კვანძოვანი ქირურგია

 

 
 

ჟურნალის მარტის (3) ნომერში იხილეთ:

ალერგიული რეაქციების კვალდაკვალ

ზედმეტი აქტიურობის გამო


  თანამედროვე გაგებით, ალერგია განსაზღვრული ფაქტორების მიმართ ორგანიზმის ზემგრძნობელობაა. ეს ნიშნავს, რომ ამა თუ იმ ადამიანის იმუნური სისტემა განსაკუთრებით მძაფრად რეაგირებს სხვადასხვა ალერგენზე, რაც დაავადების სიმპტომებით გამოიხატება. იმუნური სისტემა ადამიანს გარეგანი თუ შინაგანი წარმოშობის მავნე ანტიგენებისგან იცავს და საკმაოდ ეფექტურადაც, მაგრამ, სამწუხაროდ, ზოგჯერ ისიც ცდება – არაადეკვატურად იქცევა, რაც იმუნოპათოლოგიურ მდგომარეობებს განაპირობებს. ერთ-ერთი ასეთი მდგომარეობაა ალერგია.
სხვა იმუნოპათოლოგიური მდგომარეობებისგან განსხვავებით, როდესაც იმუნური სისტემის ფუნქციობა დათრგუნული (იმუნოდეფიციტები) ან გაუკუღმართებულია (ავტოიმუნური დაავადებები), ალერგიის დროს იმუნური სისტემა ზედმეტად აქტიურობს.
ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ალერგიული დაავადებები თანდათან ხშირდება, განსაკუთრებით – განვითარებულ ქვეყნებში. მათი რისკფაქტორების შესწავლის შედეგად ჩამოყალიბდა იმუნური სისტემის ჰიპერრეაქტიულობის განვითარების ჰიგიენური თეორია. ამ თეორიის თანახმად, ალერგიული დაავადებები უმთავრესად მათი ხვედრია, ვინც ზედმეტად ჰიგიენურ პირობებში იზრდებოდა, ნაკლებად ჰქონდა კონტაქტი თანატოლებთან, ბუნებასთან, ინფექციებთან, ხშირად იღებდა ანტიბიოტიკებს, არ მოუხდია სახადი დაავადებები და ა.შ.
ამასთან ერთად, რასაკვირველია, მეტად მნიშვნელოვანია ალერგიული დაავადებების მიმართ გენეტიკური განწყობაც. შესაძლოა არსებობდეს სხვა, ჯერ კიდევ უცნობი ფაქტორებიც, რომლებიც ხელს უწყობს ალერგოზების ჩამოყალიბებასა და გავრცელებას.
ალერგია სხვადასხვაგარია: კვებითი, კანისა, სასუნთქი სისტემისა, მწერის ნაკბენით გამოწვეული, წამლისმიერი... არის შემთხვევები, როდესაც მისი გამოვლენა სხვა, პირველად დაავადებას უკავშირდება. მაგალითად, მწვავე და ქრონიკული ჭინჭრის ციება შესაძლოა ასოცირებული იყოს ვირუსულ ინფექციასთან, ჩიყვთან, დიაბეტთან, კუჭის წყლულთან, ავთვისებიან დაავადებასთან.
არსებობს ფიზიკურ ფაქტორებთან დაკავშირებული ალერგიაც. მაგალითად, ალერგია სითბოზე, სიცივეზე, ფიზიკურ დატვირთვაზე, წყალზე, მექანიკურ გაღიზიანებაზე მზის სხივებზე.
სხვადასხვა ალერგიული დაავადება სხვადასხვა ასაკში სხვადასხვა სიხშირით გვხვდება. მაგალითად, კვებითი ალერგია ყველაზე მეტად წლამდე ასაკის ბავშვებს აწუხებთ, 1-დან 4 წლამდე ასაკის ბავშვებთან უმთავრესად დერმატოზული გამოვლინებები გვხვდება, 5 წლიდან პუბერტატულ ასაკამდე უპირატესად ზედა და ქვემო სასუნთქი სისტემების ალერგიული დაავადებები შეინიშნება.
არსებობს სეზონური ალერგიის ცნებაც. მიჩნეულია, რომ გაზაფხულობით ალერგიული რეაქციები ხშირდება. ეს შეიძლება იმუნური სისტემის ბუნებრივ სისუსტესაც დავაბრალოთ და იმ ცვლილებებსაც, რაც ამ დროს ბუნებაში ხდება. მაგალითად, ალერგიის გამომწვევი მცენარეების ყვავილობას. მცენარეულ მტვერზე ალერგიას პოლინოზი ეწოდება და სასუნთქი სისტემის ალერგოზს წარმოადგენს.
რესპირაციული ალერგოზის ერთ-ერთი ფორმაა ასთმა, რომელიც შესაძლოა სეზონური ალერგიის ერთ-ერთი ვარიანტით, ასთმური ბრონქიტით გამოიხატოს და ერთ მშვენიერ დღეს ასთმად ჩამოყალიბდეს.
კიდევ ერთი სეზონური პრობლემაა მწერის ნაკბენით გამოწვეული ალერგიული რეაქცია, რომელიც ზოგჯერ ისე მძიმედ მიმდინარეობს, რომ გადაუდებელ სამედიცინო ჩარევას მოითხოვს.

როგორ გავექცეთ მფრინავ ალერგიას
ალბათ შეგიმჩნევიათ, რომ ზოგი ადამიანი შიშით ელის წელიწადის იმ დროს, როდესაც ქალაქი ჭადრის ბუსუსებით ივსება. შიშის მიზეზი ალერგიაა – მისი გამომწვევი ხომ ამ დროს ჰაერში დაფრინავს და, ფაქტობრივად, ვერსად დაემალები...
პოლინოზი მცენარის მტვრით გამოწვეული ალერგიული დაავადებაა, რომელსაც სეზონურობა ახასიათებს. არც არის გასაკვირი – მცენარეები, რომლებიც ალერგიას იწვევს, ხომ წელიწადის განსაზღვრულ დროს ყვავილობს.
ვინაიდან მცენარეები ყველგან ხარობს, ეს დაავადებაც მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული და მოსახლეობის 5%-ს აწუხებს. მათ შორის ბევრი ბავშვია.
ყოველგვარი მტვერი როდი იწვევს ალერგიას; ცხვირცემინება და ცრემლდენა რომ გამოიწვიოს, მტვერი ალერგიული ბუნებისა უნდა იყოს, ჭარბად წარმოიქმნებოდეს, ძალზე მსუბუქი უნდა იყოს და იოლად დაფრინავდეს, რომ რეგიონ
ში ფართოდ გავრცელდეს.
ყველაზე მეტი მცენარის მტვერი ჰაერში დილით, დღისით და მშრალ, მზიან ამინდში დაფრინავს. წვიმიან ამინდში კი მისი აგრესიულ-ალერგიული ნაწილაკები თითქმის ქრება.

საქართველოში ალერგიის გამომწვევი მცენარეები სამ წყებად ყვავილობს:
I პერიოდი მარტიდან იწყება და მაისის პირველ კვირამდე გასტანს. ამ დროს ყვავის ხეები: ჭადარი, ფიჭვი, ალვა, კაკალი, ევკალიპტი, წაბლი, მურყანი. ამ პერიოდის წილად პოლინოზის შემთხვევათა 7-10% მოდის.
II პერიოდი მაისიდან ივლისის შუა რიცხვებამდე გრძელდება. ამ დროს უმთავრესად პურეული მცენარეები ყვავის: ტიმოთელა, სათითურა, წივანა, თივაქასრა, შვრიელა, ჭვავი. საქართველოში პოლინოზის შემთხვევათა 60-70% სწორედ ამ პერიოდის წილად მოდის.
III პერიოდი აგვისტოდან გვიან შემოდგომამდე გასტანს. სწორედ ამ დროს ყვავის სარეველები: ამბროზია, ავშანი, თუთუბო. ამ პერიოდზე მოდის პოლინოზის შემთხვევათა 15-20%.
პოლინოზის დროს ყველაზე ხშირად რინოკონიუნქტივიტი ვითარდება. ეს რთული სახელის მქონე სინდრომი ყველასთვის კარგად ნაცნობი ნიშნებით ვლინდება: ქუთუთოების ქავილით, თვალის ლორწოვანი გარსის შეწითლებით, ცრემლდენით, თვალების წვისა და ჭრის შეგრძნებით. მათთან ერთად შეინიშნება ცხვირცემინება, ცხვირის წვა, ცხვირით სუნთქვის გაძნელება ლორწოვანის შეშუპების გამო, ცხვირიდან გამონადენი, სახის, ხახის, ყურების ქავილი.
ალერგენი მხოლოდ სასუნთქი გზებიდან როდი ხვდება ორგანიზმში – აგრესიული მტვრის ნაწილაკები შესაძლოა  საკვებსაც შეჰყვეს. ამ დროს კუჭ-ნაწლავის პრობლემები, უმეტესად – გულისრევა და პირღებინება, იჩენს თავს, რასაც არცთუ იშვიათად ჭინჭრის ციება და კვინკეს შეშუპებაც ერთვის. ასე რომ, თუ პოლინოზი შემოგეჩვიათ, გირჩევთ, ალერგიის სეზონზე დიეტურ საკვებს დასჯერდეთ.
გარდა ამისა, თუ  ხეების მტვერზე გაქვთ ალერგია, ერიდეთ ვაშლს, კაკალს, ალუბალსა და ატამს, ბალახებზე ალერგიის შემთხვევაში – ხორბლისა და ჭვავის პურს, სარეველებზე ალერგიისას კი ჰალვას, მზესუმზირას და მის ზეთს, საზამთროსა და ნესვს. ერიდეთ თაფლსაც, რადგან მისი 10% მცენარის მტვერია. სიფრთხილე გამოიჩინეთ მცენარეული წამლების მიმართაც.
პოლინოზის სამკურნალოდ ექიმი  უთუოდ დაგინიშნავთ მედიკამენტებს, მაგრამ გაითვალისწინეთ, რომ საჭიროა სხვა ღონისძიებებიც:
* აგრესიული მცენარეების ყვავილობის პერიოდში თავი არიდეთ სკვერებს, ბაღებს, პარკებს, პიკნიკებსა და ლაშქრობებს.
* მშრალ, ცხელ და ქარიან ამინდში შინ დარჩით.
* თუ შინიდან აუცილებლად უნდა გახვიდეთ, გაიკეთეთ მზის სათვალე და თან გაიყოლეთ ერთჯერადი სველი ხელსახოცები.
* ალერგიის პერიოდში ხშირად დაალაგეთ ბინა სველი წესით.
სპაზმით გართულებული
ალბათ შესწრებიხართ შემთხვევას, როცა ადამიანს უეცრად ხველა აუვარდება, ჰაერი არ ჰყოფნის, წრიალებს, ადგილს ვერ პოულობს... მხოლოდ მაშინ როდი ხდება ასე, როდესაც სასულეში უცხო სხეული გადაგვცდება – თუ ადამიანი ალერგიულია, ალერგენის უმცირესი ულუფის შესუნთქვაც კი ხშირად ხველის შეტევას იწვევს.
ბრონქოსპაზმი ალერგიის ერთ-ერთი გამოხატულებაა. ეს არის ბრონქების გლუვი კუნთების შევიწროება გარეგანი ფაქტორების ზემოქმედების პასუხად. ამ დროს ადამიანი თავისუფლად ჩაისუნთქავს, მაგრამ ამოსუნთქვა უჭირს – ეს სასუნთქი გზების მნიშვნელოვან კუნთოვან დატვირთვას მოითხოვს, რასაც თან ახლავს დამახასიათებელი მსტვენი ხმიანობა. ამასთან ერთად, ბრონქოსპაზმს ახასიათებს დისკომფორტი, გულმკერდის შებოჭილობა, ხველა, ქოშინი და ამოხველების მოთხოვნილება. არსებითად, სწორედ ბრონქოსპაზმია, ოღონდ ქრონიკული ბრინქოსპაზმი, ასთმა – დაავადება, რომელიც ბრონქების გლუვი კუნთების შექცევადი სპაზმით, ლორწოს ჭარბი წარმოქმნით, ანთებითა და ლორწოვანის შეშუპებით მიმდინარეობს.

სპაზმის მიზეზები
ბრონქოსპაზმის განვითარების ხელშემწყობი ფაქტორებია:
. თამბაქოს წევა – როგორც აქტიური, ისე პასიურიც. კვამლი არღვევს ფილტვის ფუნქციას, ამცირებს მედიკამენტებისადმი მგრძნობელობას და ხელს უშლის დაავადების კონტროლს (განსაკუთრებით – ასთმის დროს). თურმე ჩვილებს, რომელთა დედებიც ეწევიან, სიცოცხლის პირველ წელს 4-ჯერ უფრო ხშირად ემართებათ ხიხინით მიმდინარე დაავადებები.
. რესპირაციული ვირუსული ინფექციები – იწვევს სიმპტომებს, რომლებიც მრავალი ნიშნით ჰგავს  ასთმას.
. შენობისშიდა და შენობისგარე ალერგენები – ოთახის მტვრის ტკიპა, ცხოველები (ძაღლები, კატები, მღრღნელები), ფრინველები, ტარაკნები, მცენარეები, ობისა და საფუარის სოკოები და სხვა. მრავალმა კვლევამ დაადასტურა, რომ სამ წლამდე ასაკის ბავშვებთან ოთახის მტვრის ტკიპებით, ძაღლისა და კატის ბეწვითა და ქერტლით სენსიბილიზაცია ასთმის მსგავს სიმპტომებს იწვევს.
. ფიზიკური დატვირთვა. ზოგჯერ ის ბრონქოსპაზმის ერთადერთი მიზეზიც კია, მაგრამ ფიზიკურ აქტივობას, სხვა მაპროვოცირებელი ფაქტორებისგან განსხვავებით, ადამიანი თავს ვერ აარიდებს. ეს არც არის საჭირო – პროფილაქტიკის ეფექტური საშუალებაა დატვირთვის წინ ექიმის მიერ დანიშნული ხანმოკლე მოქმედების მედიკამენტის მიღება.
. ძლიერი ემოცია – სტრესი, დეპრესია, შფოთვა.
. ქიმიური აგენტები, მძაფრსუნიანი საშუალებები (მაგალითად, ფორმალდეჰიდი) და აეროზოლური ნივთიერებები.
. პროფესიული აგენტები – სამუშაო გარემოში არსებული ნივთიერებები. სადღეისოდ 300-მდე ასეთი პროფესიული ალერგენია ცნობილი.
. დაბინძურებული გარემო. ბავშვებს, რომლებიც ასეთ გარემოში იზრდებიან, შესუსტებული აქვთ ფილტვების ფუნქცია, თუმცა ასთმის განვითარებასთან მისი კავშირი ჯერ კიდევ დაუდგენელია.
. საკვები, კვებითი დანამატები და კონსერვანტები (სულფიტები, რომლებსაც კონსერვანტებად იყენებენ ზოგიერთი საკვების, ლუდის და ღვინის წარმოებისას). დადგენილია, რომ ბავშვებს, რომლებსაც ჩვილი ასაკიდანვე კვებავენ ხელოვნური ნარევებით, ძროხის ან სოიის რძით, ხიხინით მიმდინარე დაავადებები უფრო ხშირად აღენიშნებათ, ვიდრე დედის რძით გამოზრდილებს.
. ძლიერი ქარი, სიცივე, ნესტი.
. აეროალერგენების სეზონური მატება, რაც ხშირად ალერგიულ რინიტთან არის ასოცირებული.
. ზოგიერთი მედიკამენტი – ასპირინი, ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული საშუალებები, გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე მოქმედი პრეპარატები (მაგალითად, ბეტაბლოკერები).
. მემკვიდრეობითი განწყობა – თუ ორივე მშობელს აქვს ასთმა, ალბათობა, ის შვილსაც განუვითარდეს, 50%-ია, ერთ-ერთი მშობლის დაავადებისას – 25%, თუ ორივე ჯანმრთელია – 10%-ზე ნაკლები.
. სიმსუქნე – ამ დროს სისხლში მომატებულია ზოგიერთი ჰორმონი, რომლებიც ხელს უწყობს სასუნთქი გზების ფუნქციის დარღვევას და ასთმის განვითარებას.
. ფსიქოსოციალური ფაქტორები – სტრესი, ოჯახური პრობლემები და სხვა.

როგორ ავიცილოთ თავიდან სპაზმი
ბრონქოსპაზმის თავიდან ასაცილებლად საჭიროა რისკფაქტორების აღმოფხვრა. არც ასთმით დაავადებული ადამიანი, არც მისი ოჯახის წევრები და, ზოგადად, გარემოცვა არ უნდა ეწეოდნენ. გარდა ამისა, უნდა ერიდოთ ბრონქოსპაზმის გამომწვევ მედიკამენტებს, საკვებსა და კვებით დანამატებს, ასევე – მძაფრსუნიან ნივთიერებებს. საწოლის თეთრეული და, შეძლებისდაგვარად, საბნებიც კვირაში ერთხელ ცხელ წყალში გარეცხოთ და მზეზე ან ცხელ საშრობში გააშროთ. აუცილებელია ბალიშისა და ლეიბის ჰაერგაუმტარ შალითებში ჩასმა.  უმჯობესია, ლეიბს შემოკრული ჰქონდეს სპეციალური შალითა, რომელსაც მტვერი არ ედება. ხალიჩები მაგარი იატაკით შეცვალეთ, განსაკუთრებით – საწოლ ოთახში. ბინა დაამუშავეთ ტკიპების საწინააღმდეგო სპეციალური საშუალებებით, ოღონდ ისეთ დროს, როცა ბრონქოსპაზმის მქონე ადამიანი  შინ არ არის. თუ გარემოში ალერგენები მომრავლდა (მაგალითად, ალერგიის გამომწვევ მცენარეთა ყვავილობის დროს), ფანჯრები მჭიდროდ დაიხურეთ. ტენიანობა სახლში 50%-მდე შეამცირეთ. ნუ იყოლიებთ შინ (უკიდურეს შემთხვევაში, საწოლ ოთახში მაინც) ცხოველებს. თუ ოჯახის რომელიმე წევრს მომატებული აქვს მგრძნობელობა ოთახის მტვრის ტკიპებისა და სოკოების მიმართ, სახლში დამატენიანებელ, გამათბობელ და გამაგრილებელ მოწყობილობებს ნუ დაამონტაჟებთ.

ასთმა სეზონურიც არსებობს?
“ასთმა” ბერძნული სიტყვაა და სუნთქვის გაძნელებას, სულხუთვას ნიშნავს. ბრონქული ასთმა დაავადებაა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ბრონქოსპაზმის განმეორებითი შეტევები. მას საფუძვლად უდევს ბრონქების მომატებული მგრძნობელობა სასუნთქი გზების ქრონიკული ანთების ფონზე.
ბრონქული ასთმა სეზონურიც შეიძლება იყოს და არასეზონურიც. სეზონური სიმპტომატიკა თავს იჩენს მცენარეთა ყვავილობის პერიოდში, რომელიც ადრე გაზაფხულიდან შემოდგომამდე გრძელდება. სეზონურ შეტევებს იწვევს აგრეთვე ტემპერატურის მკვეთრი ცვლილებები და კლიმატის თავისებურებები. არასეზონური სიმპტომატიკა კი დაკავშირებულია შინაურ ცხოველებთან, ფრინველებთან, ოთახის მტვერსა და მის ტკიპებთან, მძაფრ სუნებთან, მაღალ ტენიანობასა და სხვა ალერგენებთან.
ბრონქული ასთმის განვითარებაში დიდ როლს ასრულებს შენობისშიდა, ასევე შენობისგარე ალერგენები. საშიშია ტენიან გარემოში ცხოვრება, აეროალერგენებთან ხშირი კონტაქტი, ვირუსული ინფექციები, ზოგიერთი მედიკამენტი, ბალიშის ბუმბული, მატყლის ლეიბი (ალერგიის შემთხვევაში აუცილებელია მათი შეცვლა სინთეტიკური მასალით), პარფიუმერია და სხვა.
გარეგანი ფაქტორებით გამოწვეულ ბრონქულ ასთმას ეგზოგენურს ვუწოდებთ, ხოლო შინაგანი მიზეზებით განპირობებულს – ენდოგენურს. ეგზოგენური ასთმა ადრეულ ასაკში იჩენს თავს და ასოცირებულია რომელიმე კონკრეტულ ალერგენთან – მცენარის მტვერთან, ცხოველის ბეწვთან და სხვა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ალერგენი ამ დროს იდენტიფიცირებულია. არის შემთხვევები, როდესაც ორგანიზმი უცხოდ აღიქვამს ორგანიზმშივე არსებულ რომელიმე ნივთიერებას. ეს ენდოგენური ასთმაა. ბრონქული ასთმის ეს ფორმა მოზრდილთათვის არის დამახასიათებელი. ამ შემთხვევაში ალერგენის დადგენა შეუძლებელია და დაავადება ნაკლებად ექვემდებარება მკურნალობას.
ასთმის სამკურნალოდ უნდა შემუშავდეს სტრატეგია, რომლის მიზანია სიმპტომების შემცირება, ანთებითი პროცესის შესუსტება და სასუნთქი გზების გადაგვარების პროცესის შეჩერება.
უკანასკნელ ხანს პოპულარული გახდა ასთმის მკურნალობისადმი ახალი მიდგომა: ელიმინაცია (ალერგენთან კონტაქტის შეწყვეტა), ფარმაკოთერაპია, იმუნოთერაპია და ყოველივე ამასთან ერთად – პაციენტის განათლება და გათვითცნობიერება.
ეგზოგენური ასთმის შემთხვევაში, როდესაც ალერგენი იდენტიფიცირებულია, მიმართავენ ელიმინაციის ეფექტს. თუ ელიმინაცია შეუძლებელია – იმუნოთერაპიას. იმუნოთერაპიის დროს ალერგენის სამკურნალო ფორმა აღმავალი დოზებით შეჰყავთ ორგანიზმში. ეს ხანგრძლივი პროცესია, შესაძლოა წელიწადზე მეტხანსაც გაგრძელდეს და ამ ხნის განმავლობაში პაციენტი ორ კვირაში ერთხელ უნდა ეწვიოს ექიმს. ეფექტი საკმაოდ კარგია, თუმცა საბოლოო ჯამში ბრონქული ასთმის სტადიაზეა დამოკიდებული. მძიმედ მიმდინარე ასთმის დროს იმუნოთერაპია არ ტარდება.
ფარმაკოთერაპია გულისხმობს ანტიალერგიულ, ანტიანთებით, ბრონქოდილატაციურ (გამაფართოებელ) და საფეხურებრივ მკურნალობას (კორტიკოსტეროიდებით, ბეტააგონისტებით, ლეიკოტრიენების ანტაგონისტებით და სხვა) სიმპტომების მიხედვით.
ბრონქული ასთმის ოპტიმალური მართვისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს პაციენტისა და ექიმის ერთობლივ, შეთანხმებულ მოქმედებას. პაციენტს საკმარისი ინფორმაცია უნდა ჰქონდეს თავისი დაავადების შესახებ. ეს საშუალებას მისცემს, ადვილად გადაიტანოს გამწვავების პერიოდები. აუცილებელია რაციონიდან იმ საკვების ამოღება, რომელსაც შეუძლია ასთმა გაამწვაოს, შეტევა გამოიწვიოს. ასეთებია ციტრუსები, თაფლი, შოკოლადი, ნიგოზი და სხვა. უნდა გავითვალისწინოთ ისიც, რომ მძიმე ფიზიკური დატვირთვა და ემოციური სტრესი პროვოცირებას უწევს ასთმის შეტევებს. აუცილებელია ცხოვრების ჯანსაღი პრინციპების დაცვა, მავნე ჩვევების (ალკოჰოლი, თამბაქო და სხვა) უარყოფა, გამაჯანსაღებელი აქტივობა, რაც ცხოვრების ნორმალური ხარისხის შენარჩუნებაში დაგეხმარებათ.
. თუ ადამიანს ასთმური ხველის შეტევები განსაზღვრულ სეზონზე ეწყება, შეძლებისდაგვარად მოარიდეთ ალერგენს (ბავშვს გარკვეული ხნის განმავლობაში აუკრძალეთ ეზოში თამაში; თუ ზრდასრულს “ალერგიულ” გარემოში უწევს მუშაობა, ჯობია, საქმე გარკვეული ხნით გადადოს), შინ კი ფანჯრები საგულდაგულოდ დახურეთ. შესაძლოა, ხველის შეტევა ფიზიკური დატვირთვის შემდეგ იჩენდეს თავს. მისი აკრძალვა არ არის აუცილებელი, საკმარისია პროფილაქტიკა. მკურნალობის ფონზე დისკომფორტი, წესისამებრ, გაივლის.
. აკონტროლეთ წნევა. ჭარბი წონა ასთმიანს სასიკეთოდ ნამდვილად არ წაადგება.
. ყურადღებით შეადგინეთ კვების რაციონი. ძალზე სასარგებლოა ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით, C ვიტამინით, სელენით, ანტიოქსიდანტებით მდიდარი საკვები – თევზი, ხილი, ბოსტნეული. თუ ექიმი გირჩევთ, მიიღეთ ვიტამინებისა და მინერალების კომპლექსიც. . ეცადეთ, ოთახში, სადაც ალერგიულ ადამიანს უხდება ყოფნა, ჰაერი მეტისმეტად ტენიანი არ იყოს – ტენი ფილტვებს აღიზიანებს.
. შესაძლოა, პრობლემას ოთახის მტვერი ამწვავებდეს. გადამალეთ პლუშის სათამაშოები, აიღეთ ხალიჩები, ხშირად დაფერთხეთ და მტვერსასრუტით მოწმინდეთ ნაჭრის ავეჯი, ლეიბები, შალითები, დაალაგეთ ბინა სველი წესით.

