზე კი არ აისახება, ხასიათსაც ასვამს დაღს. ჭამის მოშიშარი გოგონა გაღიზიანებული და დეპრესიულია, თავს სუსტად გრძნობს.

B განსაცდელი
ანორექსიისგან განსხვავებით, ბულიმიის დროს ადამიანი არათუ შიმშილით არ იკლავს თავს, არამედ ზომაზე მეტსაც კი ჭამს (როგორც წესი, მალულად) და შემდეგ იმაზე ფიქრობს, როგორ მოიცილოს მადიანად ათვისებული კალორიები. თუმცა, სიმართლე რომ ითქვას, მაინცდამაინც არც ფიქრით იკლავს თავს, უმეტესად ნაცად ხერხს – ხელოვნურად გამოწვეულ პირღებინებას მიმართავს, ზოგჯერ კი საფაღარათო და შარდმდენ საშუალებებსაც იყენებს.
თუ ანორექსიით დაავადებული წონის მნიშვნელოვან დეფიციტს განიცდის, ბულიმიით შეპყრობილს სხეულის მასის ინდექსი უმეტესად ნორმალური აქვს, თუმცა ვერ ვიტყვით, რომ ნაკლებ ძალისხმევას ხარჯავს ზედმეტი კილოგრამებისგან გასათავისუფლებლად: ლამის დღედაღამ ვარჯიშობს.
ბულიმიის კიდევ ერთი ნიშანია სახისა და თითების შეშუპება, თუმცა არა ყოველთვის.

A თუ B?
ჯანმრთელობისთვის არც ერთი ვარგა და არც მეორე. როგორც ბულიმია, ისე ანორექსია ორგანიზმს ფიტავს, მწყობრიდან გამოჰყავს.
Aნორექსიის დროს დაზარალებული ორგანოების ჩამონათვალი ასეთია:
. თავის ტვინი და ნერვები – როგორც უკვე მიხვდით, ანორექსიით შეპყრობილს აზროვნებაც გაუკუღმართებული აქვს. გარდა ამისა, უფუჭდება მეხსიერება, ეცვლება ხასიათი... ეს ყველაფერი თავის ტვინში მიმდინარე ქიმიური რეაქციების, ტვინის ქსოვილის ქიმიური შემადგენლობის დარღვევის ბრალია.
. თმა და ფრჩხილები – ისინი თხელდება, მტვრევადი ხდება. ხშირია თმის გაძლიერებული ცვენა. სამაგიეროდ შესაძლოა, სხეულის მანამდე მოშიშვლებული ადგილები დაიფაროს ღინღლით.
. გული, სისხლი და სისხლძარღვები – გულისცემის შესუსტება, გულის უკმარისობა, დაბალი არტერიული წნევა, ანემია და სისხლის სხვა პრობლემები.
. ძვლები და კუნთები – ვითარდება ოსტეოპოროზი ანუ ძვლები კალციუმის უკმარისობის გამო მეტისმეტად მყიფე ხდება. გარდა ამისა, მცირდება კუნთების მასა და კუმშვადობა. იშვიათად შუპდება სახსრებიც.
. თირკმელები – ეს წყვილი ორგანო კენჭებით ივსება. შესაძლოა, თირკმლის უკმარისობაც ჩამოყალიბდეს, რაც უმთავრესად დეჰიდრატაციის (გაუწყლოების) ბრალია.
. ნაწლავები – შეკრულობა და ყურყური კვების რეჟიმის შეცვლის დროს თითქმის ყოველთვის იჩენს თავს, მით უმეტეს მაშინ, როდესაც ცვლილება “ანორექსიული” სიმძაფრისაა.
. კანი – შრება, იოლად ლურჯდება (ლამის ხელის დაჭერაც კმარა), იოლად ცივდება, შესაძლოა, მოყვითალო ელფერიც დაჰკრავდეს.
. ჰორმონები – მათი ბალანსი ირღვევა, რაც მენსტრუაციული ციკლის დარღვევას, უნაყოფობას იწვევს. თუ ქალი დაორსულდა, შესაძლოა მუცელი მოეშალოს ან ნაყოფის ფიზიკურ განვითარებას შეექმნას საფრთხე და საკეისრო კვეთის აუცილებლობა წარმოიშვას.
. ვიტამინებისა და მინერალური ნივთიერებების დეფიციტი – მძაფრად გამოხატული ავიტამინოზი, კალიუმის, ნატრიუმისა და მაგნიუმის ძლიერი დეფიციტი.
არც Bულემიის მიერ მიყენებული ზარალია უმნიშვნელო:
. ტვინი და ფსიქიკა – ეს უკანასკნელი ამ შემთხვევაშიც საგრძნობლად არის შერყეული (ტვინი არა, მხოლოდ ფსიქიკა :)). ძლიერ არის დაქვეითებული თვითშეფასება, ქალს დეპრესია და თითქოსთა უმიზეზო სირცხვილის გრძნობა ტანჯავს, დროდადრო ძლიერ გაღიზიანებული და აგზნებულია, შემდეგ კი უეცრად მოეშვება ხოლმე.
. პირის ღრუ – გინგივიტი (ღრძილების ანთება), კარიესი, კბილის მინანქრის დაზიანება, ცივსა და ცხელზე მგრძნობელობის მომატება.
. საყლაპავი – ჭარბი და ხშირი პირღებინების შედეგად ღიზიანდება ლორწოვანი გარსი, ჩნდება ნახეთქები და წყლულები, შესაძლოა, სისხლის ჟონვაც დაიწყოს და კუჭში ჩაიღვაროს (ასეთ დროს ამონაღებ მასას სისხლიც მოჰყვება). ყლაპვაც, როგორც წესი, მტკივნეულია.
. კუჭი – ბულიმიის ერთ-ერთი ხშირი გართულება წყლულოვანი დაავადებაა. არცთუ იშვიათია კუჭის ტკივილი.
. ნაწლავები – შეკრულობა, დიარეა, ყურყური, ჭვალი – ეს მხოლოდ მცირე ჩამონათვალია იმ პრობლემებისა, რაც შეიძლება ბულიმიით გაღიზიანებულ ორგანოს დაემართოს.
. გული – ხშირია გულისცემის შესუსტება, დაბალი არტერიული წნევა, გულის უკმარისობა, გულის კუნთის მოდუნება.
. კუნთები – მეტისმეტად მოდუნებულია.
. კანი – თითის სახსრებთან ხშირად ნახეთქები ჩნდება.
ბულიმია, ისევე როგორც ანორექსია, ორგანიზმში მინერალური ნივთიერებების დეფიციტს იწვევს. ამას გაუწყლოებაც ემატება, ჰორმონული დისბალანსის გამო კი მენსტრუაციული ციკლის დარღვევებიც იჩენს თავს. ზოგჯერ ციკლი საერთოდ წყდება, შესაბამისად, აღარც ოვულაცია ხდება, რაც უნაყოფობის მიზეზად იქცევა.

