კვანძოვანი ქირურგია

 

 
 

ჟურნალის აპრილის (04) ნომერში იხილეთ:

XXL პრობლემა
 
  ჭარბი წონა მხოლოდ ესთეტიკური პრობლემა არ არის. ის ჯანმრთელობის დარღვევაა, რომელიც ისევე მოითხოვს მკურნალობას, როგორც ნებისმიერი სხვა დაავადება. მით უმეტეს, რომ ჭარბი წონის მქონე ორგანიზმში მრავალი პათოლოგიური პროცესი მიმდინარეობს და მრავალი ორგანო ზიანდება. სიმსუქნე, როგორც სოციალური პრობლემა, ბრიტანელებს ყოველწლიურად 13 მილიარდი გირვანქა სტერლინგი უჯდებათ, ამერიკელებს – 70 მილიარდი დოლარი. განვითარებულ ქვეყნებში ყოველი მესამე ადამიანის წონა აღემატება დასაშვებ ზღვარს. ქართველები ამ მაჩვენებლით მოწინავე ქვეყნებს ნამდვილად არ ჩამოვუვარდებით.
საქმე მხოლოდ გარეგნობას და სილამაზის სტანდარტებს როდი ეხება – ექიმებმა უამრავი საბუთი მოიპოვეს და უკვე ეჭვი აღარ ეპარებათ, რომ ჭარბი წონა საშიშ სნეულებებს უკავშირდება: არტერიულ ჰიპერტენზიას, შაქრიან დიაბეტს, ნაღველკენჭოვან დაავადებას, ონკოლოგიურ პათოლოგიებს… ციფრები გაინტერესებთ? გაცხიმოვნებით დაავადებულთა ნახევარს წნევა მომატებული აქვს, გამხდრებში კი ეს მაჩვენებელი ოდნავ თუ აჭარბებს 10%-ს; ჩათქვირებულთა 65%-ს ქოლესტერინის დონე საგრძნობლად აქვს მომატებული და, შესაბამისად, სისხლძარღვებიც – დაზიანებული. შედეგად მიოკარდიუმის ინფარქტიც 4-5-ჯერ უფრო ხშირად ემართებათ. სხვათა შორის, საზღვარგარეთ  ზოგიერთი კომპანია ყოველთვიურ შენატანს ჯანმრთელობის დაზღვევისთვის ცხიმის ინდექსის მიხედვით აწესებს. ვერც გავამტყუნებთ – ინფარქტებისა და ინსულტების ძვირად ღირებული მკურნალობის ასანაზღაურებლად ფულის ფანტვა, ბუნებრივია, არ სიამოვნებთ.
შაქრიანი დიაბეტი საშიში დაავადება, რომელიც მძიმე გართულებებს იწვევს: თირკმლის დაზიანებას მის სრულ უკმარისობამდე, მხედველობის დაკარგვას, ქვედა კიდურების განგრენას, იმავე ინფარქტებსა და ინსულტებს… და აი, თუ დიაბეტმა 35 წლის შემდეგ იჩინა თავი, ათიდან რვა შემთხვევაში მსხვერპლი სიმსუქნესაც უჩივის. მეტიც: მონაცემების მიხედვით, ნორმალური წონა რომ ჰქონოდა, დაავადება არც კი დაემართებოდა.
დიაბეტის შემთხვევათა 90% ტიპ 2-ს (ინსულინდამოუკიდებელ ფორმას) მიეკუთვნება და მათი განვითარების ძირითად მიზეზად ჭარბი წონა ან სიმსუქნეა მიჩნეული. წინათ ეს დაავადება, ჩვეულებრივ, 40-45 წლის შემდეგ დიაგნოსტირდებოდა, დღეს კი დიაგნოზს უკვე 11-19 წლის მოზარდებსაც უსვამენ. ამავე დროს, უამრავმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ფიზიკური აქტივობითა და დიეტით ამ ტიპის დიაბეტის თავიდან აცილება ან გადავადება შესაძლებელია.
ძალიან მსუქან ქალებს ხშირად გინეკოლოგიური პრობლემებიც აწუხებთ: ციკლის დარღვევა, სისხლდენა მენსტრუაციებს შორის, უნაყოფობა. ზოგჯერ ამას სახისა და სხეულის ჭარბთმიანობაც ემატება. ენდოკრინოლოგთა აზრით, მიზეზი სასქესო ჰორმონების ცვლაში ცხიმოვანი ქსოვილის ჩართვაა. ეს კი მამაკაცური ჰორმონების შედარებით სიჭარბეს იწვევს (შეგახსენებთ – მცირე რაოდენობით მათ ქალის ორგანიზმიც გამოიმუშავებს). მამაკაცებთან სიმსუქნე სხვა პრობლემებს უდებს სათავეს – მამაკაცური ჰორმონების რაოდენობა, პირიქით, მცირდება, ეს კი სქესობრივი ლტოლვისა და პოტენციის დაქვეითებას, ზოგჯერ კი სარძევე ჯირკვლების გადიდებასაც იწვევს.
ტანსრული ადამიანების ხერხემალს უფრო დიდი ტვირთი აწევს. შედეგად მალათაშუა დისკები გადაგვარებას უფრო ხშირად განიცდის და ნერვთა მოჭყლეტის გამო აუტანელი ტკივილებიც უფრო ხშირია.
ჭარბწონიანებს ონკოლოგიური დაავადებებიც უფრო ხშირად ემართებათ. მსხვილი ნაწლავის, თირკმლის, ფილტვის, სარძევე ჯირკვლის კიბო ქალური ორგანოების სიმსივნეები გამხდრებთან გაცილებით იშვიათია.
სტატისტიკა მოწმობს, რომ მსუქნები უფრო ადრე ბერდებიან და ნაკლებს ცოცხლობენ. გამოთვლილია, რომ II ხარისხის სიმსუქნის დროს  სიცოცხლის ხანგრძლივობა საშუალოდ 5 წლით ნაკლებია, ვიდრე ნორმალური წონის დროს, III ხარისხის სიმსუქნისას (როცა წონა ნორმას 50%-ზე მეტით აღემატება) კი – საშუალოდ 10-15 წლით.