დაფოთლილ-შეშუპებული
გაზაფხულის ბოლო წელიწადის ის დროა, როცა ბუნების წიაღში გასეირნება ყველაზე მეტად გვსიამოვნებს, მაგრამ პიკნიკი შესაძლოა ძვირად დაგვიჯდეს: ვერაგულად შემოპარული ალერგენი ორგანიზმს საპასუხო რეაქციისკენ იწვევს და ისიც არ აყოვნებს – კანი ფოთლისმაგვარი გამონაყარით იფარება და შემაწუხებლად გვექავება ან ბურთივით ვიბერებით. ალერგიის პირველ ფორმას ჭინჭრის ციებას უწოდებენ, მეორეს – კვინკეს შეშუპებას.

დისკომფორტის მიზეზები
კანისმხრივ ალერგიულ გამოვლინებათაგან ყველაზე გავრცელებულია ანგიონევროზული შეშუპება (კვინკეს შეშუპება), ატოპიური დერმატიტი, კონტაქტური დერმატიტი და ჭინჭრის ციება, რომელიც, სტატისტიკის თანახმად, მოსახლეობის 20%-ს სიცოცხლეში ერთხელ მაინც ემართება.
ჭინჭრის ციება ანუ ურტიკარია (urtica – ჭინჭარი) პოლიეტიოლოგიური – მრავალი ფაქტორით გამოწვეული დაავადებაა. უმთავრესი მიზეზები კი მედიკამენტი, საკვები, ინფექცია და მწერის ნაკბენია. არსებობს ჭინჭრის ციების ისეთი ვარიანტებიც, რომლებიც ფიზიკური დატვირთვის, სიცივის, სიცხის, ვიბრაციის, ინსოლაციის, წყლის ზემოქმედებით ვითარდება.
ატოპიური დერმატიტი კანის ქრონიკული მორეციდივე ანუ პერიოდული გამწვავებით მიმდინარე ანთებითი დაავადებაა. ბავშვობის ასაკში ამ პათოლოგიას უმთავრესად კვებითი ალერგენები იწვევს, ყველაზე ხშირად – კვერცხი, რძე, არაქისი, სოია და ხორბალი. მოზრდილებთან საკვებისმიერი ალერგია იშვიათია.
ატოპიური დერმატიტის გამწვავებას ხშირად ოთახის მტვერიც განაპირობებს. დაავადების მიმდინარეობას ძალზე ართულებს სტაფილოკოკური და მარტივი ჰერპესის ვირუსით გამოწვეული ინფექცია.
კონტაქტური დერმატიტი ორგვარია: მარტივი, რომელიც კანზე ქიმიური და ფიზიკური ფაქტორების უშუალო ზემოქმედებით ვითარდება და ალერგიული, რომელიც კანთან ალერგენის კონტაქტის შემდეგ სპეციფიკური იმუნოლოგიური რეაქციის შედეგად იჩენს თავს. მარტივი კონტაქტური დერმატიტი კანთან აგრესიული ფაქტორის, მაგალითად, მჟავას, პირველსავე კონტაქტს მოჰყვება. ისიც შეიძლება, ალერგიული რეაქცია ნაკლებად აგრესიულ აგენტთან, მაგალითად, სარეცხ საშუალებასთან, განმეორებითმა კონტაქტმა გამოიწვიოს. ალერგიული ხასიათის კონტაქტური დერმატიტის დროს ცვლილებები კანზე ალერგენთან კონტაქტიდან 10-14 დღეში წარმოიშობა.
კანის ალერგიულ დაავადებებს სხვადასხვა სიმპტომები ახასიათებს. ჭინჭრის ციების დროს გამონაყარი ძალიან ჰგავს ჭინჭრის ნასუსხს, სხეულის ნებისმიერ ადგილას შეიძლება წამოყოს თავი და ძლიერ მქავანაა.
ჭინჭრის ციების განსაკუთრებული ფორმაა კვინკეს შეშუპება, რომელიც სახის, ლორწოვანი გარსებისა და სხეულის სხვა ნაწილების შესივებით გამოიხატება. მას ქავილი არ ახასიათებს, თუმცა შესაძლოა, წვისა და ტკივილის შეგრძნება ახლდეს თან. ძალიან საშიშია პირისა და ხახის ლორწოვან გარსებზე განვითარებული კვინკეს შეშუპება.
ატოპიური დერმატიტი სამ ასაკობრივ ჯგუფში: ჩვილებთან, ბავშვებსა და მოზრდილებთან – ვლინდება. ბავშვებთან კანის პათოლოგიური ცვლილებები უპირატესად შუბლსა და ლოყებზე წარმოიშობა და თავის ქალას თმიან ნაწილსა და ნიკაპზე ვრცელდება. გამონაყარისთვის ტიპობრივი ადგილებია იღლიები, იდაყვისა და მუხლისქვეშა ფოსოები, მაჯები, ხელის მტევნები. გამონაყარს ხშირად ერთვის კანის ზედა ფენის აქერცვლა და ქერქების წარმოქმნა. დაზიანებულ კანში იოლად იჭრება ინფექცია და საკმაოდ რთულად მიმდინარე პათოლოგიურ პროცესს უდებს სათავეს. კონტაქტური დერმატიტის დროს გამონაყარი პოლიმორფული ანუ მრავალფეროვანია, თან ახლავს ქავილი, შეშუპება და შეწითლება.
გახსოვდეთ: ამგვარი ალერგიული რეაქციის მკურნალობა დაუყოვნებლივ უნდა დაიწყოთ. ჰორმონის (ეპინეფრინის) მყისიერი ინექციის შედეგად პროცესის ჩაცხრობა იწყება, მაგრამ საჭიროა ანტიალერგიული მკურნალობის კურსიც.
თუ ერთხელ მაინც გადაგიტანიათ ამგვარი რეაქცია, გირჩევთ, მუდამ თან იქონიოთ კალმის მსგავსი ეპინეფრინის შპრიცი.

როგორ ავიცილოთ თავიდან საფრთხე ან როგორ მოვემზადოთ მის შესახვედრად
. თუ ალერგენთან კონტაქტს თავს ვერ აარიდებთ, წინასწარ მიიღეთ ანტიჰისტამინური მედიკამენტი.
. დაფოთვლის შემთხვევაში შვებას მოგგვრით გრილი შხაპი. მჭიდრო და სინთეტიკური ტანსაცმელი გაიხადეთ და ხალვათი ბამბის სამოსი ჩაიცვით.
. ერიდეთ საკვებსა და მედიკამენტებს, რომლებიც თქვენს ორგანიზმში ალერგიულ რეაქციას იწვევს.

ერიდეთ მწერებს!
მწერის ნაკბენი ალერგიულ ადამიანს შესაძლოა სიცოცხლის ფასად დაუჯდეს. ბუნების წიაღში ჩასაფრებულ კბენიებთან შეხვედრას ყოველთვის ვერ ავარიდებთ თავს, სხვა გამოსავალი უნდა ვეძებოთ. მანამდე კი, მოდი, გავარკვიოთ, რა ტიპის ალერგიული რეაქცია შეიძლება გამოიწვიოს მწერის ნაკბენმა.
ალერგიული რეაქცია ადამიანის ორგანიზმის თავისებურებებზეა დამოკიდებული. ის სამი ტიპისაა: ნორმალური, ლოკალური და ალერგიული.
* ნორმალური ტიპისაა რეაქცია, როდესაც ნაკბენი მტკივანია, ხოლო კანი მის გარშემო – შეწითლებული და შესივებული;
* ლოკალური რეაქციაც, არსებითად, ნორმალური რეაქციაა, ოღონდ უფრო გავრცობილი, თუმცა შეშუპება და სიწითლე ნაკბენ უბანს არ სცდება ანუ მეტ-ნაკლებად ლოკალური ხასიათი აქვს. მაგალითად, თუ მწერმა მუხლზე გიკბინათ, შესაძლოა მთელი ფეხი გაგისივდეთ.
* ალერგიული რეაქცია კი ძალზე მძიმეა და ხშირად ანაფილაქსიური შოკით ვლინდება.

რა არის ანაფილაქსიური შოკი
მძიმე ალერგიულ რეაქციას, რომელიც მრავალი ორგანოს დაზიანებით მიმდინარეობს, ანაფილაქსიური შოკი ეწოდება. მისი მექანიზმი მხოლოდ სიმძაფრით განსხვავდება ჩვენ მიერ არაერთხელ აღწერილი ალერგიული რეაქციებისგან. უკვე სენსიბილიზებულ (მგრძნობელობამომატებულ) ორგანიზმში ალერგენის ხელახალი მოხვედრა აგრესიულ პასუხს იწვევს – ჩასაფრებული ანტისხეულები მათ თავდაუზოგავად ეკვეთებიან. გამოიყოფა ალერგიის მედიატორები (ჰისტამინი), მათი ზემოქმედებით კი ვითარდება გლუვი კუნთების სპაზმი, ფართოვდება სისხლძარღვები და მათი განვლადობა იმატებს. თანაც ეს ყველაფერი შესაძლოა ძალზე სწრაფად მოხდეს – სულ რაღაც 10 წუთში მიმოქცევაში მყოფი სისხლის 50% ძარღვებს გარეთ აღმოჩნდეს. იოლი მისახვედრია, რომ ორგანიზმი ძნელად თუ გაუძლებს ამ გამოცდას. მხოლოდ დროულ და კვალიფიციურ ჩარევას შეუძლია შოკში მყოფი ადამიანის ხსნა.
ალერგენთან კონტაქტის შემდეგ რაც უფრო ადრე იჩენს თავს პირველი კლინიკური სიმპტომები, მით უფრო მძიმე ანაფილაქსიური შოკია მოსალოდნელი. პირველი 30 წუთის განმავლობაში ალერგენის მოხვედრის ადგილას იგრძნობა ჩხვლეტა, რომელიც მალე სახეზე გადაინაცვლებს. ადამიანს მოუსვენრობა, შიში იპყრობს. ამას შესაძლოა დაერთოს გამონაყარი (უმეტესად – ნაჭინჭრი), მუცლის სპასტიკური ტკივილი (ჭვალი), ღებინება, ფაღარათი, სუნთქვის გაძნელება, ცემინება, ხველა, გულის აჩქარება, არითმია. თუ ჩარევამ დაიგვიანა, ყალიბდება შოკის სურათი: ადამიანი ფითრდება, არტერიული წნევა უვარდება, პულსი უსუსტდება და უხშირდება და გონს კარგავს. თუ ალერგენი ვენაში მოხვდა, ანაფილაქსიური შოკი უფრო სწრაფად ვითარდება. ასეთ დროს, სისუსტის, მოუსვენრობისა და შიშის ხანმოკლე ეპიზოდის შემდეგ, ადამიანს გული მისდის, ოფლი ასხამს, ფითრდება, ვეღარ იკავებს შარდსა და განავალს, ეწყება კრუნჩხვა და ბოლოს კომაში ვარდება.
ანაფილაქსიურ რეაქციებს ყველაზე ხშირად თურმე სამკურნალო პრეპარატები იწვევს – ანტიბიოტიკები, საკონტრასტო ნივთიერებები, საანესთეზიო საშუალებები. თუმცა საავადმყოფოში მხოლოდ წამლისმიერი ალერგია როდი გვემუქრება – ლატექსიც, რომლისგანაც მზადდება ქირურგიული ხელთათმანები, წვეთოვნები და კათეტერები, ხშირად იქცევა ანაფილაქსიური რეაქციის მიზეზად (პრობლემა უმთავრესად მედიცინის მუშაკებსა და ბავშვებთან წარმოიშობა).
სააავადმყოფოს გარეთ მომხდარი შემთხვევების ნუსხაში პირველ ადგილს საკვებით გამოწვეული ანაფილაქსია იკავებს. თხილის, არაქისის, კვერცხის, თევზისა და ზღვის სხვა პროდუქტების ერთი ციცქნა ულუფაც კი უმძიმეს რეაქციას იწვევს.
ზოგჯერ მიზეზის დადგენა ვერც კი ხერხდება. ამ შემთხვევაში ექიმები იდიოპათიურ ანაფილაქსიაზე საუბრობენ.

როგორ ვებრძოლოთ შოკს
სწრაფი და ადეკვატური ჩარევა რომ აუცილებელია, ნათელია. თუ შოკური რეაქცია საავადმყოფოში განვითარდა, ბუნებრივია, პაციენტს ექიმები დაეხმარებიან. თუ ასეთ რამეს შინ ან ქუჩაში შეესწარით, უპირველეს ყოვლისა, გამოიძახეთ სასწრაფო, მანამდე კი, ვინაიდან სპეციფიკური დახმარება მხოლოდ პროფესიონალებს შეუძლიათ, მოგიწევთ, ზოგად ღონისძიებებს დასჯერდეთ.
თუ ავადმყოფი გონზეა და სუნთქვა უჭირს, წამოსვით, ფანჯარა გამოაღეთ, გულშემატკივრები მოაცილეთ, თავისუფლად რომ ისუნთქოს. თუ ახლომახლო ვინმე ასთმიანს ბრონქების გამაფართოებელი სპეციალური ინჰალატორი აღმოაჩნდა, მისი გამოყენებაც სცადეთ. თუ გონება ებინდება, პულსი იმდენად სუსტია, რომ ძლივს ისინჯება, წნევა დაქვეითებულია, წამოაწვინეთ და ფეხები მაღლა ააწევინეთ.
ექიმებს საკმაოდ ძლიერი ანტიანაფილაქსიური არსენალი აქვთ – მთავარია, პაციენტი დროულად მიხვდეს მათ ხელში, თუმცა მდგომარეობის გაუმჯობესების შემდეგაც რამდენიმე საათის განმავლობაში მათი მეთვალყურეობის ქვეშ მოუწევს დარჩენა – ზოგჯერ ანაფილაქსია ტალღურად მიმდინარეობს და ჩამცხრალი სიმპტომები რამდენიმე ხნის შემდეგ ხელახლა იჩენს თავს.
ანაფილაქსიური შოკის გადატანის შემდეგ ადამიანმა ალერგოლოგს უნდა მიმართოს, რათა მომხდარის მიზეზი დაადგინოს და მომავალში საფრთხე თავიდან აიცილოს.
კიდევ ერთხელ გადაავლეთ თვალი ანაფილაქსიის მიზეზებს და თავად დარწმუნდებით, რომ ასეთი უსიამოვნებისგან დაზღვეული არავინ არის, თუმცა მათთვის თავის არიდება მეტ-ნაკლებად მაინც შესაძლებელია.
აუცილებლად აცნობეთ ექიმს მედიკამენტებზე ალერგიის შესახებ.
ალერგენულობით განთქმული მედიკამენტები (საანესთეზიო საშუალებები, ანტიბიოტიკები) სინჯის შემდეგ უნდა გაკეთდეს. ანაფილაქსიური რეაქცია თვით სინჯმაც შეიძლება გამოიწვიოს, ამიტომ, როცა ასეთი მანიპულაციის (საზოგადოდ, სამედიცინო პროცედურის) ჩატარებას შემოგთავაზებენ, იკითხეთ, აქვს თუ არა ექიმს შოკიდან გამოსაყვანი მედიკამენტები და იცის თუ არა, როგორ უნდა მოიქცეს ასეთ დროს.
ნებისმიერი მედიკამენტი ინსტრუქციის ზუსტი დაცვით უნდა გაკეთდეს. სხვათა შორის, ანაფილაქსიური შოკის ერთ-ერთი შემთხვევა ტრაგიკულად იმიტომ დასრულდა, რომ პაციენტს წამალი წვეთოვანი ფორმის ნაცვლად განუზავებლად გაუკეთეს. დაბეჯითებით ვერავინ იტყვის, ინსტრუქციის ზედმიწევნის შესრულების შემთხვევაში მოხერხდებოდა თუ არა მსხვერპლის გადარჩენა – ანაფილაქსიური რეაქცია შესაძლოა ალერგენის უმცირესმა დოზამაც გამოიწვიოს. და მაინც, წესების დაცვა აუცილებელია.

იცით თუ არა, რომ...
ანაფილაქსიის პირველ
ი დოკუმენტურად დადასტურებული შემთხვევა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 2641 წელს მომხდარა, როცა კრაზანის თითქოსდა უწყინარ ნაკბენს, არც მეტი, არც ნაკლები, თვით ეგვიპტის მეფე მენესი შეუწირავს. თუმცა ეს, რა თქმა უნდა, შემთხვევითობას მიაწერეს და არც სახელის დარქმევა უფიქრიათ და არც მექანიზმის გაშიფვრა (ჩვენში დარჩეს და, ვერც მოახერხებდნენ).
ნათლიობის პატივი კი ფრანგ ქიმიკოსს, ფარმაკოლოგს, მოგზაურსა და ბუნების მკვლევარს რიშეს ერგო, თანაც, როგორც ხშირად ხდება ხოლმე, სრულიად შემთხვევით. 1902 წელს ის საკუთარი იახტით დასდევდა ზღვის ღრუბლებსა და მოლუსკებს, მათგან მიღებულ ნივთიერებებს კი ლაბორატორიულ ცხოველებს უშხაპუნებდა. ამ გზით ცდილობდა, ზღვისთვის ახალი შხამები გამოეტყუებინა. მოდი, მეცნიერის საქციელის ეთიკურ მხარეს თავი დავანებოთ – კაცმა არ იცის, რატომ მოუვიდა აზრად, ზღვის ანემონების გამონაწვლილი ხელმეორედ შეეშხაპუნებინა იმავე ძაღლებისთვის, ვისი მეშვეობითაც ორიოდე კვირით ადრე უკვე დაამტკიცა ამ მომცრო, ყვავილებივით კაშკაშა ცხოველების უვნებლობა. საწყალი ცუგები კინაღამ გადაჰყვნენ ცდას: კრუნჩხვები დაეწყოთ, დასუსტდნენ, კუჭიც კი აეშალათ.
ვიდრე ამ აღმოჩენის ამბავს მსოფლიო შეიტყობდა, მეცნიერებას და მკვლევარის სიძუნწეს კიდევ ერთი-ორი ზღვის გოჭუნა შეეწირა. ამ შემთხვევაში დიფტერიის საწინაააღმდეგო შრატის ანტიტოქსიკურ ძალას იკვლევდნენ და ეკონომიის მიზნით ლაბორატორიული ცხოველების განმეორებით გამოყენება სცადეს. ინექციიდან ერთი წუთიც არ გასულიყო, რომ ზღვის გოჭმა საშინლად დაიწყო შფოთვა, გალიაში აქეთ-იქით აწყდებოდა, სწრაფად სუნთქავდა, უკანა თათებზე ჯდებოდა და წინა თათებით ცხვირს იფხანდა, თითქოს რაღაც სუნთქვას უშლის და მისი მოშორება უნდაო. ნახევარი წუთის შემდეგ ცემინება დაიწყო, მერე – მკვეთრი, ყეფასავით ხველა და 2-3 წუთში მოკვდა კიდეც.
სულ ცოტა ხანში ექიმებმა დაადგინეს, რომ ანაფილაქსია მხოლოდ საგანგებოდ ჩატარებული ცდის საინტერესო შედეგი არ არის – ასეთი გართულება საკმაოდ ხშირია კლინიკაში. თანაც, ალერგიის სხვა გამოვლინებებისა არ იყოს, ბოლო ხანს უფრო და უფრო ხშირდება. როგორც არაერთხელ გვითქვამს, დამნაშავენი თავად ვართ – რაც შეგვეძლო, ყველაფერი დავაბინძურეთ: ჰაერი, ნიადაგი, საკვები, სასმელი... აი, შედეგიც. ანაფილაქსიური რეაქცია უკვე საკვებზეც გვხვდება. თხილზე ანაფილაქსია პირველად სულ ოციოდე წლის წინ აღწერეს.