რა ვუყოთ, რით დავეხმაროთ?
კვებითი აშლილობის დიაგნოზის დასმა არცთუ ისე იოლია, კიდევ უფრო რთული კი მისი მკურნალობაა, რაც პირველ რიგში ახირებული ადამიანის გადარწმუნებას, მარტივად რომ ვთქვათ, ფსიქოთერაპიას გულისხმობს. ამერიკაში ასე პატივსაცემი პროფესიის ადამიანები, რომლებიც ენით ცვლიან ფსიქიკას, მეტ-ნაკლებად მაინც ახერხებენ, ადამიანი ანორექსიისა და ბულიმიისგან განკურნონ.
საქართველოში დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, ამ პათოლოგიებთან გამკლავება ანტიდეპრესანტებით არის შესაძლებელი. თურმე ამერიკელი ექიმებიც ნიშნავენ ამ ტიპის წამლებს, მაგრამ მეტი სიფრთხილით. FDA-მ (სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაციამ) შეიმუშავა სტანდარტი, რომლის მიხედვითაც ანტიდეპრესიული მოქმედების მედიკამენტების ნაწილს კოლოფზე აუცილებლად უნდა ჰქონდეს გამაფრთხილებელი ნიშანი, რომელიც მის “არცთუ უსაფრთხოებაზე” მიუთითებს. “არცთუ უსაფრთხოება” კი, არც მეტი არც ნაკლები, სუიციდია, რომელსაც ამ ტიპის წამლები მოზარდებში იწვევს.
ასეა თუ ისე, ბულიმია და ანორექსია საკმაოდ მძიმე დაავადებათა ნუსხაში შედის. შესაბამისად, მათ კვალიფიციური მკურნალობა სჭირდება.   