ასე რომ, მედიცინის მუშაკთა აზრით, კარგი იქნება თუ იდეალურთან მიახლოებულ წონას შევინარჩუნებთ. მაშინ მეტსაც ვიცოცხლებთ, სისხლძარღვებიც წესრიგში გვექნება და აღარც მაღალი წნევა შეგვაწუხებს.
ვითვლით კილოგრამებს ნორმასთან წონის შესატყვისობის დასადგენი ყველაზე მოდური ფორმულა სხეულის მასის ინდექსის – Body Mass Index (BMI) – გამოსათვლელი ფორმულაა. ის არც ისე რთულია: სხეულის წონა, აღებული კილოგრამებში, იყოფა სანტიმეტრებში აღებული სიმაღლის კვადრატზე. აი, ნორმის განსაზღვრა ცოტა ძნელია, რადგან სხვადასხვა ქვეყანაში სხვადასხვა რიცხვია მიღებული. უმეტესად ის 24,9-ს უდრის, თუმცა ფრანგი მიშელ მონტიაკი სილამაზეს, როგორც ჩანს, უფრო მკაცრად აფასებს – მიიჩნევს, რომ BMI არ უნდა აღემატებოდეს 23-ს. 24-დან 29-მდე ინდექსი ჭარბ წონაზე მეტყველებს, ხოლო თუ ის 30-ს ასცდა, მსუქანი ყოფილხართ. ამერიკელების დემოკრატიულობა კი BMI-ს ნორმებთან მიმართებითაც გამოჩნდა. მათი აზრით, თუ ეს რიცხვი 30-ზე მეტია, საკმარისია, დიეტა დაიცვათ და ივარჯიშოთ; 30-დან 40-მდე მკაცრი დიეტა არამცთუ სასურველი, აუცილებელიც კია, ხოლო თუ მაჩვენებელი 40-ს აჭარბებს, ენდოკრინოლოგს უნდა მიმართოთ. ამერიკული სტანდარტები ტანსაცმლის შერჩევის დროსაც დაგაბნევთ: თუ ფრანგული M (Medium), ანუ საშუალო ზომა მშვენივრად გადგათ ტანზე, ამერიკულ M-ში შეიძლება “ჩაძვრეთ”.
ბარბარა ელდშტეინის აზრით
ცოტაოდენი არითმეტიკა და წონის გამოსათვლელი კიდევ ერთი ფორმულა, რომელსაც ბარბარა ედელშტეინი გვთავაზობს, ათვისებული გვექნება. თავდაპირველად ვიღებთ წონას, რომელიც ნორმალური ნივთიერებათა ცვლის პირობებში გვექნებოდა: 45 კგ+1 კგ 150 სმ-ს აცდენილ ყოველ სანტიმეტრზე+0,5 კგ 25 წელს გადაცილებულ ყოველ წელიწადზე, ოღონდ არა უმეტეს 7 კგ-ისა. თუმცა ეს ყველაფერი როდია: თუ თქვენი წონა 90-ს აჭარბებს, კიდევ 4-7 კგ-ის მიმატება მოგიწევთ, ხოლო თუ 100 კგ-ს ასცდით – კიდევ რამდენიმე კილოგრამისა.
მოდი, ყოველივე ეს ერთ მაგალითზე განვიხილოთ.
50 წლის და 158 სმ სიმაღლის ქალბატონისთვის, რომელიც 92 კგ-ს იწონის, ფორმულა ასე წარმოგვიდგება: 45 კგ+1 კგX(158 სმ-150 სმ)+7 კგ+7 კგ=67 კგ. შედეგად მივიღეთ ნორმალური წონა ხსენებული ასაკისა და სიმაღლის ქალისთვის, რომელსაც, როგორც ჩანს, ჭარბი წონა აწუხებს.

ცხიმის თვლაც საჭიროა
წონა ცხიმის ოდენობაზეც ყოფილა დამოკიდებული. ქალის ორგანიზმში ცხიმის პროცენტული შემცველობა უნდა იყოს არანაკლებ 18-ისა და არა უმეტეს 25-ისა. მამაკაცებს ეს მაჩვენებელი უფრო დაბალი აქვთ: 12-დან 18-მდე. სპეციალისტთა აზრით, იდეალური წონის მქონე ქალის ორგანიზმში ცხიმი სხეულის მასის 22%-ს შეადგენს.
ცხიმის შემცველობის განსაზღვრა შინაურ პირობებში შეუძლებელია, თუმცა მრავალ სამედიცინო ცენტრში თქვენთვის სასურველ სერვისს უთუოდ შემოგთავაზებენ და სულ მილიგრამებში აგიწონიან ავად სახსენებელ ცხიმოვან მასას.
თუ სპეციალურმა აპარატურამ დაადგინა, რომ ჭარბი ცხიმის მფლობელი ბრძანდებით, გულს ნუ გაიტეხთ. რაციონალურად შედგენილი დიეტის წყალობით (ცილები – 20%, ცხიმები – 30%, ნახშირწყლები – 50%) მაჩვენებელი მალე მიუახლოვდება სასურველ რიცხვს.

ცელულიტი, ლიპოსაქცია და ზედმეტი კილოგრამები
ბევრი ლიპოსაქციას წონის დაკლებისა და ცელულიტთან ბრძოლის საშუალებად მიიჩნევს. სინამდვილეში ლიპოსაქციის მიზანი მხოლოდ და მხოლოდ სხეულის ფორმის კორექციაა. ეს ოპერაცია შეიძლება გაკეთდეს სხეულის ყველა იმ უბანზე, სადაც ცხიმი გროვდება: ბარძაყზე, მუცელზე, ნიკაპზე, ზედა კიდურებზე, ზურგზე...  