ანტიალერგიული სტ
რატეგია
როცა არ უნდა განვითარდეს და რითაც არ უნდა იყოს გამოწვეული ალერგია, მას ყოველთვის ერთნაირად ვებრძვით. საუკეთესო სტრატეგია ალერგენისთვის თავის არიდებაა. თუ ეს შეუძლებელი აღმოჩნდა, საქმეში ექიმი ერთვება.
სპეციფიკური მკურნალობის არსი ასეთია: ჯერ ალერგენს გამოავლენენ, მერე კი მისი მცირე დოზების შეყვანით მისდამი ორგანიზმის მგრძნობელობის შემცირებას ცდილობენ. არასპეციფიკური საშუალებები კი უკვე გამოვლენილი ალერგიის სიმპტომებს ამცირებს. ამ ჯგუფში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ანტიჰისტამინურ ნივთიერებებს (ალერფასტს, ფენკაროლს და სხვ.).
ახლა კი, მოდი, უფრო ვრცლად ვისაუბროთ ალერგიის თითოეულ ქეისზე.

ვიჭერთ მცენარის მტვერს
გახსოვდეთ: პოლინოზის დიაგნოსტიკა ადვილია – ძნელია მკურნალობა. პოლინოზის მკურნალობის ერთ-ერთ წამყვან მეთოდად მიიჩნევა იმუნოთერაპია – ალერგენებით აცრა. ეს ძვირად ღირებულია და ხანგრძლივი მეთოდია – მინიმუმ ერთი, მაქსიმუმ ხუთი წელი გრძელდება. სამწუხაროდ, შედეგი არც ამ შემთხვევაშია ასი პროცენტით გარანტირებული. ყველაზე ხშირად პოლინოზთან გამკლავებას ანტიჰისტამინური პრეპარატებით ცდილობენ. ისეც ხდება, რომ ამგვარ თერაპიას მოსალოდნელ პრობლემამდე რამდენიმე კვირით ადრე იწყებენ. ხშირად პოლინოზი დროთა განმავლობაში თავისთავად გაივლის – ადამიანი იზრდება და მისი იმუნური სისტემაც ცვლილებებს განიცდის.

ვახშობთ სპაზმს
თუ ალერგია ბრონქოსპაზმით მიმდინარეობს, ადამიანი იძულებულია, ინჰალატორი (აეროზოლი, ნებულაიზერი) გამოიყენოს. ინჰალატორი სხვადასხვანაირია და მისი სწორად შერჩევა ძალზე მნიშვნელოვანია სასურველი შედეგის მისაღებად.
აეროზოლი დოზატორით (Metered Dose Inhaler – MDI) ძალზე პოპულარულია ასთმით დაავადებულებს შორის. კომპლექტში შედის წამლით სავსე მომცრო ჭურჭელი – კანისტრა – და პლასტმასის კონტეინერი, რომელშიც ეს კანისტრა თავსდება. პლასტმასის ნაწილს აქვს პირში ჩასადები ბოლო და ღილაკი, რომელზე დაჭერის დროსაც მედიკამენტი სასუნთქ გზებში ხვდება.
აეროზოლი დოზატორითა და სპეისერით (MDI with Spacer) უფრო უკეთ უზრუნველყოფს სასუნთქ გზებში წამლის სრული დოზის მოხვედრას. ღილაკზე თითის დაჭერის შემდეგ გამოფრქვეული წამალი ჯერ სპეისერში ხვდება, მერე კი ადამიანი მას ნელ-ნელა მთლიანად შეისუნთქავს. სპეისერი ზოგჯერ ინჰალატორს მოჰყვება, ზოგჯერ კი ცალკე უნდა შეიძინოთ და მოარგოთ. კიდევ უფრო მოხერხებულია ნიღბიანი აეროზოლი, რომელიც სპეისერზე მაგრდება.
არსებობს ფხვნილის ინჰალატორიც. მისი გამოყენებისას არც დოზის კონტროლი ხდება, არც მედიკამენტის გამოფრქვევა – ადამიანი თავად ირგებს პირზე ინჰალატორს და ღრმად შეისუნთქავს.
ნებულაიზერი მედიკამენტს ორთქლად აქცევს, რომელსაც ადამიანი ნიღბის საშუალებით შეისუნთქავს. ნებულაიზერი ძალზე მოხერხებულია ბავშვებისთვის.
ინჰალატორი სჭირდება პატარას თუ ნებულაიზერი, ექიმი დაადგენს, თუმცა რა გზით მოხვდება ფილტვებში მედიკამენტი, გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ აქვს.

ანტიშოკური სტრატეგია
როდესაც ადამიანს ზედა სასუნთქი გზების ლოწოვანი უშუპდება: ხმა ეკარგება, ყელში უცხო სხეულის შეგრძნება უჩნდება ან ანაფილაქსიური შოკი ემართება, – სასწრაფოდ უნდა ჩატარდეს შემდეგი ღონისძიებები:
* დაუყოვნებლივ გაკეთდეს 0.1%-იანი ადრენალინის ჰიდროქლორიდის ინექცია (ის პირველი რიგის პრეპარატად მიიჩნევა ანაფილაქსიური შოკისა და მწვავე ურტიკარიის დროსაც). ადრენალინი კეთდება კანქვეშ ან კანში, მოზრდილებისთვის – 0.2-0.5 მლ, ბავშვებისთვის – 0.01 მლ წონის ყოველ კილოგრამზე. ნებისმიერ შემთხვევაში, არა უმეტეს 0.3 მლ-ისა.
* სტეროიდული პრეპარატებიდან არჩევითია დექსამეტაზონი, რომელსაც შეშუპების საწინააღმდეგო ძლიერი თვისება აქვს. წონის ყოველ კილოგრამზე 0.6 მლ კეთდება, თუმცა ჯამში – არა უმეტეს 10 მლ-ისა ანუ 2 ამპულისა. შეიძლება პრედნიზოლონის შეყვანაც 1-2 მგ/კგ დოზით.
* ანტიჰისტამინური პრეპარატებიდან შეიძლება დიმედროლის გამოყენება.

მოკლედ | ვრცლად

ინფექციური მონონუკლეოზი ზრდასრულთა დაავადებაცაა

  XIX საუკუნის მიწურულიდან დღემდე ამ დაავადებამ 60-ზე მეტი სახელწოდება გამოიცვალა: ფილატოვის დაავადება, პფეიფერის დაავადება, ჯირკვლოვანი ცხელება, სუბლეიკემიური ლეიკოციტოზი, კეთილთვისებიანი ლეიკემია, ლიმფომონოციტური ანგინა, კოცნის დაავადება... ინფექციურ მონონუკლეოზად ის 1920-1921 წლებში მონათლეს. რა მრავალფეროვანიც უნდა იყოს მისი სახელდება, გამომწვევი მას მხოლოდ ერთი ჰყავს – ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV) – და ბუნებითაც ჩვეულებრივი მწვავე ინფექციური დაავადებაა. მართალია, უმთავრესად მოზარდთა ინფექციად მიიჩნევენ, მაგრამ, როგორც ჩვენს რესპონდენტთან, “ავერსის კლინიკის” ოჯახის ექიმის სამსახურის უფროს მედეა ტუღუშთან საუბრისას გავარკვიე, მოზრდილებთანაც ხშირად აქტიურდება.
– ჰერპესვირუსების ოჯახის მეოთხე წარმომადგენლით, ეპშტეინ-ბარის ვირუსით, მსოფლიოს ზრდასრული მოსახლეობის 90-95%-ია ინფიცირებული. განვითარებად და დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსის მქონე განვითარებულ ქვეყნებში ინფიცირება უმთავრესად ბავშვობის ან ახალგაზრდა ასაკში ხდება, ხოლო მაღალგანვითარებულ ქვეყნებში – სქესობრივი მომწიფებისა და პოსტპუბერტატულ პერიოდში.
ინფექციის წყაროდ შეიძლება იქცეს როგორც ავადმყოფი, ისე ვირუსმატარებელი ადამიანი. განსაკუთრებით საშიშნი არიან სუბკლინიკური ფორმით დაავადებულები, რადგან პრაქტიკულად ჯანმრთელი, ლატენტურად ინფიცირებული პირების 20-30% ნერწყვთან ერთად მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გამოყოფს ვირუსს (შედარებისთვის: მწვავე ინფექციის შემთხვევაში ვირუსის გამოყოფა 16-18 თვეს გრძელდება).
EBV-ს, სხვა ჰერპესვირუსების მსგავსად, ახასიათებს ორგანიზმში ხანგრძლივი პერსისტენცია და ინფექციის ქრონიკული და ლატენტური მიმდინარეობა პერიოდული გამწვავებით.
ინფექცია გადაეცემა ჰაერწვეთოვანი, კონტაქტური, ალიმენტური (საკვებისმიერი), სქესობრივი გზით, ტრანსფუზიულად (გადასხმის შედეგად), იშვიათად – ვერტიკალურად (ინფიცირებული დედისგან ნაყოფს) და ორგანოთა ტრანსპლანტაციით. ყველაზე აქტუალურია გადაცემის კონტაქტური გზა. მასზე ინფექციის ერთ-ერთი სახელი – “კოცნის დაავადებაც” მიუთითებს.
ეპშტეინ-ბარის ვირუსი სხვა დაავადებებსაც იწვევს: ნაზოფარინგულ კარცინომას, რომელიც მეტწილად ჩინეთშია გავრცელებული, ენდემურ ლიმფომას, რომელიც ყბის მიდამოს აზიანებს და აღმოსავლეთ აფრიკასა და ახალ გვინეაში ბავშვთა ასაკის კიბოს მთავარი მიზეზია, ჰოჯკინის დაავადებას, რომელიც უმთავრესად განვითარებად ქვეყნებში მცხოვრებ ადრეული ასაკის ბავშვებს ემართებათ და იმუნოდეფიციტს უკავშირდება.
– რამდენად ხშირია ინფექციური მონონუკლეოზი ჩვენში?
– საქართველოში ინფექციური მონონუკლეოზი სპორადული სახით გვხვდება. ყველა შემთხვევის აღრიცხვა ვერ ხერხდება, რადგან მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ფორმების მქონე პაციენტები რეგისტრაციის გარეშე რჩებიან. დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, კლინიკურად გამოვლენილი ინფექციური მონონუკლეოზის მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია 4-დან 14 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში. მეორე ადგილზე არიან 14 წელს გადაცილებულები. ბოლო ხანს შეინიშნება 1-დან 4 წლამდე ასაკის პაციენტთა მატებაც, წლამდე ასაკის ბავშვებთან კი ეს დაავადება იშვიათია.
საერთაშორისო სტატისტიკის თანახმად, დაავადების მაჩვენებელი 15-დან 24 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფშია ყველაზე მაღალი. იშვიათად ავადდებიან 40 წელს გადაცილებულები, თუმცა იმუნოკომპრომეტირებულებთან EBV-ის რეაქტივაცია ნებისმიერ ასაკშია მოსალოდნელი, რადგან ვირუსი ორგანიზმს არასოდეს ტოვებს, მილიონიდან ერთი ლიმფოციტი ინფიცირებულია, ვირუსის გააქტიურება კი პაციენტის იმუნური სისტემის მდგომარეობაზეა დამოკიდებული.
– როგორ იწყება მწვავე ინფექციური მონონუკლეოზი?
– დაავადების საინკუბაციო (ფარული) პერიოდი 4-დან 18 დღემდე, იშვიათად 8 კვირამდეც მერყეობს, თუმცა ბავშვებთან უფრო ხანმოკლეა, ვიდრე მოზრდილებთან.
დაავადების ტიპური ფორმა იწყება მწვავედ, ერთბაშად პროდრომული ნიშნებით – შემცივნებით, ოფლიანობით, მოუსვენრობით, თავის, კუნთების ტკივილით, უხალისობით, უმადობით. ეს მდგომარეობა შესაძლოა 1-2 კვირაც კი გაგრძელდეს და ინფექციური მონონუკლეოზისთვის დამახასიათებელმა ტრიადამ – ცხელებამ, ყელის ტკივილმა და ლიმფური კვანძების გადიდებამ – მხოლოდ ამის შემდეგ იჩინოს თავი.
ცხელება პაციენტთა 90%-ს აღენიშნება. ტემპერატურა პიკს (38-39°C) საღამოს საათებში აღწევს. ცხელება 10-14 დღე გასტანს. შესაძლოა, ტემპერატურა სუბფებრილური იყოს და ერთ თვემდეც გაგრძელდეს.
დაავადების ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანია ტონზილიტი – ნუშურა ჯირკვლების ანთება, რომელიც სხვადასხვანაირად –  კატარული, ლაკუნური, ფოლიკულური ან წყლულოვან-ნეკროზული ფორმით ვლინდება. ის ზოგჯერ დაავადების დასაწყისშივე იჩენს თავს, ზოგჯერ კი –  ოდნავ მოგვიანებით, სხვა ნიშნების გამოვლენისა და ცხელების დაწყების შემდეგ, მეხუთე-მეშვიდე დღეს.
ზოგჯერ ანთება იმდენად ინტენსიურია, რომ ნუშურები ერთმანეთს ეხება. ცხვირ-ხახის ნუშურების გადიდებას, მისი ლორწოვანი გარსის ანთებად შეშუპებას უკავშირდება ცხვირით სუნთქვის გაძნელება, სტრიდორი – ჩასუნთქვისას მსტვენი ხმიანობა, პირღია ხმაურიანი სუნთქვა, ცხვირის ტემბრით ლაპარაკი. ეს სიმპტომი უპირატესად 1-დან 7 წლამდე ასაკის ბავშვებს უდასტურდებათ და სადიაგნოზო მნიშვნელობა აქვს. მოზრდილებთან ის უფრო იშვიათია.
მონონუკლეოზურ ტონზილიტთან ერთად შესაძლოა სტრეპტოკოკული ფარინგიტიც განვითარდეს.
ინფექციური მონონუკლეოზის დროს ხახის უკანა კედელი მარცვლოვანი, გაფხვიერებული, შეშუპებული და ჰიპერემიულია. სასის რკალებზე, ნაქზე, ნუშურებზე შეინიშნება მოთეთრო-მოყვითალო ან მონაცრისფრო ფხვიერი ნადები, რომელიც ადვილად სცილდება ლორწოვანს და არ იწვევს სისხლდენას.
– რომელი ლიმფური ჯირკვლები დიდდება ინფექციური მონონუკლეოზის დროს?
– პოლილიმფადენოპათია ანუ ლიმფური ჯირკვლების მრავლობითი გადიდება ინფექციური მონონუკლეოზის მუდმივი კლინიკური ნიშანია. ყველაზე ხშირი და ტიპობრივია მკერდ-ლავიწ-დვრილისებრი კუნთის გასწვრივ მდებარე ლიმფური კვანძების გადიდება, რომლებიც ძეწკვის მსგავსად არიან განლაგებულნი კისრის მთელ სიგრძეზე. გადიდებული ლიმფური კვანძები არ ჩირქდება. მათი დაპატარავება ტემპერატურის დაწევისთანავე (დაავადების მე-10-15 დღეს) იწყება, მაგრამ გამორიცხული არ არის, კიდევ რამდენიმე თვე ისინჯებოდეს ხელით.
ინფექციური მონონუკლეოზის დროს ღვიძლიც გადიდებულია. შემთხვევათა 90%-ში მისი ფუნქციური მაჩვენებელის – ამინტრანსფერაზების რაოდენობა საშუალოდ 5-ჯერ იმატებს.
ინფექციური მონონუკლეოზის ერთ-ერთი კარდინალური ნიშანია ელენთის გადიდება. ის შეინიშნება დაავადების მეორე-მესამე დღიდან. იშვიათად სპლენომეგალია მძიმე გართულებით – გახეთქვით მთავრდება. ელენთის ზომა მესამე-მეოთხე კვირიდან უბრუნდება ნორმას.
ავადმყოფთა 5%-ს ტანსა და კიდურებზე სხვადასხვანაირი გამონაყარიც აღენიშნება – ლაქოვანი, კვანძოვანი, ქუნთრუშისებრი წვრილი, ჭინჭრის ციების მსგავსი,  მცირე სისხლჩაქცევებით ან სიწითლით გამოხატული.
EBV-თ პირველადი ინფიცირების შემთხვევაში განვითარებული კლინიკური ნიშნები იშვიათად 4 თვემდეც გასტანს. ინფექციური მონონუკლეოზის გადატანის შემდეგ შესაძლოა კვირაობით, თვეობით დარჩეს ასთენოვეგეტატიური სინდრომი (უძლურება, დაღლილობა), თავის ტკივილი, კუნთების, სახსრების ტკივილი, ტემპერატურის პერიოდული მატება, ლიმფური კვანძების გადიდება, ტკივილი მარჯვენა ფერდქვეშა არეში, შებერილობა, უმადობა, ელენთისა და ღვიძლის გადიდება, ცვლილებები სისხლის შრატის ცილოვან ფრაქციებში, ზოგჯერ –  ღვიძლის ფუნქციურ სინჯებშიც.
თუ დაავადება 6 თვეზე მეტხანს გაგრძელდა, ჩამოყალიბდება მონონუკლეოზის ქრონიკული ფორმა. მისთვის დამახასიათებელია გახანგრძლივებული სუბფებრილური ტემპერატურა პერიოდული მატებით, განმეორებადი ფარინგიტი და ყველა ის კლინიკური ნიშანი, რაც კი გახანგრძლივებულ მონონუკლეოზს აქვს. ზოგჯერ ეს ნიშნები რამდენიმე (3-5) წლის განმავლობაში პერიოდულად აქტიურდება.
 – გარდა ელენთის გახეთქვისა, რით შეიძლება გართულდეს მონონუკლეოზი?
– ელენთის გახეთქვა მოსალოდნელია ინფექციური მონონუკლეოზით დაავადებიდან მეორე-მესამე კვირას (0,1-0,55%-ში) და მამაკაცებთან 5-ჯერ ხშირია, ვიდრე ქალებთან. ამ გართულების თავიდან ასაცილებლად აუცილებელია, დაავადების პირველი 2-3 კვირის განმავლობაში შეიზღუდოს ფიზიკური დატვირთვა.
სხვა გართულებებიდან აღსანიშნავია ავტოიმუნური ჰემოლიზური ანემია (0,5-3%-ში), ჰემოლიზი – ერითროციტების დაშლა. ის ვლინდება დაავადების მეორე-მესამე კვირას და 1-2 თვეს გრძელდება.
ინფექციურ მონონუკლეოზს ახასიათებს თრომბოციტების რაოდენობის უმნიშვნელო შემცირება. იშვიათად ვითარდება ღრმა თრომბოციტოპენია, რაც სისხლდენებს იწვევს.
პაციენტთა 4%-ს უვითარდება ავტოიმუნური აგრანულოციტოზი, რომელსაც ხშირად ერთვის ბაქტერიული სუპერინფექცია, პნევმონია და სეფსისი და შესაძლოა, ლეტალურადაც კი დასრულდეს.
ეპშტეინ-ბარის ვირუსით ინფექციის დროს შესაძლოა განვითარდეს ნერვული სისტემის ესა თუ ის დაავადება და დარღვევაც: მენინგიტი, ენცეფალიტი, გიენ-ბარეს სინდრომი, მიელიტი, მხედველობის ნერვის ანთება, კრუნჩხვები, ფსიქოზი, ჰემიპლეგია და სხვა.
ეპშტეინ-ბარის ვირუსმა ასევე შესაძლოა გამოიწვიოს ჰეპატიტი, ღვიძლის უკმარისობა, ციროზი, თირკმლის, გულის ფუნქციობის ცვლილებები, სასუნთქი გზების დაზიანება, რაც იმის ბრალია, რომ გადიდებული ლიმფური კვანძები სასუნთქ გზებს ახშობს. შესაძლოა, ეს გართულებაც იქცეს სიკვდილის მიზეზად.
– რომელი გამოკვლევებით დასტურდება დაავადება?
– დაავადების კლინიკური ნიშნების მიხედვით თავდაპირველად წინასწარ დიაგნოზს სვამენ. მონონუკლეოზისმაგვარი სინდრომი შესაძლოა გამოიწვიოს სხვა ვირუსებმაც, მათ შორის – ციტომეგალოვირუსმა, ადენოვირუსმა, ჰეპატიტის ვირუსმა, ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსმა, წითურას ვირუსმა, ამიტომ ეჭვს ლაბორატორიული დადასტურებაა სჭირდება, რისთვისაც სისხლის საერთო ანალიზი, ჰეტეროფილური ანტისხეულებისა და ვირუსის სპეციფიკური ანტისხეულების აღმოჩენაა საჭირო.
ინფექციური მონონუკლეოზის დროს სისხლში ჩნდება გააქტიურებული B ლიმფოციტები – ატიპური მონონუკლეარები. სწორედ ატიპური მონონუკლეარებისა და პლაზმური უჯრედების აღმოჩენას ემყარება დაავადების ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა. სპეციფიკური ლაბორატორიული მეთოდებით კი სისხლში ეპშტეინ-ბარის ვირუსის საწინააღმდეგო სპეციფიკურ ანტისხეულებს ვპოულობთ და დიაგნოზს ამით ვადასტურებთ.
– როგორ მკურნალობენ დაავადებას?
– ინფექციური მონონუკლეოზის ეტიოტროპული მკურნალობა არ არსებობს. უმთავრესად პათოგენეზური და სიმპტომური თერაპია ტარდება. დაავადების პირველი ორი კვირის განმავლობაში რეკომენდებულია წოლითი რეჟიმი, განსაკუთრებით –  გამოხატული სპლენომეგალიის დროს; ადვილად მოსანელებელი, ვიტამინებით მდიდარი და მაღალკალორიული საკვებისა და სითხის მიღება. დაავადების მწვავე ფაზაში მიმართავენ პირის ღრუს სანაციას ანტისეპტიკური ხსნარებით, ცხელების შემთხვევაში იყენებენ ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდულ საშუალებებს და აცეტამინოფენს, გამოხატული ინტოქსიკაციის დროს ატარებენ ინტრავენურ დეზინტოქსიკაციურ ინფუზურ თერაპიას.
მძიმედ მიმდინარე დაავადებისა და გართულებების შემთხვევაში გლუკოკორტიკოსტეროიდები (პრედნიზოლონი, პრედნიზონი) ინიშნება. ზოგიერთ შემთხვევაში ნიშნავენ ანტივირუსულ პრეპარატებსაც. ანტიბიოტიკთერაპიას დაავადების ბაქტერიული სუპერინფექციით გართულებისას მიმართავენ, თუმცა ინფექციური მონონუკლეოზის დროს რეკომენდებული არ არის ამპიცილინით მკურნალობა, ვინაიდან მკურნალობის შეწყვეტის შემდეგ ხშირად ჩნდება გამონაყარი.
განკურნების შემდეგ პაციენტს 6 თვის განმავლობაში ეკრძალება სისხლის დონორობა.
ნარჩენი კლინიკური ნიშნები, რომლებიც 6 თვის განმავლობაში ალაგდება, განიხილება როგორც ინფექციური მონონუკლეოზის რეკონვალესცენტური სინდრომი. დაავადების გაქრონიკულების თავიდან ასაცილებლად ასეთ პაციენტებს დისპანსერული მეთვალყურეობა უნდა დაუწესდეთ, რათა ჩვენებისამებრ ჩაუტარდეთ სათანადო გამოკვლევები და მკურნალობა.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