ოდრის საიდუმლო
“ბულიმიით წლების განმავლობაში ვიტანჯებოდი. ეს დაავადება კი არა, ნამდვილი ჯადოა! დღეში ხუთ-ექვსჯერ ივსებ კუჭს (ზოგიერთი ამ სისულელეს კიდევ უფრო ხშირად სჩადის) და ეს წამიერ სიამოვნებას განიჭებს. ამ დროს წარმოსახვითი წყვილი ხელი გამოგდის სხეულიდან და გეხმარება, აითვისო რაც შეიძლება მეტი საკვები. ცოტა ხანი გადის და კუჭი გაწუხებს, იწყება პირღებინება... და ასე უსასრულოდ!” – ეს აღსარებაპრინცესა დაიანას ეკუთვნის. თუმცა ის კვების გამო ტანჯული ერთადერთი სელებრითი არ ყოფილა. უფრო მეტად ეწამა ჯეინ ფონდა. თავის ავტობიოგრაფიულ წიგნში ეს მშვენიერი ქალბატონი დაწვრილებით აღწერს, როგორ ებრძოდა ხან ბულიმიის, ხანაც ანორექსიის შემოტევებს 30 წლის განმავლობაში, 12 წლიდან...
ათწლეულების განმავლობაში აპიარებდა ამერიკული კინოინდუსტრია ოდრი ჰეპბერნს. წერდნენ, რომ ეს მომხიბლავი ქალბატონი და ნიჭიერი მსახიობი საოცარ ტანადობას ყოველგვარი დიეტისა და ვარჯიშის გარეშე ინარჩუნებდა. ცოტა ხნის წინ კი ეს მითი დაინგრა... აღმოჩნდა, რომ ქალბატონი ჰეპბერნი ლამის მთელი სიცოცხლე იტანჯებოდა ანორექსიითა და დეპრესიით. როგორ ჩანს, მის უნიკალურ სამსახიობო ნიჭს უნდა ვუმადლოდეთ, რომ ეს დღემდე არავინ იცოდა.
კვებითი გაუკუღმართების ერთ-ერთი მიზეზი სტრესია, როგორც ნეგატიური, ისე პოზიტიური. ალბათ ფიქრობთ, რომ ამაზე სტატიის იმ ნაწილში უნდა მოგვეთხრო, სადაც დაავადების რაობაზე გესაუბრეთ, მაგრამ ახლა გაცილებით საინტერესოდ მოგახსენებთ.
ცნობილი შოუვუმენი ოპრა უინფრი 9 წლის ასაკში 19 წლის ბიძაშვილმა გააუპატიურა (და ეს მის მიმართ სქესობრივი ძალადობის უკანასკნელი შემთხვევა არ ყოფილა!). წლების შემდეგ ბულიმიით შეპყრობილმა ოპრამ აღიარა, რომ ჭამა ძალას მატებდა, თავს უფრო დაცულად და კომფორტულად აგრძნობინებდა.
ბულიმია-ანორექსიით გატანჯულთა სიაში მოხვდნენ: ჯენეტ ჯექსონი, ვიქტორია ბეკჰემი და მისი მეგობარი ჯერი ჰოლიველიალანის მორისეტი, კეიტ ბეკინსეილი და, თქვენ წარმოიდგინეთ, ელტონ ჯონიც კი. ეს ის ადამიანები არიან, საკვებს დასანახავად რომ ვერ იტანდნენ და საჭმელოფობიას წლების განმავლობაში ებრძოდნენ.
სამაგიეროდ, მსახიობი კეიტ უინსლეტი კარიერის ზენიტშივე თამამად აღიარებს, რომ “უყვარს სმა და უყვარს ჭამა”. მისი ბიძა ცნობილი შეფ-მზარეული ყოფილა, დედამისის დამზადებულ კერძებზე კი დღემდე ლეგენდები დადის... “მე არ ვარ ჰოლივუდის სტანდარტული ვარსკვლავი. არ ვარ ისეთი გამხდარი, ნეკნებს რომ დაუთვლი... ძალიან მიყვარს გემრიელად ჭამა და არც ის მაწუხებს, რომ ჩემი სხეული ჰოლივუდური სტანდარტიდან არის ამოვარდნილი”, – აცხადებს კეიტი.


« < 12 > »
ზემოთ