თავად ცელულიტის ფენომენი სრულყოფილად ჯერ კიდევ არ არის შესწავლილი, თუმცა უდავოა, რომ მის ჩამოყალიბებასა და განვითარებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შემდეგ ფაქტორებს: ჰორმონულ ცვლილებებს, მემკვიდრეობას, არასწორ კვებას, სქესს, ეთნიკურ თავისებურებებს, ცხოვრების წესს. მრავალი მკვლევარი ცელულიტს XXI საუკუნის ფენომენად მიიჩნევს და ფიზიკური აქტივობის მკვეთრ შეზღუდვას უკავშირებს. თანამედროვე გამოკვლევებმა დაადასტურა ცელულიტის კავშირი არა მხოლოდ ჰიპოდინამიასთან და, საზოგადოდ, არაჯანსაღ ცხოვრების წესთან, არამედ სტრესთანაც, რომელიც ჰორმონული დისბალანსის ერთ-ერთი მიზეზია.
ცელულიტი პრაქტიკულად არ ემართებათ მოქმედ სპორტსმენებს. აქედან გამომდინარე, ძნელი მისახვედრი არ არის, რამდენად ეფექტურია აქტიური სპორტული ცხოვრება ცელულიტთან ბრძოლისას. ეს არ გულისხმობს მხოლოდ პროფესიულ სპორტს; სწორად შერჩეული ფიზიკური სავარჯიშოები, ფიზიოთერაპევტის, რეაბილიტოლოგის მიერ განსაზღვრული სხეულის სამიზნე ადგილების გააქტიურება მასაჟთან კომპლექსში ცელულიტის საწინააღმდეგო შეუცვლელი იარაღია.
ჰორმონების ბრალია?
ჰორმონული დისბალანსი ჭარბი წონის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზია, თავად დისბალანსის მიზეზი კი შესაძლოა საკვერცხეების პოლიკისტოზი იყოს. სტატისტიკა მოწმობს, რომ პოლიკისტოზის შემთხვევათა 40%-ს თან ახლავს სიმსუქნე, რომელიც სხვა პათოლოგიურ პროცესებთან არის შერწყმული.
რა დაასკვნეს შტეინმა და ლევენტალმა
საკვერცხეების პოლიკისტოზს შტეინ-ლევენტალის სინდრომი ეწოდება. 60 წლის წინ ამ ორმა მეცნიერმა აღწერა ტრიადა – სამი სიმპტომის ერთობლიობა, რომელიც ჭარბი წონით, ანდროგენული (მამაკაცური) ტიპის ჭარბთმიანობითა და უშვილობის გამომწვევი ამენორეით (ციკლის დარღვევით) გამოიხატებოდა. ეს ყველაფერი ერთვოდა დიდი ზომის საკვერცხეებს, რომლებიც სქელი გარსით იყო დაფარული და შიგნით მრავალი კისტა ჰქონდა. იმ დროს არ არსებობდა არც ექოსკოპია, არც დახვეწილი ლაბორატორიული კვლევები, ამიტომ დიაგნოზს სადიაგნოსტიკო მუცელკვეთის – ლაპაროტომიის – მეშვეობით სვამდნენ.დროთა განმავლობაში დიაგნოსტიკა დაიხვეწა, შტეინ-ლევენტალის სინდრომის კვლევაში ჩაერთო თანამედროვე ლაბორატორიული მეთოდები და ექოსკოპია.
საკვერცხეების პოლიკისტოზის წარმოშობის რამდენიმე ვერსია არსებობს, მაგრამ ჯერჯერობით ყველა ჰიპოთეზად რჩება. დაბეჯითებით მხოლოდ იმის თქმა შეიძლება, რომ პათოლოგია განპირობებულია არა ერთი ფაქტორით, არამედ ფაქტორთა ვარიაციული ნაკრებით. სხვადასხვაგვარია მისი სიმპტომების კომბინაციაც. იშვიათია კლასიკური შემთხვევა, როდესაც ერთსა და იმავე პაციენტს ყველა სიმპტომი აღენიშნება.
***
ახალი სიცოცხლის ჩასახვისთვის საკვერცხე ჯეროვნად ემზადება: გამოზრდის კვერცხუჯრედებს, მოამწიფებს, მერე ფოლიკული გასკდება და მიკროსკოპული უჯრედი მზად არის მეორე ნახევართან შესახვედრად. მაგრამ ყოველთვის ასე როდი ხდება. ამ პროცესს ხშირად უშლის ხელს შტეინ-ლევენტალის სინდრომი, მარტივად – პოლიკისტოზი, ზოგჯერ კი – საკვერცხის სხვა სახის კისტებიც.
მრავალსიმპტომურობა
დაავადების სიმპტომებს შორის ყველაზე ხშირად (ათიდან შვიდ შემთხვევაში) ჭარბთმიანობა გვხვდება. დაავადებულთა დაახლოებით 40%-ს ჭარბი წონა აღენიშნება, 40-50%-ს კი – ციკლის დარღვევა და უშვილობა. ციკლის დარღვევა გულისხმობს სპანიომენორეას – ძალზე იშვიათ მენსტრუაციას, რომელიც ორ-სამ თვეში ერთხელ აღირიცხება – ან ამენორეას – მენსტრუაციის არარსებობას. ეს, ბუნებრივია, უშვილობას იწვევს, ვინაიდან საქმე გვაქვს ანოვულაციასთან – მდგომარეობასთან, როდესაც კვერცხუჯრედი საკვერცხის გარსიდან ვერ გამოდის. საინტერესოა, რომ ჭარბი წონის პრობლემები უკავშირდება შტეინ-ლევენტალის სინდრომის კიდევ ერთ სიმპტომს, რომელიც ლაბორატორიულად ვლინდება. ეს გახლავთ ინსულინრეზისტენტობა.