სისხლმდენი დაავადებები

  ზოგი ადამიანი სისხლდენებისა და სისხლჩაქცევებისადმი სხვებზე მეტად არის მიდრეკილი. ამის უყურადღებოდ დატოვებას არ გირჩევთ, რადგან შესაძლოა, საქმე სიცოცხლისთვის საშიშ გართულებამდე მივიდეს. სისხლდენებისა და სისხლჩაქცევებისადმი მიდრეკილება უმეტესად სისხლის შემდედებელი სისტემის დარღვევის ბრალია.
მოდი, მეტი შევიტყოთ ამ პათოლოგიების შესახებ, რაშიც კ. ერისთავის სახელობის ქირურგიის ეროვნულ ცენტრთან არსებული ჰემოფილიისა და თრომბოზის ცენტრის ხელმძღვანელი ლევან მახალდიანი დაგვეხმარება.
– სისხლის შემდედებელი სისტემა, ჰემოსტაზი, ბიოლოგიური სისტემაა, რომელიც, ერთი მხრივ, სისხლის თხევადი მდგომარეობის შენარჩუნებას უზრუნველყოფს, რაც თავისთავად აუცილებელი პირობაა ორგანოებისა და ქსოვილების სისხლით მომარაგებისთვის, მეორე მხრივ კი სისხლძარღვის დაზიანების შემთხვევაში ფიბრინის კოლტის წარმოქმნით ორგანიზმს სისხლის დაკარგვისგან იცავს. ეს სისტემა ექვემდებარება რთულ ნეიროჰუმორულ რეგულაციას და მასში ფუნქციობს დადებითი და უარყოფითი უკუკავშირების მექანიზმები. სწორედ ამ მექანიზმების გაწონასწორებული და შეთანხმებული მუშაობის შედეგია სისხლძარღვებში სისხლის თხევადი მდგომარეობის შენარჩუნება, ხოლო სისხლძარღვის დაზიანების შემთხვევაში – კოლტის დროული და სწრაფი წარმოქმნა. ამ ბიოლოგიური წონასწორობის დარღვევას ყოველთვის მძიმე შედეგებამდე მივყავართ.
სისიხლის შედედება კასკადურად მიმდინარე რთული პროცესია, რომელშიც თანმიმდევრულად ერთვება სხვადასხვა ფაქტორი. ეს პროცესი რეალიზდება 3 მჭიდროდ ურთიერთდაკავშირებული კომპონენტით. ესენია: სისხლძარღვის კედელი (ინტიმა), თრომბოციტები, ეგრეთ წოდებული სისხლის ფირფიტები, და პლაზმის შემდედებელი ფაქტორები. სისხლის შედედების პოტენციალის დაქვეითება და, შესაბამისად, სიხლდენებისადმი მიდრეკილება შესაძლოა ნებისმიერი ამ რგოლის ფუნქციობის დარღვევით იყოს განპირობებული.

ჰემოფილია
პლაზმის შემდედებელი ფაქტორების დეფიციტით გამოწვეული თანდაყოლილი სისხლმდენი დაავადების კლასიკური მაგალითია ჰემოფილია. ის საზოგადოებისთვის ყველაზე უკეთ ცნობილი თანდაყოლილი სისხლმდენი დაავადებაა. ჰემოფილიას უძველესი დროიდან იცნობენ. ჯერ კიდევ თალმუდში, რომლის ძირთადი ნაწილიც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III-II საუკუნეებით თარიღდება, არიან მოხსენიებულნი წინადაცვეთის შემდეგ სისხლდენით გარდაცვლილი ვაჟები. შესაძლოა, ბევრს გაუგონია, რომ ჰემოფილიის გენს ატარებდა დედოფალი ვიქტორია. დაავადება აღმოაჩნდა მის ვაჟს, პრინც ლეოპოლდს, რომელიც 31 წლისა გარდაიცვალა, ქალიშვილებიდან კი პათოლოგიური გენი ელისს და ბეატრისს ერგოთ. ისიც ცნობილია, რომ ჰემოფილიით იყო დაავადებული რუსეთის ტახტის უკანასკნელი მემკვიდრე, პრინცი ალექსეი. ამის გათვალისწინებით, ჰემოფილიას ხშირად სამეფო დაავადებად მოიხსენიებენ.
ჰემოფილია სქესთან შეჭიდული დაავადებაა – ავადდებიან მხოლოდ მამაკაცები, ქალი კი პათოლოგიური გენის გადამტანია. ჰემოფილიის მთავარი კლინიკური სიმპტომია სპონტანური სისხლჩაქცევები სახსრებში (ჰემართროზი), რომლებსაც ხშირად თან ახლავს გაუსაძლისი ტკივილი. სისხლჩაქცევა შესაძლოა განვითარდეს კუნთებსა და რბილ ქსოვილებშიც. დაავადების მიმდინარეობა მის სიმძიმეზეა დამოკიდებული. ამ კუთხით განასხვავებენ ჰემოფილიის სამ ფორმას: მძიმეს, საშუალოსა და მსუბუქს. საშუალო და მსუბუქი ფორმების დროს ჰემორაგიული გართულება იშვიათია, მძიმე ფორმის შემთხვევაში კი სისხლჩაქცევები ადრეული ასაკიდანვე შეინიშნება. საქართველოში ჰემოფილიის სხვადასხვა ფორმის მქონე 300-მდე პაციენტია აღრიცხვზე.

ფონ ვილებრანტის დაავადება
ამ დაავადებას არათუ მოსახლეობა, მედიცინის სფეროს მუშკებიც ნაკლებად იცნობენ, თუმცა მთელ მსოფლიოში ყველაზე მეტად გავრცელებული თანდაყოლილი სისხლმდენი დაავადებაა. ჰემოფილიისგან განსხვავებით, ის ორივე სქესის წარმომადგენლებს ემართებათ. ქალებთან ფონ ვილებრანტის დაავადება უმთავრესად მენორაგიით – ჭარბი მენსტრუაციით გამოიხატება. ხშირად დაავადების დიაგნოსტირება დროულად ვერ ხერხდება და პაციენტი მთელ სიცოცხლეს ამ პრობლემით გალევს. ჭარბ მენსტრუაციასთან ერთად ფონ ვილებრანტის დაავადებას ახასიათებს სისხლდენა ლორწოვანი გარსებიდან – ცხვირიდან, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან, შარდსასქესო სისტემიდან და სხვ.

თრომბოციტების პათოლოგია
სამედიცინო პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად თრომბოციტული რგოლის დარღვევით მიმდინარე სისხლმდენი დაავადებები გვხვდება. თრომბოციტები უდიდეს როლს ასრულებს სისხლის შედედების პროცესში. თრომბოციტული რგოლი სისხლძარღვის დაზიანებისთანავე აქტიურდება, რაც გაშიშვლებული კოლაგენური ბოჭკოების (სისხლძარღვის სტრუქტურული ერთეულების) მეშვეობით ხორციელდება. ისინი იწვევენ თრომბოციტების გაჯირჯვებას, მორჩების გამოყოფას; გაჯირჯვებული თრომბოციტი ეწებება დაზიანების ადგილს; იწყება თრომბოციტების ადჰეზია.
სისხლდენის მიზეზად შესაძლოა იქცეს თრომბოციტების დაშლა და, ამის კვალობაზე, მათი რაოდენობის შემცირება ან ნორმალური რაოდენობის ფონზე მათი ფუნქციური ნაკლოვანება.
თრომბოციტების შემცირებით (თრომბოციტოპენია) მიმდინარე შეძენილ პათოლოგიებს ბევრი რამ იწვევს, მათ შორის – ავტოიმუნური დაავადებებიც. დაავადების ყველაზე ხშირი გამოხატულებაა მცირე ზომის სისხლჩაქცევების არსებობა სხეულზე (პურპურა) თრომბოციტების რაოდენობა ზოგჯერ ისე კატასტროფულად ეცემა, რომ საქმე სიცოცხლისთვის საშიშ გართულებამდეც კი მიდის (ასეთია, მაგალითად, ინტრაკრანიალური ჰემორაგია – თავის ტვინში სისხლის ჩაქცევა). საბედნიეროდ, დროული დიაგნოსტირების შემთხვევაში პათოლოგია მკურნალობის კონსერვატიულ მეთოდებს ემორჩილება.

მედიკამენტები
სიხლმდენი გართულებების ერთ-ერთი მიზეზია სამედიცინო პრაქტიკაში ხშირად გამოყენებადი სისხლის გამათხელებელი მედიკამენტების არარეგულარული და თვითნებური მიღება. მათი არასწორი დოზირების შემთხვევაში პაციენტს მძიმე ჰემორაგიული გართულებები უვითარდება. ერთ-ერთი ასეთი მედიკამენტია ვარფარინი, რომელსაც უმთავრესად კარდიოლოგიურ პრაქტიკაში იყენებენ და რომელიც საკმაოდ რთულად კონტროლდება. მის დოზებს ინდივიდუალურად ურჩევენ პაციენტს: ერთს შესაძლოა 2.5 მგ ეყოს, მეორეს კი იმავე ეფექტის მისაღებად – 10 მგ-იც არა. ამ მედიკამენტის თვითნებური მიღებისას სისხლის შემდედებელი სისტემა რამდენიმე დღეში შესაძლოა ისე დაითრგუნოს, რომ მეტად მძიმე პრობლემებმა იჩინოს თავი.
შედედების სისტემის დათრგუნვას იწვევს მღრღნელების საწინააღმდეგო საშუალებები, რომლებსაც ვარფარინის მსგავი მოქმედება აქვს. გვქონია შემთხვევები, როდესაც ასეთი პესტიციდი საკვების მეშვეობით მოხვედრილა ადამიანის ორგანიზმში და პაციენტი კლინიკაში სისხლდენით მოუყვანიათ.
ყველაზე იშვიათია სისხლძარღვის ანომალიით, მისი არასრულფასოვანი სტრუქტურით განპირობებული სისხლმდენი დაავადება, როდესაც თრომბოციტი სისხლძარღვის კედელს ვერ ეწებება.
– უმთავრესად რა ტიპის სისხლდენითა თუ სისხლჩაქცევით ვლინდება სისხლის შემდედებელი სისტემის პათოლოგიები?
– უპირველესად, ესენია სხვადასხვა ზომის კანქვეშა სისხლჩაქცევები სხეულზე (პურპურა, პეტექია, ექკიმოსი). მეორე გავრცელებული პრობლემაა ცხვირიდან უმიზეზო მორეციდივე სისხლდენა. არის შემთხვევები, როდესაც პაციენტს აღენიშნება ჰემატურია – სისხლდენა საშარდე გზებიდან და ხედავს, რომ შარდი შეფერილია. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან სისხლდენებს ახასიათებს სისხლის მინარევი განავალში ან შავი განავალი, პირღებინების შემთხვევაში – ყავის ნალექისფერი მასა. ქალებთან, როგორც მოგახსენეთ, ერთ-ერთი გავრცელებული პრობლემაა ჭარბი მენსტრუაცია. ჰემოფილიისთვის კი დამახასიათებელია სახსარშიდა სისხლჩაქცევები. უყურადღებოდ არ უნდა დავტოვოთ კბილის ამოღებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ განვითარებული სისხლდენა, უმიზეზო სისხლჩაქცევები, სისხლდენა ღრძილებიდან კბილების გამოხეხვის დროს. მსუბუქი და საშუალო ფორმის ფორმის მემკვიდრეობითი სისხლმდენი დაავადებების სიმპტომებმა შესაძლოა პირველად იჩინოს თავი ქირურგიული ჩარევის, მძიმე ტრავმის შემდეგ.
მწვავე პერიოდში სისხლდენის შეჩერება შესაძლებელია როგორც კონსერვატიული, ასევე ქირურგიული მეთოდებით, მაგალითად, ჭრილობის შემთხვევაში – დამწოლი ნახვევით, ცხვირიდან სისხლდენისას – ცხვირის ტამპონირებით და ასე შემდეგ, მაგრამ მთავარი ეს არ არის; მთავარია ამის შემდეგ ზუსტი დიაგნოზის დასმა, რადგან შესაბამისი მკურნალობის გარეშე ხშირად ვითარდება სისხლდენის რეციდივი..
– როგორ იწყება სისხლდენის ან სისხლჩაქცევების მქონე პაცინტების გამოკველვა?
– საჭიროა სრულყოფილი ანამნეზის შეკრება. უნდა გავითვალისწინოთ წინაპრების ჯანმრთელობის მდგომარეობა. თუ რომელიმე მათგანს ასეთივე პრობლემები ჰქონდა, გენეტიკური დაავადება უნდა ვივარაუდოთ.
შემდეგ ტარდება მარტივი კოაგულოგრამა. მისი ჩატარება ნებისმიერ კლინიკასა თუ ლაბორატორიაშია შესაძლებელი. კოაგულოგრამის მეშვეობით შეიძლება ვიეჭვოთ სისხლმდენი დაავადება, მაგრამ აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ცვლილებები მასზე მხოლოდ დაავადების მძიმე ფორმის შემთხვევაში აისახება. შესაბამისად, ნორმალური კოაგულოგრამა ვერ გამოდგება იმის საბუთად, რომ პრობლემა არ არსებობს. მაგალითად, ჰემოფილიის მსუბუქი ფორმის დროს შემდედებელი ფაქტორის აქტივობა შესაძლოა 30% იყოს, როცა ნორმა 60-70 იდან იწყება, მაგრამ ეს ცვლილება კოაგულოგრამაში არ გამოვლინდეს. ამიტომ აშკარა სისხლმდენი გართულებების შემთხვევაში, კოაგულოგრამის მონაცემების მიუხედავად, ექიმმა შემდგომი ღრმა კვლევა უნდა დანიშნოს და სრულყოფილი დიაგნოსტიკა ჩაატაროს. მაგალითად, შესაძლოა ცალ-ცალკე განისაზღვროს სისხლის შემადედებელი თითოეული ფაქტორი, რასაც სპეციალიზებულ დაწესებულებებში აკეთებენ.
თრომბოციტების რაოდენობის განსაზღვრა მარტივად შეიძლება სისხლის საერთო ანალიზით, მაგრამ მათი ფუნქციის დარღვევას ამ გზით ვერ დავადგენთ. მის გამოსავლენად იკვლევენ თრომბოციტების აგრეგაცია-ადჰეზიას (შეწებებას) სპეციალური აპარატით – აგრეგომეტრით.
– მკურნალობის რა მეთოდებს სთავაზობს პაციენტს მედიცინა სისხლმდენი დაავადებების დროს?
– სხვადასხვა მიზეზით განპირობებული სისხლდენისას, უპირველესად, საჭიროა მიზეზის აღმოფხვრა, გენეტიკური დაავადებების შემთხვევაში კი მივმართავთ კონკრეტული დეფიციტური შემდედებელი ფაქტორების ინფუზიას (გადასხმას). სანამ მსგავსი მედიკამენტები არ არსებობდა, სისხლდენას ადმაიანის სისხლის პლაზმის გადასხმით აჩერებდნენ.
ამჟამად ჰემოფილიის საწინააღმდეგო ახალი მეთოდებიც ინერგება. განსაკუთრებით ეფექტურია გენური ინჟინერიის შედეგები – ღვიძლის უჯრედებში ჩანერგილი ვირუსების გენომი მათ დეფიციტური ფატორის გამომუშავებას აიძულებს.
ასე რომ, მთავარია, პათოლოგია დროულად აღმოვაჩინოთ – გამოსავალი ყოველთვის მოიძებნება.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

მაგნიტურ-რეზონანსური ტომოგრაფია
 
  ყოველგვარი დაავადების წარმატებული მკურნალობის საწინდარი სწორი დიაგნოზია. მის გარეშე მკურნალობას აზრი არ აქვს. საუკუნეების განმავლობაში დაავადებათა დიაგნოსტიკა მხოლოდ ექიმის ცოდნაზე, გამოცდილებასა და, პირდაპირი მნიშვნელობით, სმენასა და მხედველობაზე იყო დამოკიდებული. დღეს მდგომარეობა რადიკალურად განსხვავებულია, დიაგნოსტიკის მეთოდები დღითი დღე იხვეწება და მდიდრდება. მთელ ამ სპექტრში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მაგნიტურ-რეზონანსურ ტომოგრაფიას. მისი მეშვეობით თითქმის ყოველგვარი ანატომიური დაზიანების აღმოჩენაა შესაძლებელი. მაგრამ რა მაღალტექნოლოგიურიც უნდა იყოს კვლევა, კვალიფიციური ექიმის გარეშე მასაც აზრი ეკარგება.
მაგნიტურ-რეზონანსურ ტომოგრაფიაზე, მის ჩვენებებსა და უკუჩვენებებზე “ავერსის კლინიკის” რადიოლოგიური სამსახურის ხელმძღვანელი, მედიცინის დოქტორი ნიკოლოზ საინიშვილი გვესაუბრება.