მიზეზის ძიებაში
შტეინ-ლევენტალის სინდრომის თანამედროვე დიაგნოსტიკა შემდეგნაირად ხდება: უპირველეს ყოვლისა, ექიმი მოისმენს პაციენტის ჩივილს, თვალით და გასინჯვით შეაფასებს მის მდგომარეობას; თუ სიმპტომების ანალიზმა ამ პათოლოგიის არსებობა აფიქრებინა, პაციენტს ექოსკოპიურ და ლაბორატორიულ კვლევაზე გაგზავნის. ჰორმონული კვლევები შტეინ-ლევენტალის სინდრომის დიაგნოსტიკის საფუძველია. მათი მეშვეობით განისაზღვრება, როგორია საკვერცხეების დაზიანების დონე, რამდენად არის გამოხატული სინდრომი, აღინიშნება თუ არა ანდროგენიზაცია, ნამდვილად შტეინ-ლევენტალის სინდრომთან გვაქვს საქმე თუ სხვა, მსგავს პათოლოგიასთან, ხოლო მეორეული შტეინ-ლევენტალის სინდრომის შემთხვევაში ადგენენ მის პირველად მიზეზს. ეს შეიძლება იყოს თირკმელზედა ჯირკვალთან დაკავშირებული დარღვევები, ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზის სისტემაში ნივთიერებათა ცვლის მოშლა, ფარისებრი ჯირკვლის პათოლოგია და საკვერცხის სიმსივნეები, რომლებიც ანდროგენების გამომუშავებას და პაციენტის ვირილიზაციას იწვევს. დიაგნოსტიკის მესამე საშუალებაა ექოსკოპია, რომელიც გვაჩვენებს საკვერცხეების სტრუქტურას, საშვილოსნოს მდგომარეობას და სხვ.
პოლიკისტოზი სხვა კისტებისგან ექოსკოპიურადაც განსხვავდება: ამ დროს საკვერცხეში არის მრავალი პატარა კისტა, რომელთა დიამეტრი ერთ სანტიმეტრს არ აღემატება; საკვერცხის პარენქიმის ნორმალური ქსოვილი ჩანაცვლებულია კისტების კრებულით, რომლებიც, თავის მხრივ, გაუმსკდარ ფოლიკულებს წარმოადგენს. ზოგიერთ შემთხვევაში კისტა ფუნქციურია. ასეთია ყვითელი სხეულის კისტა, ენდომეტრიომა, ცისტადენომა და მრავალი სხვა.
როდესაც კისტების დიფერენციაციაზე ვსაუბრობთ, რამდენიმე მნიშვნელოვანი მომენტია ყურადსაღები. უპირველეს ყოვლისა, უნდა განვასხვაოთ ფუნქციური კისტა, რომელიც კეთილთვისებიანია და ოპერაციულ ჩარევას არ მოითხოვს. ის რამდენიმე ხანში თავისთავად ან ხანმოკლე მკურნალობის შედეგად განიწოვება. ასეთ კისტას აკვირდებიან, სამი თვის შემდეგ ექოსკოპიას იმეორებენ და ადგენენ, გაიწოვა თუ არა ის თავისთავად.
ზოგ შემთხვევაში კისტა მასში წარმოქმნილი უჯრედების არაკონტროლირებადი ზრდის შედეგია, ამიტომ მომდევნო საკითხი წარმონაქმნის ბუნების დადგენაა – უნდა გაირკვეს, არის თუ არა იგი პოტენციურად ავთვისებიანი. დადებითი პასუხის შემთხვევაში, განურჩევლად იმისა, აწუხებს თუ არა იგი პაციენტს, მისი დატოვება, რაღა თქმა უნდა, დაუშვებელია. დასასრულ, განისაზღვრება, ამოიკვეთოს თუ არა საკვერცხე – ხომ არ გამოიწვევს მისი დატოვება კისტის რეციდივს, მის მოთესვას და ა.შ.
დიეტა, ჰორმონები და...
პოლიკისტოზის მკურნალობისას დიდი მნიშვნელობა აქვს კვებას. დიეტოლოგია შანსს აძლევს პაციენტს, ციკლიც მოუწესრიგდეს და შვილოსნობის უნარიც დაუბრუნდეს. დიეტა მიმართულია წონის კლებისკენ. პროგრამა-მინიმუმი სხეულის მასის 15%-ის მოცილებაა (ეს იმ შემთხვევებს ეხება, როდესაც შტეინ-ლევენტალის სინდრომი ჭარბი წონითაც არის გამოხატული). თუ პაციენტს ანდროგენები მომატებული არ აქვს, ჰორმონული ბალანსის აღსადგენად პროგესტერონის ჯგუფის პრეპარატს უნიშნავენ. ჰორმონული ბალანსის აღდგენა ციკლისა და ოვულაციის აღდგენასაც განაპირობებს. ანდროგენების სიჭარბისას, რაც ჭარბი, მამაკაცური ტიპის თმიანობითა და სხვა ნიშნებით ვლინდება, ინიშნება მათი დონის დამაქვეითებელი პრეპარატები. განსაკურნებლად ზოგჯერ დეზანდროგენიზაციაც საკმარისია. XX საუკუნის 90-იან წლებამდე მეტად პოპულარული იყო საკვერცხის სოლისებრი ამოკვეთა. სხვათა შორის, ეს მეთოდი შედეგიანიც გახლდათ – პაციენტთა 65-70% იკურნებოდა, ციკლი აღდგებოდა (მართალია, დროებით, მაგრამ მაინც) და ქალს შვილოსნობის უნარი უბრუნდებოდა. თუმცა ამ ოპერაციას ნაკლიც ჰქონდა: ჯერ ერთი, მუცელკვეთით ტარდებოდა, მეორე – იწვევდა საკვერცხესთან ნაწლავების ძლიერ შეხორცებას. როგორც ითქვა, შტეინ-ლევენტალის სინდრომის დროს გასქელებულია საკვერცხის გარსი და ამიტომ არის, რომ ფოლიკული ოვულაციას ვერ ახერხებს. ლაპაროსკოპიის დროს ტარდება ელექტროკაუტერიზაცია – საკვერცხის გარსს ელექტროდით ჩხვლეტენ (კეთდება ოცამდე ნაჩვრეტი). დარღვეული გარსი აღარ ხორცდება და საკვერცხეს მუშაობის, ოვულაციის აღდგენის საშუალებას აძლევს.