– რას ემყარება მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია?
– ეს კვლევა ემყარება ფიზიკურ მოვლენას – ბირთვულ-მაგნიტურ რეზონანსს, მაგალითად, კომპიუტერული ტომოგრაფიისგან განსხვავებით, რომელიც ეფუძნება რენტგენის სხივის უნარს, სხვადასხვა სიმკვრივის ქსოვილში სხვადასხვანაირად გააღწიოს. ყველა ცოცხალ ორგანიზმში არის წყალბადის პროტონები, რომელთაც საკუთარი მაგნიტური ველი აქვთ. ძლიერი გარეგანი მაგნიტური ველის ზემოქმედებით ეს პროტონები ენერგიას გამოასხივებს. სწორედ ამ ენერგიის აღრიცხვა ხდება მაგნიტურ-რეზონანსურ ტომოგრაფზე. ეს ნიშნავს, რომ კვლევის დროს ორგანიზმი დასხივებას არ განიცდის. შესაბამისად, ჯანმრთელობისთვის საზიანო ზემოქმედება მრტ-ს არ ახასიათებს. ეს მისი საკმაოდ დიდი უპირატესობაა სხვა მაღალტექნოლოგიურ მეთოდებთან შედარებით.
– საჭიროა თუ არა კვლევის წინ მომზადება?
– ნატიური კვლევისთვის განსაკუთრებული მომზადება საჭირო არ არის. მხოლოდ მაშინ, თუ კვლევა ნარკოზით ტარდება, პაციენტს უწევს ექიმის განსაზღვრული მითითებების შესრულება. ერთი პაციენტის კვლევისთვის სტანდარტულად ნახევარი საათია გამოყოფილი. უმეტეს კვლევას ეს დრო ჰყოფნის. სპეციფიკური კვლევები კი, რომლებიც კონტრასტირებას მოითხოვს, 40-50 წუთი გასტანს.
– რომელი ორგანოების კვლევისთვის იყენებენ  მრტ-ს?
– თანამედროვე მრტ აპარატი პრაქტიკულად ყველა ორგანოს კვლევისას გამოიყენება, გარდა ფილტვებისა და ღრუ ორგანოებისა (კუჭი, ნაწლავები). ფილტვები სუნთქვის დროს მოძრაობს, რაც კვლევას ხელს უშლის. ამასთან, მასში პარენქიმის წილი ჰაერთან შედარებით მცირეა, მრტ კი უფრო ქსოვილოვანი სტრუქტურების შესაფასებლადაა მოწოდებული. არსებობს სამეცნიერო კვლევები, რომლებიც ფილტვის მრტ-ს მოითხოვს, ოღონდ ამ შემთხვევაში კვლევას სუნთქვას უთავსებენ ანუ ატარებენ ან ჩასუნთქვის, ან ამოსუნთქვის პიკზე. იმავე მიზეზით, ქსოვილოვანი ფენის სიმცირის გამო, არ ტარდება მრტ ღრუ ორგანოებზე. მას უმთავრესად პარენქიმული ორგანოების – ღვიძლის, პანკრეასის, თირკმლის, თირკმელზედა ჯირკვლის, პროსტატის და სხვათა – საკვლევად იყენებენ, კვლევათა 60-70% კი თავის ტვინის წილად მოდის.
– მართლა ყოველგვარი ანატომიური დაზიანების აღმოჩენაა შესაძლებელი?
– შეიძლება ითქვას, რომ ასეა. მრტ-ს მეშვეობით ვერ ვხედავთ ფუნქციური ხასიათის ცვლილებებს, მაგრამ მიმდინარეობს სამეცნიერო მუშაობა, რათა ანატომიური ნიშნების საფუძველზე შევძლოთ ფუნქციური დარღვევების დიაგნოსტიკაც. სპექტროსკოპია, ტრაქტოგრაფია და მაგნიტურ-რეზონანსური კვლევის სხვა სპეციფიკური მეთოდები სწორედ ამ მიზანს ემსახურება.
– როდისაა უკუნაჩვენები მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია?
– ამჟამად ძირითადი, სასიცოცხლო უკუჩვენებაა გულის რიტმის იმპლანტირებული წამყვანი. პეისმეიკერიანი პაციენტის მაგნიტურ ველში მოხვედრა კატეგორიულად იკრძალება. ყველა დანარჩენი იმპლანტი დაიხვეწა და გამოდის მაგნიტურად ინერტული შემადგენლობით. შესაბამისად, ის, რაც 10-20 წლის წინ აბსოლუტური უკუჩვენება იყო ნელ-ნელა შეფარდებითი ხდება. მაგალითად, კორონარული სტენტის იმპლანტაციიდან 8 კვირის შემდეგ მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევა სრულიად უსაფრთხოა, წლების წინ კი ასეთი რამ შეუძლებელი იყო.
– ორსულობის დროს თუ შეიძლება კვლევის ჩატარება?
– ორსულობის მეორე ტრიმესტრიდან მრტ-ს ჩატარება თამამად შეიძლება, პირველ ტრიმესტრში კი მხოლოდ სასიცოცხლო ჩვენების დროს არის მიზანშეწონილი.
– პაციენტებისთვის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა თავად კვლევის პროცესია. ნახევარი საათი გვირაბში გაუნძრევლად წოლას სპეციფიკური ხმაც ემატება, რაც ზოგიერთზე საკმაოდ მძიმედ მოქმედებს.
– ამ მართლაც შემაწუხებელ ხმაურს მუშაობის პროცესში ზეგამტარი მაგნიტი გამოსცემს. მის შესამცირებლად სპეციალურ ყურსაცვამებს ვიყენებთ. რაც შეეხება დახურულ სივრცეს, კლაუსტროფობიის დროს შეიძლება კვლევის ჩატარება ღია მაგნიტზე, – ეს გახლავთ დაბალი სიმძლავრის მაგნიტი, რომელსაც მილის ფორმა არ აქვს, – ან ალტერნატიული საშუალების – კომპიუტერული ტომოგრაფისი გამოყენება, ანდა, თუ მრტ აუცილებელია, მისი ჩატარება მედიკამენტური სედაციით.
– რას გულისხმობს კონტრასტული კვლევა?
– ეს კვლევის სპეციფიკური მეთოდია. ვენაში შეგვყავს კონტრასტი, რომლის ფონზეც უფრო მკაფიოდ გამოისახება მაგისტრალური სისხლძარღვები და სხვადასხვა წარმონაქმნი. ინტრავენური კონტრასტირებით კვლევა რუტინულად არ ტარდება. ის მაშინ ინიშნება, როდესაც ნატიური კვლევით აღმოჩენილი საეჭვო უბნის მეტი დეტალიზაციაა საჭირო. სპეციფიკურ კვლევებს მიეკუთვნება მაგნიტურ-რეზონანსული მამოგრაფია. ესეც კონტრასტული კვლევაა, კონტრასტის ფასის გამო საკმაოდ ძვირად ღირებული, და მამოლოგის დანიშნულებით უტარდებათ იმ პაციენტებს, რომლებსაც უკვე ჩატარებული აქვთ ულტრაბგერითი მამოგრაფია, კონვენციური რენტგენომამოგრაფია და განსაზღვრული ნიუანსების დაზუსტება სჭირდებათ. ესენი უმთავრესად ონკოლოგიური პაციენტები არიან. მრტ ასევე გამოიყენება პოსტოპერაციული მონიტორინგისთვის ოპერაციის შემდგომი ნაწიბურის რეციდივისგან განსასხვავებლად, ინტრამამალური იმპლანტების მდგომარეობის შეფასებლად...
მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევის სპეციფიკური მეთოდია სპექტროსკოპიაც. მას უმთავრესად თავის ტვინის კვლევისთვის ვიყენებთ, თუმცა შეიძლება პროსტატასა და თირმელზეც ჩატარდეს. სპექტროსკოპიის დროს თავის ტვინში ძირითადი მეტაბოლიტების სპექტრული ანალიზი ხდება. ქოლინის, აცეტილასპარტატის, ლაქტატის და სხვათა პიკების შეფასებით განვსაზღვრავთ, ესა თუ ის წარმონაქმნი მეტად ავთვისებიანია თუ არა. ეს დამხმარე მეთოდი არა იზოლირებულად არამედ ძირითად კვლევებთან ერთად გამოიყენება.
– ოპერაციის მსვლელობისას თუა შესაძლებელი მაგნიტურ-რეზონანსული კველვის წარმოება?
– ინტრაოპერაციული მრ კვლევა, ცხადია, არსებობს, თუმცა საკმაოდ ძვირად ღირებულია.მას ევროპისა და ამერიკის ზოგიერთი საუნივერსიტეტო კლინიკაც კი ვერ ატარებს. თავად მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფი, რომელიც ოპერაციის დროს გამოიყენება, დიდად არ განსხვავდება ჩვეულებრივი ტომოგრაფისგან. საქმე ის არის, რომ საოპერაციო ინვენტარი მთლიანად ინერტული მასალისგან უნდა იყოს დამზადებული, ეს კი ძალზე ძვირი სიამოვნებაა.
– რამდენად დიდია კვლევის შედეგად ცდომილების ხარისხი?
– ანატომიური სტრუქტურების კვლევისას რეალურ სურათთან ყველაზე მიახლოებული მეთოდი ჯერჯერობით სწორედ მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიაა. მისი მგრძნობელობა და სიზუსტე 96-97% აღწევს. თუმცა არსებობს ხელის შემშლელი ფაქტორებიც. აქ საქმე, უპირველესად, პაციენტის მიერ მკვლევარის მითითებათა შესრულებას ეხება. მოძრაობა კვლევისთვის არტეფაქტია და თუ პაციენტმა ინსტრუქციები არ დაიცვა, შესაძლოა, გამოსახულება უხარისხო აღმოჩნდეს. ცხადია, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება თავად ექიმსაც. სამწუხაროდ, პაციენტებს ჰგონიათ, რომ დიაგნოზს აპარატი სვამს. სინამდვილეში აპარატით მხოლოდ გამოსახულება მიიღება. დიაგნოსტიკა კი ექიმის პრეროგატივაა. მეტიც, თავად გამოსახულების მიღებაც კი იმაზეა დამოკიდებული, რამდენად სწორად აირჩევს მკვლევარი კვლევის რეჟიმს. სხვადასხვა ორგანოსთვის, სისტემისთვის, ანატომიური სტრუქტურისთვის სხვადასხვა რეჟიმია საჭირო. დაბოლოს, რასაკვირველია, აუცილებელია ინტერპრეტაციის სიზუსტეც, რაც იმ ექიმის კომპეტენციაზეა დამოკიდებული, რომელიც დასკვნას წერს.
– აქვს თუ არა მნიშვნელობა აპარატის ხარისხს?
– აპარატის ხარისხს, ბუნებრივია, უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. სასურველია, მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფი ინსტალაციის დროს ახალი იყოს და მწარმოებელმა ფირმამ დაამონტაჟოს. ჩვენს კლინიკაში დღეს ორი ტომოგრაფია და ამ მოთხოვნებს ორივე აკმაყოფილებს. იგეგმება მესამე ტომოგრაფის შეძენაც, რომელიც ასევე ახალი იქნება და მწარმოებლის მიერ დამონტაჟდება.
გვანცა გოგოლაძე

მოკლედ | ვრცლად

როდის ჯობს დედობა

  XXI საუკუნეში დედობის ასაკმა საგრძნობლად გადაიწია. თუ ძველად 25 წლის ქალისთვის დაორსულება უკვე დაგვიანებულად მიიჩნეოდა, დღეს ეს ასაკი დედობისთვის მეტისმეტად პატარა გვეჩვენება. თანამედროვე თვალთახედვით, ჯერ კარიერას უნდა მივხედოთ და მერეღა ვიყოლიოთ შვილები. შესაძლოა, თავად ქალისთვის ასეც ჯობდეს, მაგრამ დედის ასაკის მატებასთან ერთად ნაყოფის ჯანმრთელობას უფრო და უფრო მეტი საფრთხე ემუქრება. მაშ, რა ასაკში ჯობს დედობა, რა გართულებებს უნდა ველოდეთ ნაადრევი თუ დაგვიანებული ორსულობისგან და როგორ შეიძლება მათი მართვა? გვესაუბრება აკად. ო. ღუდუშაურის სახ. ეროვნული სამედიცინო ცენტრის სამეანო განყოფილების გამგე მამუკა ნემსაძე.
– რა ასაკი მიიჩნევა ორსულობისთვის ყველაზე ხელსაყრელად?
– რომელიმე ასაკის ერთმნიშვნელოვნად გამოყოფა ძნელია, რადგან თითოეულ პერიოდს თავისი დადებითი და უარყოფითი მხარეები აქვს. მაგალითად, 20 წლის ასაკში ქალი ფიზიკურად ძლიერია და ორსულობა და მშობიარობა ადვილად გადააქვს, ნაკლებია გართულებების რისკიც. 35 წლიდან კი ფინანსურად შემდგარია, ფსიქოლოგიურად ჩამოყალიბებული, მზად არის დედობისთვის, მაგრამ უძნელდება დაორსულება და შემდგომ ორსულობასა და მშობიარობასთან დაკავშირებული პრობელემები იჩენს თავს. ამიტომ ექსპერტთა დიდი ნაწილი ჯერაც ვერ შეთანხმებულა იმის თაობაზე, რა ასაკია ოპტიმალური შვილსი გაჩენისთვის. შეიძლება ითქვას, ორსულობისთვის ნებისმიერი ასაკი მისაღებია. მთავარია, სწორად შეფასდეს რისკები, ჯანმრთელობის მდგომარეობა და ადეკვატურად ჩატარდეს მკურნალობა.
ასაკთან დაკავშირებული მრავალი გართულება ხშირად საზოგადოების არასწორი დამოკიდებულების შედეგია. ეს განსაკუთრებით ქალის ფსიქოემოციურ მდგომარეობას ეხება. სპეციალისტებიც კი უმეტესად მხოლოდ სომატური სფეროს შეფასებითა და მოვლით შემოიფარგლებიან და ფსიქოემოციური ფონი უყურადღებოდ რჩებათ. არადა, ამ უკანასკნელს თვით სომატურ სფეროზეც დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლია და მისი უგულებელყოფა დაუშვებელია.
– სახელდობრ, რა დადებითი და უარყოფითი მხარეები აქვს ამა თუ იმ ასაკში დაორსულებას?
– ცალ-ცალკე განვიხილოთ თითოეული ასაკობრივი ჯგუფი.

20-24 წელი
ეს ყველაზე ეფექტური ფერტილური ასაკია, ანუ ქალს ადვილად შეუძლია დაორსულება. მშობიარობის შემდგომ, ორსულობამდელ მდგომარეობასაც ადვილად უბრუნდება. გაცილებით იშვიათად ვითარდება გესტაციური დიაბეტი. ყოველივე ამის გამო ამერიკის დიაბეტოლოგთა ასოციაცია შეთანხმდა, რომ 25 წლამდე ორსულისთვის რუტინული გლუკოზატოლერანტული ტესტის ჩატარება არც კია საჭირო. ის მხოლოდ რისკფაქტორების არსებობისას ტარდება. თუმცა წონის კონტროლი მაინც აუცილებელია.
რისკფაქტორები ახალშობილთან მიმართებითაც ნაკლებია. ორსულობის ვადაზე ადრე შეწყვეტის ალბათობა მხოლოდ 9%-ია. ეს მთელი რეპროდუქციული პერიოდის განმავლობაში ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია. გენეტიკური პათოლოგების განვითარების შანსი 1/1526-ს არ აღემატება, დაუნის სინდრომისა კი 1/1667-ს, ამიტომ ამ ასაკში არც გენეტიკური სკრინინგის ჩატარებაა აუცილებელი. რაც შეეხება ფსიქოემოციურ სტატუსს: 20-დან 24 წლმადე ქალი კარიერაზეა ორიენტირებული, ოჯახი კი მისთვის ერთგვარ დაბრკოლებას წარმოადგენს. გოგონას მთავარი საზრუნავია, როგორ გამოიყურება. აქცენტს პირად ინტერესებზე სვამს. თუ ოჯახს გააზრებულად ქმნის, ფსიქოლოგების დასკვნით, ამ ეტაპზე მისი ყურადღება მთლიანად მეუღლეს ეკუთვნის და ურთიერთობაში მესამე წევრის გამოჩენისთვის ნაკლებად არის მზად. მეორე მხრივ, სავსეა ენერგიით, მეტი ფიზიკური შესაძლებლობა აქვს, მშობიარობას, ბავშვის მოვლას, ღამეების თენებას ადვილად იტანს.

25-30 წელი
ამ ასაკში ქალს ყველაზე ადვილად შეუძლია რეპროდუქციული გეგმების მართვა და ორსულობის დაგეგმვა. მართალია, ფერტილობის პიკი გასულია, მაგრამ დაორსულება მაინც არ არის ძნელი. თუ ქალი ცხოვრების ჯანსაღ წესს მისდევს, ვარჯიშობს, სწორად იკვებება, მშობიარობაც ადვილად გადააქვს და ფორმაშიც ადვილად დგება. ორსულობის ნაადრევი შეწყვეტის რისკი ოდნავ, 10%-მდე იმატებს. დაუნის სინდრომის განვითარების ალბათობა 1`1250-ა, სხვა გენეტიკური პათოლოგიებისა კი 1` 476.
 
30-34 წელი
ამ ასაკში ნელ-ნელა ქვეითდება შვილოსნობის ფუნქცია, მაგრამ უნაყოფობის მკურნალობა გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე 35 წლის შემდეგ. წარმატებული ხელოვნური განაყოფიერების ალბათობაც 25-28%-ია, 40 წლიდან კი ამის შანსი საგრძნობლად მცირდება. ამ პერიოდში, 30 წლამდე ასაკთან შედარებით, ორჯერ მეტია საკეისრო კვეთის სიხშირე. რაც შეეხება ემოციურ სფეროს, ქალები, რომლებიც მთელი არსებით იყვნენ ჩართულნი კარიერულ წინსვლაში, გრძნობენ, რომ ოჯახისთვის მზად არიან, ენერგია და რესურსი საკმარისი აქვთ, თუმცა ამ ეტაპისთვისვეა დამახასიათებელი შიში ძველ მდგომარეობასთან დაბრუნების შეუძლებლობისა.

35-40 წელი
შვილოსნობის უნარი მკვეთრად მცირდება. მუცლად ყოფნის პერიოდში გოგონას დაახლოებით 4 მლნ-მდე პრიმორდიალური ფოლიკული აქვს. დაბადებისთვის მათი რიცხვი 1-2 მლნ-მდე მცირდება, პირველი ოვულაციის დროს კი 300 000-ია. ასაკთან ერთად მათი რაოდენობა განუხრელად იკლებს, ახალი კი აღარ წარმოიქმნება. მაშინაც კი, როდესაც ოვულაცია რეგულარულია, შანსი, რომ მოცემული მენსტრუალური ციკლის განმავლობაში ქალი დაორსულდეს, არ აღემატება 20%-ს, ხოლო 35 წლიდან ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 5%-ს შეადგენს. ამის მიზეზი, ერთი მხრივ, ოვულატორული ციკლების შემცირება, მეორე მხრივ კი კვერცხუჯრედთა ხარისხის დაქვეითებაა. თუ 35 წლამდე დაუცველი სქესობრივი ურთიერთობის ფონზე ქალს 1 წლის ვადას ვაძლევთ და მერეღა ვსაუბრობთ უნაყოფო ქორწინებაზე, 35 წლიდან მას უკვე 6 თვის შემდეგ სჭირდება რეპროდუქტოლოგის კონსულტაცია. დროული ვიზიტი უმნიშვნელოვანესია, რადგან ასაკის მატებასთან ერთად დაორსულების შესაძლებლობაც იკლებს. მცირდება ეფქტური ხელოვნური განაყოფიერების შანსიც. თუ ქალი დაორსულდა, იმატებს არტერიული ჰიპერტენზიის შემთხვევები, 2-3-ჯერ იზრდება გესტაციური დიაბეტის განვითარების ალბათობა, მით უმეტეს, თუ ქალი ჭარბწონიანია. საკეისრო კვეთაც ორჯერ უფრო ხშირია. თვითნებითი აბორტების რაოდენობა 18%-ს აღწევს, ანუ 20-24 წლის ასაკთან შედარებით ორჯერ მეტია. მკვდრადშობადობაც ორმაგდება, თუმცა მიზეზი ჯერჯერობით დაუდგენელია. ცნობილია, რომ ჰისტომორფოლოგიური გამოკვლევის საფუძველზეც კი ნაყოფის სიკვდილის უშუალო მიზეზის დადგენა ასიდან მხოლოდ 20 შემთხვევაში ხდება.
ასაკთან ერთად იზრდება მრავალნაყოფიანი ორსულობების შემთხვევები. შეიძლება ითქვას, რომ საკვერცხე ცდილობს, თავისი ხარისხობრივი არაკომპეტენცია რაოდენობრივით ჩაანაცვლოს და ოვულირდება 2-3 კვერცხუჯრედი. ცხადია, ხშირია ასისტირებადი რეპროდუქციული ტექნოლოგიების გამოყენებაც, რაც მრავალნაყოფიან ორსულობათა რაოდენობას კიდევ უფრო ზრდის.
ასაკთან ერთად სასქესო უჯრედების დაყოფის, მეიოზის, შეცდომების გამო ხშირდება გენეტიკური პათოლოგიებიც, ამიტომ აუცილებელი ხდება ამნიოცენტეზისა და სხვა ინვაზიური პრენატალური ტესტების ჩატარება.
ემოციურ სფეროში წინა პლანზე წამოიწევს შიში, ფორიაქი. ისინი განსაკუთრებით ძლიერდება ტესტების შედეგების მოლოდინში. მათი პასუხის მისაღებად 2-3 კვირაა საჭირო, რაც შფოთვისა და ემოციური არასტაბილურობის მიზეზად იქცევა. ამ დროს ოჯახის მხარდაჭერას უდიდესი მნიშნელობა აქვს.

40-45 წელი
ამ პერიოდში ბავშვს ქალთა მხოლოდ 1% აჩენს. დაორსულების შანსი ძალზე მცირეა – 5%. ამ ეტაპის ყველაზე გავრცელებული ჩივილი დაღლილობაა. განმეორებითი ორსულობისას ხშირია ჰემოროიდული პრობლემები, შარდის ბუშტზე, საშოს არეში ზეწოლისა და ქაჩვის შეგრძნება. სიმპტომების შესუსტება შესაძლებელია წონის კორექციით და ვარჯიშებით, რომლებიც საშოს ფსკერის კუნთების გამაგრებას უწყობს ხელს. თვითნებითი აბორტის ალბათობა 33%-მდე იზრდება. ხშირია პლაცენტის წინამდებარეობა და პლაცენტის ნაადრევი აცლა. ამ ასაკში ენდომეტრიუმი გათხელებულია და ემბრიონის ადეკვატურ მიმაგრებას ვერ უზრუნველყოფს. საშვილოსნოს სისხლის მომარაგებაც მცირდება, რაც ასევე ვერ ქმნის საუკეთესო პერინატალური გამოსავლის საფუძველს. გენეტიკური პათოლოგიების რისკის მკვეთრად იმატებს და დაუნის სინდრომისთვის 1/38-ს უტოლდება, სხვა დაავადებებისა კი 1/26-ს.
ემოციური სფერო. მთავარი კითხვაა, როგორი ვიქნები, როდესაც ჩემი შვილი სკოლას დაამთავრებს, რა ვუთხრა უფროს შვილებს. ეს საკითხები აუცილებლად უნდა განიხილებოდეს ოჯახში, მშობლებთან, შვილებთან, ფსიქოლოგთან.
რაც შეეხება დადებით მხარეებს, ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ 40 წლის შემდეგ ბუნებრივად დაორსულებული ქალები უფრო მეტხანს ცოცხლობენ. ეს ეხება როგორც პირველ, ისე განმეორებით ორსულობას. აღმოჩნდა, რომ ამ დროს გამოყოფილი ესტროგენებისა და გესტაგენების მზარდი კონცენტრაცია დადებითად მოქმედებს გულზე, ძვალსახსროვან სისტემაზე დასხვა. ამასთან, აღმოჩნდა, რომ ოვულაციის დროს ჰორმონთა ცვლილებები ზრდის კიბოს განვითარების რისკს. შესაბამისად, რაც ნაკლებია ოვულაცია, მით ნაკლებია კიბოს ალბათობა. ორსულობის დროს, მოგეხსენებათ, ოვულაცია არ ხდება, ამიტომ რაც უფრო ხშირად არის ქალი ორსულად, მით ნაკლებია შანსი, ძუძუს ან საშვილოსნოს კიბო განუვითარდეს.

– რამდენად ხშირია ადრეულ ასაკში ორსულობა და რა პრობლემები იჩენს თავს ამ დროს?
– ოფიციალური სტატისტიკის მიხედვით, 2009-2012 წლებში მოზარდთა დაორსულების ტენდეცია შემცირებული იყო, 2013 წელს კი ისევ მოიმატა და ათას მოზარდზე 64,7-ს მიაღწია, რაც დასავლეთის ქვეყნების იმავე მაჩვენებელზე სამჯერ მეტია. ეს, ბუნებრივია, ზრდის არასასურველი ჩარევების რისკს. მარტო 2013 წელს 20 წლამდე ასაკის გოგონებთან  1500-მდე აბორტი გაკეთდა, 400-მდე ორსულობა კი სპონტანურად შეწყდა.
როდესაც თინეიჯერი ორსულდება, მის წინაშე სამი ალტერნატივაა: შეინარჩუნოს ნაყოფი, გაიკეთოს აბორტი ან ბავშვი გააშვილოს. საუკეთესო, პირველ ვარიანტს ხშირად ოჯახის წევრები ან საზოგადოება აღუდგებიან წინ. უმეტესად გოგონები ვერც კი ხვდებიან, რა ხდება მათ თავს. ჰგონიათ, პრობლემა თავისთავად მოგვარდება და როდესაც მუცელი გაეზრდებათ და დედა შეამჩნევს, მერეღა იწყებენ გამოსავალზე ფიქრს. მქონია შემთხვევები, როდესაც ორსულობის შესახებ იცოდნენ გოგონამ და დედამ და ვერ ეუბნებოდნენ მამას. 25-30 კვირის ორსულებიც კი მოსულან აბორტის თხოვნით. ასეთი ჩარევა ხომ ყოვლად გამორიცხულია! ეს გოგონას ფსიქიკასა და ჯანმრთელობაზე წარუშლელ კვალს დატოვებს. ამიტომ ქალები, რომელთაც დაუფიქრებელი ნაბიჯი გადადგეს, საზოგადოებისგან არ უნდა გავრიყოთ. ეს ქალის ყველაზე ნატიფი ასაკია. მას დახმარება, გვერდით დგომა სჭირდება.
ამ ასაკში ორსულობა განსაკუთრებული, ხშირი მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა წარიმართოს. აუცილებელია სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების კონტროლი, მით უმეტეს, თუ ქალი ძალადობის მსხვერპლია. ყოველდღიურ რაციონში გაცილებით დიდი რაოდენობით უნდა ჩავრთოთ კალციუმი, რკინა და ფოსფორი, რადგან თინეიჯერის ძვალსახსროვანი სისტემა ჯერ კიდევ უმწიფარია. ცხადია, უნდა შეწყდეს ალკოჰოლის, თამბაქოს, სტიმულატორებისა და ტონიკების მიღება. ახალგაზრდებმა აუცილებლად უნდა იარონ მშობელთა სკოლაში ან გაეცნონ მის ონლაინ ვერსიას. ასე დედობისთვის უკეთ მოემზადებიან.
– აქვს თუ არა მნიშვნელობა მამის ასაკს ნაყოფის ჯანმრთელობისთვის?
– ცხადია, აქვს, თუმცა მამაკაცებთან მხოლოდ 55 წლიდან იმატებს ნაყოფის გენეტიკური პათოლოგიების განვითარების რისკი.
შესაძლოა, ვინმეს ხმამაღალ ნათქვამად მოეჩვენოს, მაგრამ ღვთისა და ერის წინაშე შვილის ყოლაზე უკეთესი საქმე არ არსებობს, მეტადრე – ჩვენი დემოგრაფიული რეალობის გათვალისწინებით, ამიტომ ვერ დავასახელებთ ასაკს, როდესაც ორსულობა უკუნაჩვენებია. დედობა არც ერთ ასაკში არ შეიძლება იყოს სამარცხვინო ან დაგვიანებული. მთავარია, ზედმიწევნით შესრულდეს ექიმის მითითებები და ორსულობა და მშობიარობა პროფესიონალური მეთვალყურეობის ქვეშ წარიმართოს.
გვანცა გოგოლაძე

მოკლედ | ვრცლად

“მოურჩენელი” ხველა

  გახსოვდეთ, მოურჩენელი ხველა არ არსებობს. თუ თქვენს შვილს ხველა საეჭვოდ გაუხანგრძლივდა, არც ანტიბიოტიკოთერაპია შველის და არც ხველის საწინააღმდეგო სხვა წამლები, მაშასადამე, იმას არ მკურნალობთ, რაც ხველას იწვევს. გახანგრძლივებული ხველა რომ მოვარჩინოთ, ჯერ მის მიზეზს უნდა მივაგნოთ.
ქრონიკულად მიიჩნევა ხველა, რომელიც რვა კვირაზე მეტია გრძელდება. განსხვავებული მიდგომაა ბავშვებთან – თუ თქვენს პატარას უკვე ოთხ კვირაზე მეტია ახველებს, საქმე ქრონიკულ ხველასთან გვაქვს.
პაციენტთა უმრავლესობისთვის ქრონიკული ხველა ორგანიზმის დამასუსტებელი ფაქტორია. ექიმები ქრონიკულ ხველას “დაუმორჩილებელ” და ძნელად სამართავ პრობლემად მიიჩნევენ. წარმატებული მკურნალობის გასაღები ხველის გამომწვევი დაავადების ზუსტი დიაგნოსტირება და აღმოფხვრაა. იდიოპათიურად მიიჩნევა ქრონიკული ხველა, რომლის მიზეზის დადგენა ვერ ხერხდება. ჭეშმარიტი იდიოპათიური ხველა ძალზე იშვიათია, მის დიაგნოზს ხშირად არასწორად სვამენ.

სად ვეძებოთ დამნაშავე?
პაციენტთა 90%-ზე მეტთან ქრონიკულ ხველას სამი ძირითადი დაავადება იწვევს: ასთმა, გასტროეზოფაგური რეფლუქსი და რინიტი.
მორეციდივე ხველა ბავშვთა ასაკის ერთ-ერთი გავრცელებული ჩივილია. მცირედ განსხვავებულია მათთან მიზეზების ჩამონათვალი: ამ დროს ხველა უმეტესად ვირუსულ ინფექციასთან არის დაკავშირებული, თუმცა არსებობს უამრავი სხვა დაავადებაც, რომელსაც ქრონიკული ხველის გამოწვევა შეუძლია. სკოლამდელი და ადრეული სასკოლო ასაკის ბავშვთა დაახლოებით 10%-ს აღენიშნება პერსისტირებადი ხველა, რომელიც არც გაციებას და არც სუნთქვის გაძნელებას არ უკავშირდება. ხველა სუნთქვის გაძნელების გარეშე ხშირად ასოცირდება გარემო ფაქტორებთან, კერძოდ, სინესტესა და გარემოს დაბინძურებასთან, ასევე – სოციალურ-ეკონომიურ მდგომარეობასთან. მწეველი მშობლის ყოლა მწვავე ხველის ქრონიკულში გადასვლის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზია. ცნობილია, რომ ქრონიკულ ხველას უჩივის 11 წლამდე ასაკის იმ ბავშვთა 50%, რომელთა დედ-მამა სიგარეტს ეწევა.
ჯანმრთელ ბავშვს 24 საათის განმავლობაში შესაძლოა 19-ჯერ წამოახველოს, უმთავრესად – დღის განმავლობაში. ეს რიცხვი, წესისამებრ, იზრდება რესპირაციული (სასუნთქი სისტემის) ინფექციის დროს, რომელიც ჯანმრთელ ბავშვს შესაძლოა წელიწადში 5-8-ჯერ შეხვდეს და 7-9 დღეს გაუგრძელდეს. ადრეული ასაკის ბავშვებს ინფექცია უფრო ხშირად ემართებათ, შესაბამისად, ხველაც უფრო ხშირად აწუხებთ. სკოლამდელი ასაკის ბავშვთა 22% უჩივის ქრონიკულ ხველას გაციების კლინიკური ნიშნების გარეშე. არსებობს მცდარი წარმოდგენა, თითქოს ბავშვები, რომელთაც ქრონიკური ხველა აწუხებთ, ასთმის კანდიდატები არიან. სინამდვილეში მათ სულაც არ აქვთ ასთმისა და ატოპიის განვითარების სხვებზე მაღალი რისკი.
ქრონიკული ხველის ყველაზე გავრცელებული მიზეზებია:
* 18 თვემდე – თანდაყოლილი პათოლოგია, ხველის ასთმის ვარიანტი (ასთმური ხველა), არტერიის თანდაყოლილი ანომალია;
* 18 თვიდან 6 წლამდე – ასთმური ხველა და სინუსიტი;
* 6 წლიდან 18 წლამდე – ასთმური და ფსიქოგენური ხველა.
დაწვრილებითი კლინიკური ანამნეზი, ჩივილების დეტალური გამოკითხვა დიაგნოსტიკას აადვილებს და ხშირად თავიდან გვაცილებს დამატებით ლაბორატორიულ და ინსტრუმენტულ კვლევებს.
როგორც ზემოთაც აღვნიშნეთ, ქრონიკულ ხველას მჭიდრო კავშირია აქვს თამბაქოს წევასთან. ალბათ არც ის გაგაკვირვებთ, თუ გეტყვით, რომ მოზარდების დიდი ნაწილი ეტანება ამ მავნე ჩვევას. მსგავსი ინფორმაციის მოძიება, დღის განმავლობაში მოწეული სიგარეტის ზუსტი რაოდენობის დადგენა დიაგნოსტიკისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია. შეიძლება ითქვას, რომ ქრონიკული ხველა დოზადამოკიდებულია – რაც უფრო მეტს ეწევა მოზარდი, მით მეტად აქვს გამოხატული ეს სიმპტომი. ასეთ დროს დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ნახველის ანალიზს. ნახველი შეიძლება იყოს ლორწოვანი ან ლორწოვან-ჩირქოვანი. სიგარეტის მოწევის ფონზე განვითარებული ხველა შესაძლოა იყოს მშრალიც, უნახველო. მას თამბაქოს მავნე ფაქტორების მიერ რეცეპტორების გაღიზიანება იწვევს. დღის განმავლობაში დიდი რაოდენობის (ერთ ჭიქაზე მეტი) ნახველის გამოყოფა უფრო სერიოზული დაავადების – ბრონქოექტაზიის არსებობაზე ბადებს ეჭვს. ამ დროს ნახველი, წესისამებრ, ჩირქოვანია და მისი გამოყოფა პოზის ცვლილებასთან არის დაკავშირებული.

ყველაზე ხშირი მიზეზი – ასთმა
გაძნელებული სუნთქვა, გულმკერდის შებოჭილობა, ჰაერის უკმარისობა და შეტევითი ხველა ასთმას ახასიათებს. ღამის გამწვავებებიც ასთმის სავარაუდო ნიშანია. ხველის შეტევა შესაძლოა ცივი ჰაერითა და ფიზიკური დატვირთვითაც იყოს განპირობებული.
სიცოცხლის პირველ წლებში ასთმაა სავარაუდო, როდესაც ქრონიკული ხველა ატოპიურ ეგზემასთან ასოცირდება ან ბავშვის ოჯახში ვინმეს ასთმა აქვს. ამასთან, ადრეული ასაკის ბავშვებთან ანთების ასთმური ტიპი დამახასიათებელი ეოზინოფილური ინფილტრაციითა და ქრონიკული ხველით იშვიათად ვლინდება. სკოლამდელი ასაკის ბავშვებთან ქრონიკულ ხველას, მსტვენი სუნთქვით მიმდინარესთან შედარებით, კეთილსაიმედო პროგნოზი აქვს და უმეტეაად 6 წლამდე გაივლის.

რინოსინუსიტი და რეფლუქსი
თუ ხველას თან ახლავს ცხვირის გაჭედვა, ცხვირიდან გამონადენი, სახის ტკივილი ან განმეორებითი ჩახველება (ყელის ჩაწმენდა), სავარაუდო მიზეზია რინოსინუსიტი – ცხვირის ღრუსა და ცხვირის წიაღების ლორწოვანი გარსების ერთდროული ანთება. ამ დროს ხახა გაწითლებულია.
ხველის ერთ-ერთი ხშირი მიზეზია გასტროეზოფაგური რეფლუქსი. ამ დროს კუჭის შიგთავსი საყლაპავში ამოდის და ნაწილობრივ ხახის გაღიზიანებასაც იწვევს. ის საყლაპავის სფინქტერის გარდამავალი რელაქსაციით არის განპირობებული. ხველა შესაძლოა განვითარდეს ჭამის დროს და ჭამის შემდეგ, ასევე – გულაღმა წოლისას. ხველა მცირდება ძილის დროს, როცა სფინქტერი იხურება, და ვერტიკალურ მდგომარეობაში ყოფნისას. სიცილმა და საუბარმაც შეიძლება გამოიწვიოს რეფლუქსასოცირებული ხველა.
ხველა ხშირად ასთმისა და რინოსინუსიტის ერთადერთი სიმპტომია, ამიტომ აუცილებელია პაციენტის სათანდო გასინჯვა და დამატებითი გამოკვლევების ჩატარება.

ინფექცია
ქრონიკულ ხველას ბავშვებთან მრავალი ინფექცია იწვევს: ყივანახველა, ტუბერკულოზი, მორეციდივე ვირუსული ინფექცია, ყელ-ყურ-ცხვირის ქრონიკული ინფექცია. ახალშობილებთან ქრონიკული ხველის მიზეზი შესაძლოა იყოს ქლამიდია, ციტომეგალოვირული, ureaplazma urealitica-ც. ყივანახველის შემთხვევაში ხველა რამდენიმე თვეს გრძელდება და არ ემორჩილება მკურნალობას. ეპიდემიის პროცესში დაავადება შესაძლოა იმ ბავშვებსაც დაემართოთ, ვისაც ყივანახველას საწინააღმდეგო აცრა გაკეთებული აქვს.

იმუნოდეფიციტი
თუ სასუნთქი გზების ინფექცია უჩვეულოდ, არაბუნებრივად ხშირი და მძიმეა, უნდა დავუშვათ სხვა, უფრო მძიმე და იშვიათი პათოლოგიის – პირველადი იმუნოდეფიციტის არსებობა. თუ სასუნთქი გზების ქრონიკულ ინფექციას თან ახლავს ზრდაში ჩამორჩენა და მალაბსორბცია – ერთი ან რამდენიმე საკვები პროდუქტის შეწოვის დარღვევა წვრილ ნაწლავში, ოფლის ტესტის საშუალებით უნდა გამოვრიცხოთ სისტემური გენეტიკური დაავადება – კისტოფიბროზი.

თანდაყოლილი ანომალია
ტრაქეობრონქომალაცია საკმაოდ იშვიათი პათოლოგიაა. მას ბრონქული ხის ხრტილის, კუნთოვანი და ელასტიკური ქსოვილების თანდაყოლილი განუვითარებლობა ახასიათებს. მოგეხსენებათ, ნორმაში საჭმლის მომნელებელ და სასუნთქ სისტემებს შორის კავშირი არ არსებობს, აღნიშნული პათოლოგიის დროს კი ყველაფერი სხვაგვარადაა; ხშირად საკვები სასუნთქ გზებში ხვდება, აღიზიანებს მას და ხველას იწვევს. ის შესაძლოა იზოლირებული სახითაც არსებობდეს და სხვა სინდრომის ნაწილიც იყოს. ამ დროს ხველა დამახასიათებელია, უხეში. ტრაქეობრონქული ფისტულის ან ლარინგეალური ნაპრალიც იწვევს ხველას კვების დროს განვითარებული ასპირაციის შედეგად.

უცხო სხეულის ასპირაცია
ბავშვებთან ხშირია უცხო სხეულის ასპირაცია. ასპირაცია გადაყლაპვაში არ უნდა აგვერიოს. ასპირაციის დროს უცხო სხეული არა საყლაპავში ან კუჭში, არამედ სასუნთქ გზებში – ტრაქეასა და ბრონქებში ხვდება. თუ სხეული არც ისე დიდია, მისი აღმოჩენა შესაძლოა დიდხანს ვერ მოხერხდეს. ლიტერატურაში არსებული მონაცემებით, ბრონქოსკოპიით ამის შანსი მცირეა. თუმცა ისიც შესაძლებელია, ბრონქოსკოპიით უცხო სხეულს მაშინ მიაგნონ, როცა მასზე ეჭვიც კი არ აქვთ. კომპიუტერული ტომოგრაფია ამ დროს ყველაზე ეფექტური გამოკვლევაა.

ფსიქოგენური ხველა
ამგვარი ხველა ბავშვთა ასაკში შედარებით იშვიათია. ის შესაძლოა ყიყინს ან სიგნალს ჰგავდეს. დიაგნოზი უნდა დაისვას სხვა დაავადებების, განსაკუთრებით კი ტურეტის სინდრომის გამორიცხვის შემდეგ, რომელიც ბავშვთა ასაკში ზოგჯერ მხოლოდ ხველით გამოვლინდება. ტურეტის სინდრომი ნევროლოგიური დაავადებაა, რომელსაც მოტორული ვოკალური ტიკები ახასიათებს.

რა დაგვეხმარება ხველის მიზეზის დადგენაში?
გულმკერდის რენტგენოგრაფია დაავადების ადრეულ საფეხურზევე სავალდებულო კვლევად მიიჩნევა, ვინაიდან ძალზე ინფორმაციულია და ზედმეტი გამოკვლევების თავიდან აცილება შეუძლია. ტარდება სპირომეტრიაც – მას შეუძლია საჰაერო გზების რეაქტიულობის გამოვლენა, რაც ასთმის დიაგნოზის დასასმელადაა საჭირო. ასთმის დიაგნოსტირების უფრო მგრძნობიარე მეთოდია ბრონქოპროვოკაციული ტესტი. თუ მისი შედეგიც უარყოფითი აღმოჩნდა, შეგვიძლია, ასთმა თამამად გამოვრიცხოთ. რინოსინუსიტის დიაგნოსტირებისთვის რეზერვში გვაქვს როგორც წიაღების რენტგენოგრაფია, ისე კომპიუტერული ტომოგრაფიაც. ცხადია, ეს უკანასკნელი უფრო მგრძნობიარე და ზუსტია, თუმცა ხშირად, სათანადო გასინჯვის შემთხვევაში, რენტგენიც საკმარისია. თუ ექიმმა გასტოეზოფაგური რეფლუქსი იეჭვა, საჭიროა საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის გამოკვლევა.

განკურნება შესაძლებელია?
გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ქრონიკული ხველის შემთხვევათა უმეტესობა ემორჩილება მკურნალობას. ასთმას, გასტროეზოფაგურ რეფლუქსსა და სინუსიტს თუ სათანადოდ ვუმკურნალებთ, ხველაც გაივლის. თადაყოლილი ანომალიები ქირურგიულ ჩარევას მოითხოვს, ფსიქოგენური ხველას კი ფსიქოლოგისას. გახსოვდეთ, ხველა სასუნთქი გზების სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე დამცავი რეფლექსია, მკურნალობის მიზანი კი ხველის ნორმალური რეფლექსის აღდგენა უნდა იყოს.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

იმუნური სისტემის აქილევსის ქუსლი

  1970 წლის 15 სექტემბერს ვიკი და ფრედი მოდელებს დიდი ხნის ნანატრი შვილი ჯეფრი გაუჩნდათ. ბიჭუნა ერთ წლამდე ასაკის შესაბამისად ვითარდებოდა, ერთი წლისას კი უცნობი ეტიოლოგიის ჰეპატიტი აღმოაჩნდა სიყვითლითა და სპლენომეგალიით (ელენთის გადიდებით). ჯეფრი მსოფლიოს წამყვანმა სპეციალისტებმა გასინჯეს, მაგრამ უშედეგოდ; ვერავის გაეგო, რა ხდებოდა. იყო უამრავი მორეციდივე ინფექციური დაავადება, საავადმყოფოში თუ შინ გატარებული უამრავი უძილო ღამე... მკურნალობა სიმპტომურად მიმდინარეობდა – იმხანად არ არსებობდა არავითარი ცოდნა და გამოცდილება დაავადებათა იმ ჯგუფის შესახებ, რომელსაც პირველადი იმუნოდეფიციტი ჰქვია. 15 წლის ასაკში, მორიგ ინფექციასთან ჭიდილისას, ჯეფრი მოდელი გარდაიცვალა. “ჯეფრი გამუდმებით მთხოვდა: “დედა, იღონე რამე!” – მაგრამ ვერაფრით ვეხმარებოდი, – იგონებდა ვიკი, – მისი სიკვდილის შემდეგ გადავწყვიტეთ, დაგვეარსებინა ფონდი, რომელიც ხალხს ამ ვერაგ დაავადებასთან ბრძოლაში დაეხმარებოდა. ჩვენი შვილის სიცოცხლე ამ ფონდში გაგრძელდა...”
1987 წელს ვიკი და ფრედი მოდელებმა დააარსეს ჯეფრი მოდელის ფონდი( Jeffry Modell Foundation), რომელშიც დღეს მსოფლიოს 600 წამყვანი იმუნოლოგი მუშაობს. ისინი ერთად იბრძვიან უამრავი პატარას გადასარჩენად.
რა არის პირველადი იმუნოდეფიტი? მის შესახებ უფრო ნათელი წარმოდგენა რომ შეგექმნათ, მოკლედ გავეცნოთ იმუნური სისტემის მოქმედების მექანიზმს.
იმუნური სისტემა ქსოვილების, უჯრედებისა და ცილების კომბინაციაა. თითოეულ ელემენტს აქვს სპეციფიკური ფუნქცია უცხო აგენტთან საბრძოლველად. იმუნური სისტემის ცენტრალურ ორგანოებია ძვლის წითელი ტვინი და თიმუსი (მკერდუკანა ჯირკვალი), ხოლო პერიფერიული – ელენთა, ტონზილები და ლიმფური კვანძები. გარდა ამისა, ღვიძლში სინთეზდება ოცდაათამდე ცილა, რომლებიც ინფექციური აგენტის “მხილებაში” მონაწილეობს. ძვლის წითელი ტვინი წარმოქმნის სისხლის მოუმწიფებელ (ღეროვან) უჯრედებს, მათ შორის – ლიმფოციტებსა და ნეიტროფილებს. სწორედ ისინი არიან იმუნური სისტემის მთავარი “მებრძოლები”. ლიმფოციტები რამდენიმე ტიპისაა: T (T ჰელპერი და T ციტოტოქსიკური), B და NK (ე.წ ნატურალური კილერები). B ლიმფოციტები დასაბამს აძლევს პლაზმურ უჯრედებს, რომლებიც ყველასათვის ცნობილ ცილებს – ანტისხეულებს წარმოქმნის. T, B, NK უჯრედები და ნეიტროფილები სხვადასხვა ხერხით იბრძვიან საერთო მიზნისთვის – ზოგი პირდაპირ კლავს ინფექციურ აგენტს, ზოგი თავდასხმის შესახებ თანამებრძოლებს ატყობინებს, ზოგიერთი კი “შთანთქავს” მტერს.
გენეტიკური მუტაციისა თუ სხვა სახის ცვლილებათა შედეგად იმუნური სისტემის რომელიმე რგოლი ამოვარდება, რაც მთელი სისტემის ფუნქციობას არღვევს. იმის მიხედვით, რა ტიპის დარღვევასთან გვაქვს საქმე, ვიღებთ სხვადასხვა დაავადებას სხვადასხვანაირი მიმდინარეობით.
განსხვავებენ პირველად და მეორეულ იმუნოდეფიციტებს. პირველადი იმუნოდეფიციტი გენეტიკური დარღვევებითაა გამოწვეული. ის შეიძლება მემკვიდრეობითიც იყოს. მეორეული იმუნოდეფიციტი კი გარეგანი ფაქტორების (მაგალითად, ქიმიოთერაპიისას გამოსაყენებელი მედიკამენტების, აივ ინფექციის გამომწვევი ვირუსის) ზემოქმედებით ვითარდება.

საშიშია თუ არა იმუნოდეფიციტი?
პირველადი იმუნოდეფიციტი 185-ზე მეტ დაავადებას მოიცავს. ზოგი მსუბუქად მიმდინარეობს, ზოგი კი (მაგალითად, მძიმე კომბინირებული იმუნოდეფიციტი – SCID) ისეთი მძიმე გართულებებით, რომ მკურნალობის ერთადერთ გზად ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაცია რჩება. ევროპის პირველადი იმუნოდეფიციტის საზოგადოების (ESID) მონაცემებით, დაავადების სიხშირე 1:25 000-დან 1:100 000-მდე მერყეობს.
პირველადი იმუნოდეფიციტი შესაძლოა გამოვლინდეს:
* B უჯრედების (შესაბამისად, ანტისხეულების) დეფექტით;
* T უჯრედების დეფექტით;
* B და T უჯრედების დეფექტით (კომბინირებული იმუნოდეფიციტი);
* ფაგოციტოზის დარღვევით;
* კომპლემენტის ცილის დეფიციტით;
* იდიოპათიური მექანიზმით.