კალორიული ისტერიკა
ეს ყველაფერი XX საუკუნეში დაიწყო, თუმცა თავად ტერმინ “კალორიას” გაცილებით დიდი ხნის ისტორია აქვს – ასე აღნიშნავდნენ XIX საუკუნეში იმ სითბური ენერგიის ერთეულს, რომელიც ძრავებს ამუშავებდა. საკვებს ეს სიტყვა 1890 წელს დაუკავშირეს და პროდუქტის კვებითი ღირებულების დასახასიათებლადაც დაიწყეს მისი გამოყენება. საყოველთაოდ მიღებული განმარტებით, ერთი კალორია სითბური ენერგიის ის ნაწილია, რომელიც ერთი გრამი წყლის ერთი გრადუსით შეთბობის საშუალებას იძლევა. კონცეფციის თვალსაჩინოებისთვის მეცნიერებმა ცდა საკვებზე ჩაატარეს – სენდვიჩს ცეცხლი წაუკიდეს და დააკვირდნენ, რამდენად შეთბობდა წარმოქმნილი ალი წყალს. ამ უჩვეულო ცდას ძალზე ბანალური დასკვნა მოჰყვა: რაც მეტად ათბობს ალმოდებული საკვები წყალს, მით მეტ კალორიას შეიცავს იგი. ეტიკეტზე მითითებული კალორაჟი კი სითბოს ის ოდენობაა, რომელიც ერთი კილოგრამი წყლის ერთი გრადუსით გათბობისას იხარჯება.
დიდი ხანია დაამტკიცეს, რომ ჩვენი სათუთი ორგანიზმისთვის ენერგიის ძირითადი წყარო ცხიმები, ცილები და ნახშირწყლებია, თუმცა მათ ათვისებას სხვადასხვაგვარი ძალისხმევა სჭირდება. მაგალითად, ნახშირწყლების 100 კალორიიდან საკვების ასათვისებლად მხოლოდ 5-10 იხარჯება, ცხიმები – კიდევ უფრო ნაკლები. აი, ცილები კი ამ შეჯიბრებაში ნამდვილი ჩემპიონები არიან: ყოველ 100-იდან ცილის მოსანელებლად იხარჯება 20-30 კალორია. ასე რომ, იმავე ბუკოვსკის რჩევით, თუ წონის დაკლება გადაწყვიტეთ, ჯობს, რაციონი ცილით გაიმდიდროთ. რამდენიც არ უნდა ვეცადოთ, მისაღები კალორიების გამოთვლა მაინც გაგვიჭირდება, რადგან, როგორც ითქვა, ორგანიზმი საკვებში შემავალ კალორიებს მთლიანად არ ითვისებს. ათვისების პროცესი უმთავრესად წვრილ ნაწლავში მიმდინარეობს, თუმცა საკვები ნივთიერებების დაახლოებით 10% ხელუხლებელი რჩება და აუთვისებლად გამოიდევნება ორგანიზმიდან. ცხიმები იოლად იწოვება ნაწლავის კედელში, ცილების ათვისება კი მათ სახეობაზეა დამოკიდებული: ცხოველური უფრო იოლად იწოვება, ვიდრე მცენარეული. კიდევ უფრო რთულად არის საქმე ნახშირწყლებთან: მარტივ შაქრებს, მაგალითად, გლუკოზას, ორგანიზმი მარტივად ითვისებს; მცენარეულ პროდუქტებში შემავალი ნახშირწყლები რთული შენებისაა და სხვა კალორიების ათვისების დაბლოკვის უნარიც შესწევს. მაგალითად, თუ დღის განმავლობაში 60 გ ბოჭკოს მიიღებთ, იოლად დაკარგავთ იმ 20 კალორიას, რომლებსაც სხვა, ბოჭკოთი ღარიბ დღეებში ითვისებდით.
ტრედმილზე რბენა სამართლიანად ასოცირდება კალორიების წვასთან, მაგრამ დღედაღამ მოვარჯიშე მამაკაცებისთვის ერთი ინფორმაცია გვაქვს: რამდენიც არ უნდა ივარჯიშოთ, დღიური კალორიების 30%-ზე მეტს ვერ დაწვავთ. ენერგიის მეტი წილი კი იმ პროცესებზე იხარჯება, აზრადაც რომ არ მოგივიდოდათ: ქსოვილთა რეგენერაციაზე (ძველის ახლით ჩანაცვლებაზე), ჟანგბადის ტრანსპორტირებაზე და ა.შ. ეს პროცესები თავისთავად მიმდინარეობს და უფრო მეტად აქტიურდება, მაგალითად, წვერის პარსვისას გაკაწრული კანის შეხორცების დროს. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ წონის დასაკლებად მამაკაცმა მთელი ტანი დაიდაღოს, მაგრამ ფაქტია – ერთი ციცქნა ჭრილობის შეხორცებისას სხეულის ყოველ ნახევარ კილოგრამზე 10 კალორია იწვება.