პირველადი იმუნოდეფიციტის კლინიკური მიმდინარეობა
პირველადი იმუნოდეფიციტის ჯგუფის დაავადებებისთვის დამახასიათებელი საერთო ნიშანი მორეციდივე ინფექციებია, რომლებიც უფრო ხანგრძლივად და რთულად მიმდინარეობს. პაციენტები ხშირად ავადმყოფობენ ბრონქიტით, პნევმონიით, სინუსიტით, ოტიტით, დიარეით, მენინგიტითა და კანის ინფექციებით.
იმუნური სისტემა, გარდა იმისა რომ ინფექციას ებრძვის, “საკუთარისა” და “უცხოს“ გარჩევასაც არეგულირებს. იმუნოდეფიციტის დროს ზოგჯერ წარმოიქმნება “მავნე“ ანტისხეულები, რომლებიც ინფექციური აგენტის ნაცვლად საკუთარ უჯრედებს ებრძვის. ამ დროს მდგომარეობა რთულია, რადგან იმუნოდეფიციტის ფონზე ავტოიმუნური დაავადება ვითარდება.
პირველადი იმუნოდეფიციტი შესაძლოა გამოვლინდეს ნებისმიერ ასაკში, თუმცა უმეტესად ბავშვებთან იჩენს თავს. ისეთი ფორმებიც არსებობს (მაგალითად, სელექციური IგA-დეფიციტი, საერთო ვარიაბელური იმუნოდეფიციტი), რომლებიც ზრდასრულებთან დიაგნოსტირდება. მისი პროგნოზი კეთილსაიმედოა.
ჟMF-მა შეიმუშავა ათი მნიშვნელოვანი კრიტერიუმი, რომელთა გამოვლენის შემთხვევაში პირველადი იმუნოდეფიციტი უნდა ვიარაუდოთ. ესენია:

ბავშვებთან
* 4 ან მეტი ოტიტი 1 წლის განმავლობაში;
* 2 და მეტი სინუსიტი 1 წლის განმავლობაში ალერგიის გარეშე;
* ანტიბიოტიკების მიღება 2 თვეზე მეტხანს პრაქტიკულად უეფექტოდ;
* 2 ან მეტი პნევმონია 1 წლის განმავლობაში;
* წონაში ან ზრდაში ჩამორჩენა;
* კანის ან სხვა ორგანოს მორეციდივე აბსცესი;
* პერსისტირებადი სტომატიტი ან კანის სოკოვანი ინფექცია;
* ინფექციის ასალაგებლად ინტრავენური ანტიბიოტიკის ხშირი საჭიროება;
* მძიმე ინფექციის, მათ შორის – სეპტიცემიის, 2 ან მეტი შემთხვევა;
* პირველადი იმუნოდეფიციტის ოჯახური ანამნეზი.

მოზრდილებთან
* 2 ან მეტი ოტიტი 1 წლის განმავლობაში;
* 2 ან მეტი სინუსიტი ალერგიის გარეშე 1 წლის განმავლობაში;
* წელიწადში 1 ან მეტი პნევმონია ზედიზედ ორი წლის ან მეტი ხნის განმავლობაში;
* ქრონიკული დიარეა წონის კლებით;
* მორეციდივე ვირუსული ინფექციები (ჰერპესი, მეჭეჭი, კონდილომა);
* ინფეციიის ასალაგებლად ინტრავენური ანტიბიოტიკის ხშირი საჭიროება;
* კანის ღრმა ან სხვა ორგანოს მორეციდივე აბსცესი;
* უვნებელი მიკობაქტერიით გამოწვეული ინფექცია;
* პერსისტირებადი სტომატიტი ან სოკოვანი ინფექცია კანზე ან სხვა ორგანოზე;
* პირველადი იმუნოდეფიციტის ოჯახური ანამნეზი.

რა თქმა უნდა, დაწვრილებითი ანამნეზი დაავადების დიაგნოსტირების საწინდარია. ჩამოთვლილთაგან თუნდაც ერთი კრიტერიუმის არსებობისას კი აუცილებლად გაიარეთ კონსულტაცია ექიმთან. შესაძლოა, ლაბორატორიული კვლევებიც დაგჭირდეთ: სისხლის საერთო ანალიზი, სისხლში იმუნოგლობულინის – ინფექციასთან მებრძოლი ცილების (IgG, IgA, IgE, IgM) – განსაზღვრა, ლიმფოციტების მომწიფებისა და გამრავლების ხარისხის შეფასება და სხვა გენეტიკური ტესტები. მშობლებს, რომელთა პირველ შვილსაც პირველადი იმუნოდეფიციტი დაუდასტურდა, შეუძლიათ, მომდევნო ორსულობისას ეს დაავადება ამნიონური სითხის გენეტიკური ანალიზით გამორიცხონ.

რა გართულებებს ველოდეთ?
გართულებათა სიმძიმე ისევ დაავადების ტიპზეა დამოკიდებული. მოსალოდნელია: მორეციდივე მძიმე ინფექციები, გულის, ფილტვების, ნერვული სისტემისა და საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაზიანება; აუტოიმუნური დაავადებები – სკლეროდერმია, ართრიტი, წითელი მგლურა. იზრდება სიმსივნის განვითარების რისკი, რადგან იმუნური სისტემა სიმსივნური უჯრედების ძირითადი მაკონტროლებელია.

იკურნება თუ არა იმუნოდეფიციტი?
უპირველესად, ინფექციის პრევენციაზე იზრუნეთ. ამისთვის საჭიროა ჰიგიენის ზედმიწევნით დაცვა (ხელების ხშირი დაბანა, კბილების სათნადოდ გამოხეხვა და სხვ.), სწორად კვება, სათანადო ფიზიკური დატვირთვა, ძილის ჯანსაღი რეჟიმი, სტრესისთვის თავის არიდება. ხშირად აინტერესებთ, შეიძლება თუ არა ამ დროს ვაქცინაცია. იმუნოდეფიციტი ვაქცინაციის აბსოლუტურ უკუჩვენებას არ წარმოადგენს, მაგრამ სქემა პირადმა ექიმმა უნდა შეარჩიოს. ხშირად არ არის რეკომენდებული ცოცხალი ვაქცინის (მაგალითად, ორალური პოლიომიელიტის ან წითელა-წითურა-ყბაყურას ვაქცინის) გამოყენება. მორეციდივე ინფექციების დროს ანტიბიოტიკის ხანგრძლივი მიღებაა საჭირო. ტკივილის სინდრომის შემთხვევაში იბუპროფენი გამოიყენეთ.
დაავადების სიმძიმის მიხედვით, მკურნალობის სქემა მოიცავს ჩანაცვლებითი იმუნოგლობულინით მკურნალობას ორგანიზმის გასაძლიერებლად. არსებობს ინტრავენური ანტისხეულები – Iგ G, რომლებიც რამდენიმე კვირაში ერთხელ შეჰყავთ ორგანიზმში. ქრონიკული გრანულომატოზის დროს მხრის ან დუნდულა კუნთში შეჰყავთ გამა ინტერფერონი. მას ანტივირუსული მოქმედება აქვს და იმუნურ უჯრედებს ააქტიურებს. თუ იმუნოდეფიციტი სისხლის თეთრი უჯრედების – ლეიკოციტების დეფიციტით მიმდინარეობს, იყენებენ სპეციფიკურ ზრდის ფაქტორს, რომელიც თეთრი უჯრედების გამრავლებას ასტიმულირებს. ცალკე ჯგუფად შეიძლება გამოიყოს მძიმე კომბინირებული იმუნოდეფიციტი – შჩID, რომლის მკურნალობის ერთადერთი გზა ძვლის ტვინის გადანერგვაა. ტრანსპლანტაციისთვის გამოიყენება დონორის ძვლის ტვინი ან ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი (მოუმწიფებელი) უჯრედები. ტრანსპლანტაციამდე პაციენტს სჭირდება ქიმიოთერაპია ან სხივური თერაპია. მძიმე გენეტიკური მუტაციების (შეცდომების) დროს გენური თერაპიაა აუცილებელი, რაც გენში დაშვებული შეცდომის გამოსწორებას გულისხმობს. ასეთი მკურნალობა მაღალტექნოლოგიურია და მსოფლიოს მხოლოდ რამდენიმე ქვეყანაში ტარდება.
თეონა ირემაძე

მოკლედ | ვრცლად

ბავშვის შერყევის სინდრომი
 
  რამდენიმე საათია, პატარა ტირის. ეძინება, მაგრამ ვერ იძინებს; ძუძუს პირს მოჰკიდებს, ცოტას მოწოვს და ისევ გულამოსკვნილი ატირდება. ამაოდ არწევ... წუხანდელი ღამეც თეთრად გაგათენებინა... დღე-ღამეში ალბათ 4-5 საათიც არ გძინავს. ერთი სული გაქვს, გაყუჩდეს, რომ შენც მოატყუო თვალი. ინსტინქტურად ბავშვის რწევის ამპლიტუდას ზრდი. არა, ამას რწევაც აღარ ჰქვია – ეს ძლიერი ქანაობაა, დაკვირვებული თვალი მასში აგრესიასაც შეამჩნევს. იცი, რომ შეიძლება, ამით ბავშვი დააზიანო? იცი, რომ ბავშვის შერყევის სინდრომი დღეს ძალადობის ერთ-ერთ ფორმად მიიჩნევა?
დარწმუნებული ვარ, როდესაც “ავერსის კლინიკის” პედიატრიული სამსახურის უფროსთან, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორ თამარ ობგაიძესთან ჩვენი საუბრის შინაარსს გაეცნობი, ბავშვის დამშვიდებას სხვაგვარად ეცდები.
– ბავშვის შერყევის სინდრომის მქონე პირველი პაციენტი 1946 წელს აღწერა ბავშვთა რადიოლოგმა John Caffey-მ, XX საუკუნის ბოლოს კი კომპიუტერული და მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიული კვლევების შედეგად ზედმიწევნით ზუსტად განისაზღვრა ის ცვლილებები, რომლებსაც რყევის დროს ბავშვის თავის ტვინი განიცდის. აღმოჩნდა, რომ რყევა ტვინის სერიოზულ ტრავმას იწვევს: სისხლის ჩაქცევას, შეშუპების განვითარებას. და არამხოლოდ ამას – მოსალოდნელია ძვლებისა და რბილი ქსოვილების დაზიანებაც, ხერხემლის მალების მოტეხილობაც, თვალის ბადურაში სისხლჩაქცევაც, რასაც მხედველობის გაუარესებამდე და დაკრგვამდეც კი მივყავართ.  
შერყევის სინდრომი უმეტესად წლამდე ასაკის ბავშვებთან გვხვდება, თუმცა მისი განვითარება 5 წლამდეც შესაძლებელია. ამაში ბრალი მიუძღვის სხეულთან შედარებით თავის სიდიდეს, კისრის კუნთების სისუსტეს და თავის ტვინის სიხლძარღვების ნაზ და თხელ კედლებს.
შემთხვევათა ანალიზით დადგენილია, რომ ბავშვები უმეტესად ხელმოკლე ოჯახებში ზარალდებიან, იქ, სადაც უფროსებს სიდუხჭირის გამო ბევრი პრობლემა და თავსატეხი აქვთ. სინდრომი ხშირია იქაც, სადაც პატარებს ემოციურად გაუწონასწორებელი მშობლები ან მომვლელები მეთყვალყურეობენ. სტატისტიკა საკმაოდ მძიმეა. აშშ-ის მონაცემებით, ამ ქვეყანაში ყოველწლიურად ბავშვის შერყევის სინდრომის 1000-3000-მდე შემთხვევა აღირიცხება. თითოეული ასეთი პაციენტის სტაციონარული მკურნალობა 65 000 დოლარი ჯდება, სიკვდილობა კი 25%-ს აღწევს.
ტრავმა შეიძლება ისეთმა ერთი შეხედვით უწყინარმა გართობამაც კი გამოიწვიოს, როგორიც ბავშვის ჰაერში აგდება და დაჭერაა.
– რა გვაეჭვებინებს ამ სინდრომის არსებობას?
– შერყეული ბავშვის სინდრომის ნიშნებია:
•    გაურკვეველი ძილიანობა;
•    კანკალი;
•    სუნთქვის გაძნელება;
•    ღებინება;
•    კრუნჩხვები;
•    დამბლა;
•    მხედველობის დაკარგვა.
რა თქმა უნდა, ეს ნიშნები სხვა პათოლოგიებსაც ახასიათებს, მაგრამ თუ მათ გამოვლენას მშობლის ან მომვლელის მიერ ბავშვზე ძალადობა უძღვოდა წინ, სწორედ შერყეულის ბავშვის სინდრომი უნდა ვივარაუდოთ. დიაგნოზის დასაზუსტებლად საჭიროა ინსტრუმენტული გამოკვლევა, კერძოდ – კომპიუტერული ან მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია, მხედველობის გამოკვლევა, ძვლების რენტგენოლოგიური გამოკვლევა მოტეხილობის გამოსარიცხად.
– რა შორეულ შედეგებს იწვევს ეს სინდრომი?
– შერყეული ბავშვის სინდრომმა შესაძლოა გამოიწვიოს მხედველობისა და სმენის დაქვეითება, თავის ტვინში სისხლჩაქცევა, კრუნჩხვა, კოორდინაციის დარღვევა, მეხსიერების გაუარესება, რაც შემდეგ სწავლის პროცესში იჩენს თავს.
არადა, ამ ყველაფრის თავიდან აცილება ადვილია. ნუ იძალადებთ ბავშვზე. თუ ტირის, ეცადეთ, მიაგნოთ ტირილის მიზეზს, მოთმინებით აღიჭურვეთ, გაჭირვეულებულ ბავშვს ყურადღება მისთვის საინტერესო რამეზე გადაატანინეთ, ხოლო თუ გრძნობთ, რომ თავის მოთოკვა გიჭირთ, ბავშვის მოვლაში დასახმარებლად სხვა იხმეთ. ნუ ააგდებთ ბავშვს ჰაერში – როგორც უნდა გახალისებდეთ ეს უწყინარი გართობა, გახსოვდეთ, ის შესაძლოა თავის ტვინის ტრავმის მიზეზად იქცეს.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

დაგეგმე შენი მომავალი

  ყოველთვის მიკვირდა, რატომ დავობდნენ ამდენს აბორტის აკრძალვა-არაკრძალვის თაობაზე. მეგონა, ოცდამეერთე საუკუნეში, როდესაც კონტრაცეფციის უამრავი საშუალება არსებობს, არასასურველი ორსულობა ძალზე იშვიათი იყო, აბორტის თემა კი არააქტუალური. თითქმის დარწმუნებული ვიყავი, რომ ხელოვნურად შეწყვეტილ ორსულობათა დაუჯერებელი რიცხვი მხოლოდ უფროსი თაობის ქალების მონათხრობ შოკისმომგვრელ ისტორიებში გვხვდებოდა. ქალთა კონსულტაციის ცენტრში ერთი დღის გატარება საკმარისი აღმოჩნდა, რათა გამეგო, რომ, კონტრაცეფციის უამრავი საშუალების მიუხედავად, ოჯახის დაგეგმვა ქალებს დღესაც არ გამოსდით.
აბორტთან დაკავშირებულ ეთიკურ და სამართლებრივ საკითხებს ამჯერად არ შევეხები, მხოლოდ მის სამედიცინო მხარეზე მოგახსენებთ.
ალბათ ყველა ხვდება, რაოდენ საზიანოა აბორტი ქალის ორგანიზმისთვის და რა საფრთხეს უქადის მის შვილოსნობის უნარს. გარდა ამისა, ქალები ხშირად გვიან მიდიან ექიმთან, რის გამოც იზრდება კრიმინალური აბორტების რიცხვი, კრიმინალური აბორტი კი, მოგეხსენებათ, საფრთხეს ერთიორად ზრდის.
მიზეზი აშკარაა – განვითარებად ქვეყნებში მოსახლეობა კონტრაცეფციის მეთოდებს თითქმის არ იცნობს. უამრავ გოგონას წარმოდგენა არ აქვს, როგორ დაიცვას თავი არასასურველი ორსულობისგან. არადა იხარჯება აუარება ფული, იმართება უამრავი სამედიცინო კონფერენცია და კონგრესი, ექიმები ეძებენ გზებს, რათა წყვილებამდე კონტრაცეფციის შესახებ სწორი და გასაგები ინფორმაცია მიიტანონ.
ორსულობისგან თავის დაცვა მართლაც ბევრი რამით შეიძლება: ბუნებრივი მეთოდებით, ბარიერული საშუალებებით, აბებით, პროგესტაგენური იმპლანტებით, საშვილოსნოსშიდა საშუალებებით, უკიდურეს შემთხვევაში – სტერილიზაციითა და ვაზექტომიით. ქვემოთ სწორედ მათ შესახებ გიამბობთ, გაგაცნობთ მათ დადებით და უარყოფით მხარეებს, აგიხსნით მოქმედების მექანიზმს, არჩევანი კი თქვენთვის მოგვინდია.
კონტრაცეფციის ბუნებრივი მეთოდებით დავიწყოთ. ისინი ქალის მენსტრუალური ციკლის ფერტილური დღეების დადგენას ემყარება, მათი არსი კი ამ დღეებში სქესობრივი კონტაქტისგან თავის შეკავებაა. აქვე შევთანხმდეთ ტერმინებზეც: ფერტილურია ის პერიოდი, როცა დაორსულების ალბათობა ყველაზე მაღალია, ინფერტილური კი ის, როცა დაორსულება არ ხდება.
დაუგეგმავი ორსულობა იმის ბრალიც არის, რომ ქალების უმრავლესობა არ იცნობს საკუთარ ორგანიზმს. ვფიქრობ, ყველა ქალს უნდა ჰქონდეს წარმოდგენა იმის შესახებ, როგორ ფუნქციობს მისი რეპროდუქციული სისტემა. მოგეხსენებათ, ციკლის დასაწყისში ქალის საკვერცხეებში ფოლიკულები იწყებს მომწიფებას და ზრდას; ერთი მათგანი (ტყუპი ორსულობის დროს – მეტი) “დაწინაურდება” და ზომით ყველას გაასწრებს. მას დომინანტი ეწოდება. დომინანტი ფოლიკული შეიცავს კვერცხუჯრედს, რომელიც სპერმატოზოიდმა უნდა გაანაყოფიეროს და დასაბამი მისცეს ახალ სიცოცხლეს. ციკლის შუა ფაზაში დომინანტი ფოლიკული სკდება და ფოლიკულს გადმოისვრის. ამ პროცესს ოვულაცია ჰქვია. სწორედ ოვულაციის შემდეგ იწყება ქალის ფერტილური პერიოდი. კონტრაცეფციის ბუნებრივი მეთოდების გამოსაყენებლად უნდა გავარკვიოთ, როდის ხდება ოვულაცია და ამ პერიოდში სქესობრივი კონტაქტებისგან თავი შევიკავოთ.
დადგენილია, რომ ბუნებრივი მეთოდების წარუმატებლობის მაჩვენებელი 100 მომხმარებელზე წელიწადში 10-30 ორსულობაა. მათთვის, ვინც რთულად მიიჩნევს აღნიშნულ მეთოდებს, რეკომენდებულია კონტრაცეფციული საშუალებების გამოყენება.
მენსტრუალური ციკლის ფერტილური ფაზის დადგენა და შემდგომი თავშეკავება საფუძვლად უდევს ბუნებრივი კონტრაცეფციის შემდეგ მეთოდებს:
* კალენდარულ მეთოდს;
* სხეულის ბაზალური ტემპერატურის მეთოდს;
* საშვილოსნოს ყელის ლორწოს ან ოვულაციის (ბილინგსის) მეთოდს;
* სიმპტო-თერმალურ მეთოდს.
ეს მეთოდები შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს კონტრაცეფციულ საშუალებებთან ერთადაც. მაგალითად, ფერტილურ ფაზაში წყვილს შეუძლია, თავდაცვის ბარიერული მეთოდი გამოიყენოს. ფერტილური დღეების დადგენა იმ ქალებისთვისაც მნიშვნელოვანია, ვისაც დაორსულება სურს.
კონტრაცეფციის ბუნებრივ მეთოდებს, ცხადია, აქვს როგორც უპირატესობები, ისე ნაკლოვანებებიც. თავდაპირველად უპირატესობები ჩამოვთვალოთ:
* არ გააჩნია გვერდითი მოვლენები;
* წყვილები უკეთ ეცნობიან საკუთარ ფიზიოლოგიას და რეპროდუქციულ ფუნქციებს;
* ოჯახის დაგეგმვაში ორივე პარტნიორი მონაწილეობს, რაც ხელს უწყობს კომუნიკაციას;
* უფასოა და სათანადო ტრენინგის შემდეგ წყვილი დამოუკიდებლად შეძლებს მის გამოყენებას. ვფიქრობ, ამისთვის ჩვენი სტატიის ყურადღებით წაკითხვაც საკმარისი იქნება.
ახლა კი ნაკლოვანებებიც ვახსენოთ:
* კონტრაცეფციის ბუნებრივი მეთოდები სხვა მეთოდებზე ნაკლებეფექტურია;
* ორივე პარტნიორის ჩართულობასა და ურთიერთგაგებაზეა დამოკიდებული;
* საჭიროა ხანგრძლივი ტრენინგი;
* ქალისთვის მომაბეზრებელია ფერტილობის ნიშნების ყოველდღიური მეთვალყურეობა;
* ხანგრძლივი სქესობრივი თავშეკავება ხშირად სირთულებს წარმოშობს;
* არარეგულარული მენსტრუალური ციკლის მქონე და მეძუძური ქალებისთვის ეს მეთოდი გამოუსადეგარია.
კონტრაცეფციის ბუნებრივ მეთოდებს ის წყვილები იყენებენ, რომელთაც არ სურთ, სხვა მეთოდებს მიმართონ. ამას მრავალი მიზეზი აქვს: ზოგს ეშინია, ზოგი რელიგიური ან მსოფლმხედველობრივი მოსაზრებით ამბობს უარს, ზოგისთვის კი სხვა საშუალებები ხელმისაწვდომი არ არის.
კონტრაცეფციის ბუნებრივი მეთოდის გამოყენება არ არის მიზანშეწონილი იმ ქალებისთვის, რომელთა ჯანმრთელობას ორსულობის გამო საფრთხე ემუქრება.
სიფრთხილე მართებთ მოზარდ გოგონებს და ანოვულატორული ციკლის მქონე ქალებს, ასევე – ქალებს მენოპაუზის წინა პერიოდში. ცნობილია, რომ რეპროდუქციული ასაკის ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ოვულაცია არარეგულარულია, რაც ფერტილობის ნიშნების დადგენას ართულებს. ამ მეთოდის წარმატებით გამოყენება მხოლოდ მაშინაა შესაძლებელი, როცა ორივე პარტნიორი კარგად არის ინფორმირებული და მკაცრად იცავს აბსტინენციის პერიოდებს.