მამაკაცის ღირსების საქმე
ჭარბი წონა ყველას შეიძლება დაემუქროს. არავინ იცის, როდის ან რა ადგილას დაიწყებს ცხიმი ჩალაგებას, თუმცა გარშემო მყოფებზე დაკვირვება მეტ-ნაკლებად მაინც მიგვახვედრებს,  სად უნდა ველოდეთ ასეთი კერის გაჩენას. მამაკაცებისთვის “სიმსუქნის კერა” უმეტესად მუცელია. ჭამა-სმის მოყვარულ მამაკაცებს მოზრდილი ღიპი ლამის ღირსებადაც კი მიაჩნიათ. ზოგიერთ ქვეყანაში მას ლუდის მუცელს ეძახიან, თუმცა ვერ ვიტყვით, თითქოს მხოლოდ ლუდში იყოს საქმე – ნებისმიერ სპირტიან სასმელს ასეთივე ეფექტი აქვს. ცნობილია, რომ ალკოჰოლი საკმაოდ კალორიულია და მადასაც აღვიძებს. და მაინც, ექიმები ჯერაც ვერ მიმხვდარან, ბახუსის სიყვარული რატომ ზრდის მაინცდამაინც ღიპს.
სად მოიკალათებს ჭარბი ცხიმი, სასქესო ჰორმონებზეც ყოფილა დამოკიდებული. დიდ როლს ასრულებს მემკვიდრეობაც, მაგრამ ყველაფერს გენებს ვერ დავაბრალებთ – ზედმეტად გადმოკიდებული მუცლის ცხიმი ჭამა-სმის სიყვარულისა და ცხოვრების უმოძრაო წესის ბრალი უფრო იქნება, ვიდრე ბუნებისა. ჩვენი სხეული ისეა მოწყობილი, როგორც კი ზედმეტ ცხიმს მოიხელთებს, ცდილობს, შავი დღისთვის გადაინახოს. დეპოს უჯრედები სისხლში ცხიმის მოლეკულებს უფრო დიდი სიხშირით გამოყოფენ, რაც მეტაბოლიზმის ნორმალურ მიმდინარეობას და ინსულინის გამოყენებას ცვლის, ყოველივე ეს კი ზარდის ისეთი დაავადებების წარმოშობის რისკს, როგორებიცაა:
* დიაბეტი;
* ზოგიერთი სახის ავთვისებიანი სიმსივნე;
* მაღალი წნევა;
* ძილის აპნოე;
* ლიპიდების ცლის დარღვევა – ტრიგლიცერიდებისა და ქოლესტერინის დონის მომატება, რაც, თავის მხრივ, ზრდის ინსულტისა და მიოკარდიუმის ინფარქტის საფრთხეს;
* ინსულინის მიმართ რეზისტენტობა;
* მეტაბოლური სინდრომი.
ადამიანები ყოველთვის მარტივ და საუკეთესო ხერხს ვეძებთ. გვსურს, ყველაფერს რაც შეიძლება ნაკლები ძალისხმევით მივაღწიოთ, ასეთი რამ კი იშვიათად ხერხდება. სამწუხაროდ, არც ღიპის გაქრობააა ადვილი.
ბევრი ღიპს პრესის ვარჯიშით ებრძვის. მათ გარჯას შედეგი თითქმის არ მოაქვს და ეს არც არის გასაკვირი – ვარჯიშის მთავარი მიზანი ხომ კუნთების განვითარებაა, კუნთი კი, რაც უნდა ძლიერი და გამოკვეთილი იყოს, თუ ცხიმის ფენაშია ჩამალული, ვერავინ დაინახავს. ასე რომ, ახალსა და ორიგინალურს ვერაფერს გეტყვით, ერთადერთი უტყუარი და გამოცდილი ღიპსაწინააღმდეგო მეთოდი ასეთია:
. შევამციროთ კალორიების ოდენობა ულუფის შემცირებით ან ნაკლებად კალორიულ საკვებზე გადასვლით;
. დავწვათ ცხიმი მეტი ფიზიკური აქტივობის მეშვეობით.
სული ნუ წაგძლევთ – აჯობებს, თანდათანობით განახორციელოთ მნიშვნელოვანი ცვლილებები. ექიმების რჩევით, ყველაზე უსაფრთხო და გამოცდილი მეთოდები კვირაში მხოლოდ 700-1000 გრამის დაკლებას გულისხმობს. რაც მთავარია, ეს მთელი სიცოცხლე უნდა გაგრძელდეს. დიეტა მხოლოდ და მხოლოდ ცხოვრების წესის შეცვლას გულისხმობს. გახსოვდეთ: ჭარბი წონა ხანმოკლე ცხოვრებისეული უსიამოვნება როდია, რომელიც გახდომის შემდეგ უკვალოდ გაქრება; სამედიცინო თვალსაზრისით სიმსუქნე ქრონიკული დაავადებაა, რომელსაც პროგრესირების ტენდენცია და ხშირი რეციდივი ახასიათებს. თურმე ჩვენი პლანეტის ნებისმიერი მკვიდრი წელიწადში ერთხელ მაინც იწყებს ცხიმთან ბრძოლას. სამაგიეროდ, დიეტის შეწყვეტიდან რამდენიმე თვეში მოდიეტეთა 95% საწყის წონასაც აღიდგენს და ერთი-ორ ზედმეტ კილოგრამსაც მიაყოლებს. თუ თქვენი საყვარელი დიეტა არ გასწავლით, წონის დაკლების შემდეგ შედეგი როგორ შეინარჩუნოთ, მიზანს მხოლოდ მცირე ხნით თუ მიაღწევთ.
სად არის გამოსავალი?
არსებობს ვარჯიშები, რომლებიც ჭარბ ცხიმს ეფექტურად ადნობს.
ცხიმის დასაწვავად აერობული დატვირთვა გამოგადგებათ, კუნთებისთვის რელიეფის მისაცემად კი – ძალოსნური ვარჯიში. შეგახსენებთ: აერობული ვარჯიში კუნთებთან ერთად გულ-სისხლძარღვთა და სასუნთქ სისტემასაც ამაგრებს. საზღვარგარეთ მას კარდიოვარჯიშსაც კი უწოდებენ, ვინაიდან დადგენილია, რომ ამცირებს მრავალი დაავადების რისკს. აერობულ რეჟიმში კუნთები ჟანგბადით მდიდარ გარემოში მუშაობენ. ნივთიერებათა ცვლის ეს ფორმა ბევრად უფრო ეკონომიურია – ასეთ პირობებში გლუკოზის ერთი მოლეკულა 19-ჯერ მეტ ენერგიას ათავისუფლებს. გლუკოზის წყაროდ ჯერ, რა თქმა უნდა, ნახშირწყლები გამოიყენება, მათი მარაგის ამოწურვის შემდეგ კი ორგანიზმი ცხიმის წვაზე გადადის.