კალენდარული ანუ რითმული (ოგინო-კნაუსის) მეთოდი
კონტრაცეფციის კალენდარული მეთოდის გამოსაყენებლად მოსამზადებელი სამუშაოების ჩატარებაა საჭირო. სრულყოფილი ინფორმაცია უნდა მივიღოთ ბოლო ექვსი მენსტრუალური ციკლის შესახებ და შემდეგ გავაანალიზოთ იგი. ამისთვის ქალმა ექვსი თვის განმავლობაში უნდა ჩაინიშნოს ციკლის პირველი დღე. შემდეგ უნდა დავადგინოთ ყველაზე ხანგრძლივი და ხანმოკლე ციკლი. პირველი ფერტილური დღის გამოსათვლელად ყველაზე ხანმოკლე ციკლს აკლდება 18, ხოლო უკანასკნელი ფერტილური დღის გამოსათვლელად ყველაზე ხანგრძლივ ციკლს აკლდება 11. მაგალითად, თუ ბოლო ექვსი მენსტრუალური ციკლი გაგრძელდა 28, 26, 29, 27, 29 და 27 დღე, ფერტილური ფაზის პირველი დღე იქნება 26-18, ანუ მე-8, ხოლო უკანასკნელი – 29-11, ანუ მე-18. ამრიგად, თავშკავება საჭიროა ციკლის მერვედან მეთვრამეტე დღის ჩათვლით.

ბაზალური ტემპერატურის მეთოდი
ბაზალური ტემპერატურის მეთოდი ოვულაციის პერიოდში ემყარება სხეულის ტემპერატურის მატებას, რასაც ყვითელი სხეულის მიერ პროგესტერონის სეკრეცია განაპირობებს.
ოვულაციის შემდეგ სხეულის ტემპერატურა საშუალოდ 0,50C-ით იმატებს და მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე შენარჩუნდება. ინფერტილური პერიოდი იწყება მას შემდეგ, რაც ტემპერატურა ზედიზედ 3 დღე იქნება მომატებული წინა 6 დღესთან შედარებით. ეს მეთოდი მისაღებია მათთვის, ვისაც არარეგულაური მენსტრუალური ციკლი აქვს და კალენდარულ მეთოდს ვერ მიმართავს.
ამ მეთოდის გამოსაყენებლად ქალმა სწორად უნდა გაიზომოს ტემპერატურა. ამისთვის აუცილებელია შემდეგი წესების დაცვა:
* თერმომეტრი საწოლთან ახლოს უნდა იდოს, რომ ადვილად მისწვდეთ.
* დაწოლამდე ვერცხლისწყლის მაჩვენებელი უნდა იყოს 350C. დილით, ტემპერატურის გაზომვამდეც შეამოწმეთ. თუ მაჩვენებელი 35 0C-ზე მეტია, სასურველ მაჩვენებლამდე ქალის პარტნიორმა ან სხვა პირმა უნდა მიიყვანოს, ვინაიდან ზედმეტი მოძრაობის შედეგად შესაძლოა ცრუ ჩვენება მივიღოთ.
* ტემპერატურა უნდა გავიზომოთ გაღვიძებისთანავე, ლოგინიდან აუდგომლად, ცივი ან ცხელი სასმლის მიღებამდე. თუ ქალი ღამით მუშაობს, ტემპერატურის გაზომვა შეიძლება დღის განმავლობაში ან საღამოს, მაგრამ აუცილებლად სამსაათიანი მოსვენების შემდეგ.
* ტემპერატურა უნდა გაიზომოს ერთსა და იმავე დროს.
* ტემპერატურა შეიძლება გაიზომოს ორალურად, ვაგინალურად ან რექტალურად. რექტალური და ვაგინალური გზები უფრო მოხერხებულია.
* ორალური გაზომვისას თერმომეტრის თავი 5 წუთით უნდა მოთავსდეს ენის ქვეშ.
* რექტალური გაზომვისას უნდა გამოიყენოთ რექტალური თერმომეტრი, რომლის ბოლოზეც წაუსვამთ ვაზელინს. ამ დროს უნდა იწვეთ გვერდზე, მუხლებში მოხრილი, თერმომეტრი სწორ ნაწლავში შეიტანოთ 2,5 სმ სიღრმეზე და 3 წუთით დაიტოვოთ.
* ვაგინალური გაზომვისას თერმომეტრი საშოში უნდა მოთავსდეს 4,5 სმ სიღრმეზე 3 წუთის განმავლობაში.
* ყოველთვის გამოიყენეთ ტემპერატურის გაზომვის ერთი და იგივე მეთოდი. გამოყენებული თერმომეტრი უნდა გაიწმინდოს გრილი წყლით.
ოვულატორულ ციკლს ორფაზიანი ტემპერატურა ახასიათებს. სხეულის ბაზალური ტემპერატურა ოვულაციამდე დაბალია, ოვულაციის შემდეგ იმატებს 0,2-0,4 0C-ით ან უფრო მეტით და მომდევნო ციკლის დასაწყისამდე შენარჩუნდება.
სქესობრივი კონტაქტისგან თავშეკავება საჭიროა მენსტრუალური ციკლის პირველი დღიდან მანამდე, ვიდრე სხეულის ბაზალური ტემპერატურა ზედიზედ სამი დღე არ აღმოჩნდება მომატებული. ამის შემდგომი პერიოდი მენსტრუაციის დასაწყისამდე უსაფრთხოდ მიიჩნევა.
გაითვალისწინეთ: არსებობს რამდენიმე ფაქტორი, რომლებიც ტემპერატურის მაჩვენებელზე გავლენას ახდენს. ესენია ტემპერატურის გაზომვა დღის სხვა მონაკვეთში, გაზომვის წესების დაუცველობა, ავადმყოფობა, მშფოთვარე ძილი, გარემოს ტემპერატურის ცვლილება, ემოციური სტრესი და ალკოჰოლი.
ამრიგად, უკვე იცნობთ ბუნებრივი კონტრაცეფციის ყველაზე გავრცელებულ და მოხერხებულ მეთოდებს, იცით მათი დადებითი და უარყოფითი მხარეები. თუ მიგაჩნიათ, რომ თქვენთვის და თქვენი პარტნიორისთვის ისინი მისაღებია, წარმატებას გისურვებთ.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

მამაკაცის უნაყოფობის ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა

  თანამედროვე წყვილებისთვის უკვე აღარ არის მოულოდნელი, რომ უშვილობის შემთხვევაში გამოკვლევების ჩატარება ორივეს მოუწევს. მამაკაცთა რეპროდუქციული რეაბილიტაციისთვის მედიცინაში აქტიურად ინერგება დამხმარე ტექნოლოგიები, მათი ფუნქციობა კი სრულყოფილ ლაბორატორიულ გამოკვლევებს მოითხოვს. იმის შესახებ, რა გამოკვლევების ჩატარება უწევს მამკაცს უნაყოფობის დიაგნოსტიკისთვის, ზურაბ საბახტარაშვილის რეპროდუქციული კლინიკის ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის ხელმძღვანელი, ბიოლოგიის დოქტორი რუსუდან გვენეტაძე გვესაუბრება.

– რაზეა დამოკიდებული მამაკაცის ნაყოფიერება და რა ინფორმაციას გვაწვდის სპერმოგრამა?
– მიზეზები, რომლებსაც სპერმის ხარისხის დაქვეითებისკენ მივყავართ, თანამედროვე მედიცინაში ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია. მიღებულია ჩაითვალოს, რომ ცხოვრების წესთან დაკავშირებული მრავალი ფაქტორი – სტრესი, კვება, ალკოჰოლი – უარყოფით გავლენას ახდენს მამაკაცის რეპროდუქციულ სისტემაზე. ამავე დროს, არსებობს გარემოს ქიმიური ფაქტორების – ქსენოესტროგენების – და მამაკაცის ენდოკრინული სისტემის ურთიერთქმედების ჰიპოთეზაც. აქედან გამომდინარე, მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემის დაავადებათა ხარისხიანი დიაგნოსტიკა ძალზე მნიშვნელოვანია. მამაკაცის ფერტილობისა და რეპროდუქციული სისტემის ფუნქციური მდგომარეობის შეფასებისას ლაბორატორიულ-ინსტრუმენტულ კვლევებს შორის უმთავრესია ეაკულატის გამოკვლევა. მამაკაცის ნაყოფიერება მთლიანად სპერმის ხარისხსა და რაოდენობაზეა დამოკიდებული და არა მის სქესობრივ აქტივობაზე. მამაკაცის უნაყოფობის მთავარი მიზეზი სპერმატოზოიდების წარმოქმნისა და მომწიფების პროცესის – სპერმატოგენეზის დარღვევაა. სპერმატოგენეზის მდგომარეობა ყოველთვის აისახება სპერმოგრამაში – სპერმის ანალიზში. კერძოდ, ის აჩვენებს, რომ შეცვლილია სპერმატოზოიდების რაოდენობა, მათი მოძრაობის ხარისხი, არსებობს დეფექტიანი, მაგალითად, უკუდო სპერმატოზოიდები და სხვა. ამიტომ მამაკაცის უნაყოფობის ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა, წესისამებრ, სპერმის ანალიზით იწყება.
სპერმატოგენეზის პროცესს, თავის მხრივ, არეგულირებს რეპროდუქციული სისტემის ენდოკრინულ-ჰორმონული სტატუსი. ამის კვალობაზე, კვლევის მეორე და ძალზე მნიშვნელოვანი ეტაპია რეპროდუქციული სისტემის ენდოკრინულ-ჰორმონული სტატუსის განსაზღვრა. ეს საშუალებას გვაძლევს, ვიმსჯელოთ არა მარტო სასქესო ჯირკვლებში მიმდინარე პროცესებზე, არამედ ამ პროცესებზე პასუხისმგებელ-მარეგულირებელი ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის ფუნქციობაზეც. ჰიპოფიზის ან ჰიპოთალამუსის არასრულფასოვანი მუშაობის შედეგია ჰიპო- და ჰიპერგონადოტროპული ჰიპოგონადიზმი (ტესტოსტერონის დეფიციტი, ჰიპერპროლაქტინემია და ა.შ.).
მამაკაცის ჰორმონული სტატუსის განსაზღვრა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, თუ მას ზრდა-განვითარებისა და სქესობრივი მომწიფების შეფერხება ადრეულ ასაკში აღენიშნებოდა.
– როგორ იკვლევთ მამაკაცის ჰორმონულ ცვლილებებს?
– რეპროდუქციული სისტემის ჰორმონული სტატუსის შესასწავლად საჭიროა ჰორმონების, მათი მედიატორებისა და მეტაბოლიტების თანმიმდევრული და ზუსტი ლაბორატორიული გამოკვლევა.
მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემის ჰორმონული სტატუსის საკვლევ ძირითად ლაბორატორიულ ტესტებად განიხილება გონადოტროპინების – ფოლიკულმასტიმულირებელი ჰორმონის (FSH), მალუთეინიზებელი ჰორმონის (LH), პროლაქტინის (PRL) და ტესტოსტერონის (T. Testosterone) განსაზღვრა.
– რას წარმოადგენენ ისინი?
– FSH, LH გონადოტროპინები ჰიპოფიზში გამომუშავდება და სასქესო ჯირკვლებში შესაბამისი სასქესო ჰორმონების ბიოსინთეზს არეგულირებს.
ფოლიკულმასტიმულირებელი ჰორომონი FSH აკონტროლებს სპერმატოგენეზს სერტოლის უჯრედებში (სათესლე მილაკების უჯრედებში), ასტიმულირებს სისხლში ტესტოსტერონის სეკრეციას, რითაც ხელს უწყობს სპერმატოზოიდების წარმოქმნასა და მომწიფებას. ანდროგენები, თავის მხრივ, უარყოფითი უკუკავშირის პრინციპით არეგულირებენ FSH-ის სეკრეციას. FSH-ის ჭარბი სეკრეცია სისხლში სპერმატოზოიდების პროდუქციის უარყოფით პროგნოზზე მიუთითებს – სასქესო ჯირკვლებში სპერმატოზოიდები არ გამომუშავდება ან გამომუშავდება ძალიან მცირე რაოდენობით. ამასთანავე, სხვა კლინიკურ კვლევებთან ერთად ის მკურნალობის ჩატარების მიზანშეწონილობასაც განსაზღვრავს.
ფოლიკულმასტიმულირებელი ჰორმონის შემცირებული სეკრეცია შედარებით იშვიათია და ჰიპოფიზის პირველად ჰიპოფუნქციაზე მიუთითებს (გონადო-ლიბერინის დეფიციტი), რასაც თან სდევს სასქესო ჯირკვლების განუვითარებლობა, სპერმატოგენეზის შეფერხება, ზრდისა და საერთო განვითარების დარღვევა, მეორეული სასქესო ნიშნების არასრულყოფილი გამოვლენა.
მალუთეინიზებელი ჰორმონი LH არეგულირებს სასქესო ჯირკვლების ფუნქციობას, ასტიმულირებს ლეიდიგის უჯრედების (სათესლე ჯირკვლის უჯრედების) მიერ ტესტოსტერონის გამომუშავებასა და სექსჰორმონშემბოჭველი ცილის წარმოქმნას. გარდა ამისა, ზრდის ტესტოსტერონის მიმართ სათესლე არხების შეღწევადობას, რის შედეგადაც სისხლში იმატებს ტესტოსტერონის დონე და, შესაბამისად, სპერმატოზოიდების მომწიფების ნორმალური პროცესი მიმდინარეობს (მამაკაცის სისხლში ტესტოსტერონის დონე მუდმივია, ქალებთან კი ციკლური ხასიათი აქვს და 60-65 წლიდან იმატებს). სისხლში LH ჰორმონის დონის მატება მიუთითებს სასქესო ჯირკვლების ფუნქციის უკმარისობაზე, ჰიპოფიზის სიმსივნეზე. მოსალოდნელია შიმშილისა და სპორტული ვარჯიშის დროსაც. გარდა ამისა, გონადებსა და ჰიპოთალამუსს შორის უარყოფითი უკუკავშირის დარღვევაზეც მეტყველებს. მამაკაცის სისხლში LH-ის დონის სხვადასხვა ფაქტორით გამოწვეული დაქვეითება ჰიპოგონადიზმს იწვევს, რომელიც სპერმატოზოიდების რაოდენობის შემცირებით ვლინდება.
– უშვილობის დროს ქალებს ხშირად უმოწმებენ პროლაქტინს. ცნობილია, რომ ეს ჰორმონი ბავშვის ძუძუთი კვების დროს იმატებს და ერთგვარად ქალის ჰორმონებთან ასოცირდება. რა დანიშნულება აქვს მას მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემისთვის?
– პროლაქტინი მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემისთვის აუცილებელი კიდევ ერთი ჰიპოფიზური ჰორმონია. მართალია, სასქესო ჯირკვლებზე ის უშუალო გავლენას არ ახდენს, მაგრამ სისხლში მისი დონე ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის მდგომარეობას ასახავს, ამ ჯირკვლებში კი სხვა ჰორმონების უმეტესი წილი გამომუშავდება. მამაკაცის ორგანიზმში პროლაქტინი არეგულირებს სასქესო ჰორმონების სეკრეციას, სპერმატოზოიდების წარმოქმნასა და ნორმალურ განვითარებას, ხელს უწყობს ტესტოსტერონის გამომუშავებას. მისმა მომატებამ შესაძლოა გამოიწვიოს მამაკაცის უნაყოფობა, სასქესო ჰორმონების დონის დაქვეითება და სპერმატოზოიდების შემცირება, პოტენციის დაქვეითება და ერექციული დისფუნქცია, ესტროგენების მომატება, სარძევე ჯირკვლების ქალური ტიპის ზრდა, დეპრესია.
მამაკაცის ორგანიზმში პროლაქტინის დონე უშუალოდ უკავშირდება ესტროგენების დონეს, ამ ორ ჰორმონს კი, თავის მხრივ, უკუპროპორციული კავშირი აქვს ტესტოსტერონთან. რაც უფრო მაღალია ტესტოსტერონის დონე, მით უკეთ ექვემდებარება კონტროლს პროლაქტინი და ესტროგენი. პროლაქტინი აფერხებს დოფამინის მოქმედებას, რომელიც სქესობრივ აგზნებადობაზე აგებს პასუხს.
პროლაქტინს ახასიათებს სეკრეციის სადღეღამისო რიტმი, ამიტომ საანალიზოდ სისხლის აღება საჭიროა დილით, უზმოზე, გაღვიძებიდან 3 საათის შემდეგ. ანალიზის წინა დღეს რეკომენდებულია თავი ვარიდოთ სპირტიან სასმელებს, საუნას, სტრესს.
ტესტოსტერონი მამაკაცის სასქესო ჰორმონების, ანდროგენების, ძირითადი წარმომადგენელია. ის სასქესო ჯირკვლებსა და თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქოვან შრეში გამომუშავდება და ტესტოსტერონი პასუხს აგებს სასქესო ორგანოების ზრდასა და განვითარებაზე, მეორეული სასქესო ნიშნების გამოვლენაზე, აკონტროლებს პროსტატისა და პოტენციის ფუნქციას და ააქტიურებს სპერმატოზოიდების წარმოქმნას, ორივე სქესის პირებში ასტიმულირებს ლიბიდოს, განაპირობებს კუნთოვანი მასისა და ძვლოვანი სისტემის განვითარებას, გავლენას ახდენს თმის ზრდასა და ხმის ტემბრზე. სწორედ ტესტოსტერონი აქცევს მამაკაცს მამაკაცად.
სისხლში განასხვავებენ ტესტოსტერონის აქტიურ და არააქტიურ ფრაქციებს. ტესტოსტერონის ძირითად ეფექტებზე პასუხს აგებს აქტიური ტესტოსტერონი. ტესტოსტერონის ანალიზი გვაჩვენებს ნორმიდან მის გადახრას, რაც შესაძლოა საფუძვლად დაედოს სხვადასხვა ორგანოსა და სისტემის დაავადებებს. ტესტოსტერონის სინთეზსა და სეკრეციას არეგულირებს FSH და LH ჰორმონები. თავად ტესტოსტერონი ბიოლოგიურად ნაკლებაქტიურია, ის პროჰორმონია და ფერმენტ 5-α რედუქტაზის გავლენით გადადის აქტიურ ფორმაში – დიჰიდროტესტოსტერონში. ამ უკანასკნელის შესწავლაც რეპროდუქციული სისტემის საკვლევ მნიშვნელოვან ლაბორატორიულ ტესტს წარმოადგენს.
მამაკაცის ორგანიზმში ტესტოსტერონს ახასიათებს სეკრეციის სადღეღამისო რიტმი. მისი დონე დღის განმავლობაში იცვლება – დილით მომატებულია, საღამოს კი იკლებს.
ვაჟებში ჰიპერანდროგენიზმი – ანდროგენების (ტესტოსტერონის, დიჰიდროტესტოსტერონისა და ანდროსტენდიოლის) ჭარბი გამომუშავება – შესაძლოა გამოიწვიოს თირკმელზედა ჯირკვლების ფუნქციის მოშლამ. ორივე სქესის პირთა თირკმელზედა ჯირკვალში სინთეზდება DHEA-S-ის, დეჰიდროეპიანდროსტერონ-სულფატის, 95% (5% საკვერცხეებში გამომუშავდება), გამოიყოფა შარდის მეშვეობით და წარმოადგენს 17-კეტოსტეროიდების ძირითად ფრაქციას. სისხლში მისი კონცენტრაციის განსაზღვრით შეიძლება შეიცვალოს შარდში 17-კეტოსტეროიდების განმსაზღვრელი კვლევა. აქედან გამომდინარე, მამაკაცის უნაყოფობის ლაბორატორიული კვლევისას სისხლში ტესტოსტერონთან ერთად განისაზღვრება დიჰიდროეპიანდროსტერონ-სულფატის, DHEA-S-ის, დონეც როგორც თირკმელზედა ჯირკვლის ანდროგენმასინთეზებელი ფუნქციის მაჩვენებელი. მას სუსტად გამოხატული ანდროგენური აქტივობა ახასიათებს და არ ახდენს გავლენას სქესობრივი მომწიფების პროცესზე. მხოლოდ პერიფერიულ ქსოვილებში გარდაიქმნება აქტიურ ანდროგენებად (ტესტოსტერონად, დიჰიდროტესტოსტერონად, ანდროსტენდიონად). სისხლში DHEA-S-ის დაბალი შემცველობა სქესობრივი განვითარების შეფერხებაზე მეტყველებს, მომატება კი ნაადრევ სქესობრივ განვითარებაზე. გარდა ამისა, რეპროდუქციულ ენდოკრინოლოგიაში DHEA-S-ის გასაზღვრით ანდროგენების სინთეზის ადგილს ადგენენ.
ყოველივე ზემოთქმულიდან ნათლად ჩანს, რომ ჰორმონების დისბალანსი საგრძნობ გვლენას ახდენს მამაკაცის სქესობრივი განვითარებისა და შთამომავლობის წარმოქმნის ურთულეს პროცესებზე. მამაკაცის სქესობრივი მომწიფების შენელების, უნაყოფობისა და იმპოტენციის მიზეზებს მსოფლიოს წამყვანი მეცნიერები სწავლობენ. იმედია, მკითხველს ჩვენი საუბარიც დაარწმუნებს, რომ მამაკაცის უნაყოფობის წარმატებული მკურნალობა მნიშვნელოვანწილად სწორად წარმართულ ლაბორატორიულ კვლევებზეა დამოკიდებული.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

 
 
სიახლეები
"ავერსის კლინიკაში" ცოცხალი დონორიდან ღვიძლის ტრანსპლანტაცია წარმატებით განხორციელდა...
ვრცლად  
 
საქველმოქმედო ფონდი ”ავერსი”

საქველმოქმედო ფონდ “ავერსი”–ს მიერ 2015 წლის თებერვლის თვეში გაწეული დახმარებები...

ვრცლად