სამწუხაროდ, ისეთი ინტენსივობის შერჩევა, რომ ორგანიზმმა ნახშირწყლების მარაგიც ამოწუროს და არც ჟანგბადი მოაკლდეს, არც ისე ადვილია. ყველაზე მარტივი გზაა, ეს გამოცდილ მეთოდისტს მიანდოთ, საუკეთესო გარემო კი ფიტნესცენტრია, სადაც საჭიროების შემთხვევაში ფიზიოლოგიური მაჩვენებლების მონიტორინგსაც გაგიწევენ და ველოტრენაჟორსა თუ ტრედმილზე სპეციალური დატვირთვის ტესტსაც ჩაგიტარებენ.
პუტკუნა და საყვარელი
წინათ ეს დაავადება, ჩვეულებრივ, 40-45 წლის შემდეგ იჩენდა თავს, დღეს კი უკვე 11-დან 19 წლამდე ასაკის მოზარდებსაც აქვთ. კიდევ ერთი შემაშფოთებელი ფაქტი: შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2-ით დაავადებულ ბავშვთა სიცოცხლის ხანგრძლივობა საერთო პოპულაციაზე 20-27 წლით ნაკლებია. ეს მაშინ, როცა კვლევები მოწმობს, რომ ფიზიკური აქტივობით და დიეტით მისი და მასთან დაკავშირებული სიმსუქნის თავიდან აცილება ან გადავადება სავსებით შესაძლებელია.
დიეტა და ვარჯიში – წარმატების გასაღები
ბავშვებსა და მოზარდებში ჭარბ წონას დიეტოთერაპიით მკურნალობენ. დიეტა აუცილებლად ბალანსირებული და პროფესიონალის შერჩეული უნდა იყოს. არ შეიძლება მოზარდი ორგანიზმისთვის აუცილებელი ინგრედიენტების რაციონიდან გამორიცხვა, თუმცა კარგი იქნება, თუ მოზარდი უარს იტყვის რაფინირებულ ნახშირწყლებზე – შაქარზე, საკონდიტრო ნაწარმზე, მურაბებზე... დიეტის ფონზე საჭიროა ცხიმში ხსნადი ვიტამინების, ზოგ შემთხვევაში – კალციუმის პრეპარატების მიღებაც. ასევე აუცილებელია სწორად შერჩეული, დოზირებული ფიზიკური აქტივობა, სამკურნალო ფიზკულტურა, წყლის პროცედურები. ძლიერი ფიზიკური დატვირთვა რეკომენდებული არ არის.
გაითვალისწინეთ, რომ ბავშვები მოზრდილებთან შედარებით ადვილად იკლებენ წონას, ოღონდ დიდი მნიშვნელობა აქვს სწორ ფსიქოლოგიურ მიდგომას, ბავშვის მოტივირებას. პუბერტატული ასაკის გოგონასთან შეიძლება გარეგნობის გაუმჯობესებაზე დავსვათ აქცენტი, ბიჭებთან კი მამაკაცურ თვისებებზე. თუ სწორი ფსიქოლოგიური გასაღები მოიძებნა, წონის კორექცია ძნელი არ იქნება.
პრევენცია ჯობია
თეზისი, რომ მკურნალობას პრევენცია სჯობს, ჭარბ წონასთან მიმართებითაც სწორია. თუ გსურთ, ბავშვის წონა ყველა ასაკში ნორმის ფარგლებში დარჩეს, ჯანსაღი კვება და ფიზიკური აქტივობა ოჯახურ ტრადიციად აქციეთ. ქადაგებებს და ნოტაციებს სჯობია, შვილს თავად მისცეთ მაგალითი. დართეთ ნება, თავისი წვლილი შეიტანოს რაციონის დაგეგმვასა და მომზადებაში, მიეცით არჩევანი. ზოგიერთ ქვეყანაში არის საბავშვო ბაღები, სადაც ბავშვებს უფროსების დახმარებით მოჰყავთ ხილ-ბოსტნეული და თვითონვე ამზადებენ ჯანსაღ საკვებს.
ხშირად ბავშვებს მავნე ჩვევებს ჩვენ თვითონ ვუყალიბებთ, ამიტომ:
* ნუ დააჯილდოებთ ბავშვს ტკბილეულით კარგი საქციელისთვის. ნუ ეცდებით, კანფეტებით აღკვეთოთ მისი ცელქობა.
* ნუ აიძულებთ, კერძი ბოლომდე შეჭამოს. მიაჩვიეთ, ჭამოს მაშინ, როცა მოშივდება.
* ბევრს ნუ ილაპარაკებთ “მავნე საკვებზე“. ნურც საყვარელ ტკბილეულს აუკრძალავთ – აკრძალული ხილი, ხომ იცით, გემრიელია, ბავშვებს კი აჯანყება სჩვევიათ.
და კიდევ...
* თუ შესაძლებელია, ბავშვს აუცილებლად აწოვეთ ძუძუ. მრავალ სხვა სიკეთესთან ერთად ბუნებრივი კვება წონის ჭარბ მატებასაც უშლის ხელს.
* რაც შეიძლება ადრე დაიწყეთ სასარგებლო ჩვევების ჩამოყალიბებაზე ზრუნვა. მცირე ასაკიდანვე შეაჩვიეთ ბავშვი მრავალფეროვან და ჯანსაღ რაციონს. ზოგჯერ ათი ცდაც არ კმარა, ბავშვი ახალ გემოს რომ მიეჩვიოს. ასე რომ, მოთმინებით აღიჭურვეთ.
* ყოველდღე ასაუზმეთ.
* ეცადეთ, მთელმა ოჯახმა ერთად ისადილოთ. ყოველდღიურად მიირთვით სხვადასხვა ხილი და ბოსტნეული.
* ნუ მისცემთ ბავშვს უფლებას, დიდხანს იჯდეს ტელევიზორთან ან კომპიუტერთან. გადაააჩვიეთ ტელევიზორის ყურებისას ჭამას.
* ხელი შეუწყვეთ, რომ ფიზიკურად იაქტიუროს. აპოვნინეთ სპორტის სახეობა, რომელიც გაიტაცებს. ნუ აიძულებთ, მაინცდამაინც თქვენ მიერ შერჩეულ სექციაში იაროს.
* თუ შეამჩნიეთ, რომ ბავშვმა მოკლე ხანში მკვეთრად მოიმატა წონა, კანზე გაუჩნდა პიგმენტური ლაქები, ნახეთქები, დაერღვა სქესობრივი მომწიფების ვადა, აუცილებლად მიმართეთ ბავშვთა ენდოკრინოლოგს.
საკვები როგორც ნარკოტიკი
არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც საკვებისადმი ისეთივე დამოკიდებულება აქვთ, როგორიც ნარკოტიკების მომხმარებლებს _ ნარკოტიკების და ალკოჰოლიკებს _ სპირტიანი სასმელების მიმართ. მარტივად რომ ვთქვათ, არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც დროდადრო ჭამის დაუძლეველი, მანიაკური სურვილი იპყრობთ.
ეს სხვა არაფერია, თუ არა პათოლოგიური დამოკიდებულება – ადიქცია. ჭამამანიაკი დღედაღამ იმაზე ფიქრობს, რამე არ დარჩეს გაუსინჯავი და დარწმუნებულია, რომ ჭამა ერთადერთი ნეტარებაა ამქვეყნად. მისი ძირითადი საკვები ტკბილეულია, რომელსაც მცირე კვებითი ღირებულება აქვს, მაგრამ გემრიელია და ღორმუცელებისთვის იდეალურ სატყუარას წარმოადგენს. და, რაღა თქმა უნდა, ჭამამანიაკები უმთავრესად ჭარბწონიანები არიან, თუმცა ჭარბი წონა ყოველთვის იმაზე როდი მიუთითებს, რომ ადამიანი საკვებდამოკიდებულია. ისევე როგორც ყოველგვარი პათოლოგიური დამოკიდებულება, ჭამამანიაც ვნებს ორგანიზმს. ჭარბი წონის გამო შესაძლოა ჩამოყალიბდეს II ტიპის დიაბეტი, არტერიული ჰიპერტენზია, ათეროსკლეროზი, თირკმელების, სახსრების პათოლოგიები. არცთუ იშვიათია დეპრესია. მას, წესისამებრ, თვითშეფასების დაქვეითება იწვევს, რომელიც წონის კატასტროფულ მატებას მოჰყვება.
გასტრონომიული ადიქციის დაძლევა, სავარაუდოდ, შესაძლებელია, თუმცა აქაც უფრო ფსიქოლოგიური ჩარევაა საჭირო, ვიდრე მედიკამენტური მკურნალობა (თუმცა ხშირად ინიშნება ანტიდეპრესანტები). ამერიკის შეერთებულ შტატებში სპეციალური ჯგუფებიც კია შექმნილი, სადაც ჭამამანიით შეპყრობილები ერთმანეთს თავიანთ პრობლემებს უზიარებენ. არსებობს სოციალური საიტებიც, სადაც ონლაინ თავყრილობები იმართება.
ჭამისადმი მოჭარბებული ინტერესის დასაძლევად საუკეთესო გზაა კუჭის ბანდაჟირება  (რგოლის დადება) ან რეზექცია (კუჭის ნაწილის მოკვეთა). ამ დროს კუჭის მოცულობა საგრძნობლად მცირდება და თუ ადამიანი მანამდე თვალის დახამახამებაში სანსლავდა ათობით ხინკალს, ოპერაციის შემდეგ რამდენიმე ცალი ანაყრებს.
ყველაზე უარესი, რასაც ღორმუცელობა უქადის ორგანიზმს, ჭარბი წონაა. ჭარბი წონა კი, თავის მხრივ, როგორც ვთქვით, უფრო დიდ საფრთხეს უქადის ჯანმრთელობას. მისი შედეგია:
. მაღალი არტერიული წნევა;
. ქოლესტეროლის მაღალი დონე, რაც საგრძნობლად სწევს მაღლა ათეროსკლეროზის ჩამოყალიბების რისკს;
. ოსტეოართრიტი;
. II ტიპის დიაბეტი;
. ძილის აპნოე;
. რესპირაციული პრობლემები, მაგალითად, სუნთქვის უკმარისობა;
. ინსულტი;
. ენდომეტრიუმის, ძუძუსა და ნაწლავის კიბოს დიდი ალბათობა.

ჩამოვიფერთხოთ კილოგრამები
ჭარბ წონასთან ბრძოლის უამრავი საშუალება არსებობს: დიეტა, ვარჯიში, ქირურგიული ოპერაცია, “გასახდომი” მედიკამენტები... ამ უკანასკნელთა რიცხვი იმდენად დიდია, რომ არჩევანის გაკეთება ჭირს.
სიმსუქნის დროს კვებას განსაკუთრებული ყურადღება რომ ექცევა, არახალია. სწორედ კვების მოწესრიგებაა პირველი ნაბიჯი, რომელიც ჭარბწონიანმა ადამიანმა უნდა გადადგას. ოღონდ დიეტის დაწყებამდე კონსულტაციისთვის აუცილებლად უნდა მიმართოს სპეციალისტს.
ანბანური ჭეშმარიტება
სწორი კვება ჯანმრთელობის წინა პირობაა, თუმცა რას გულისხმობს ეს ცნება, მეცნიერები ჯერაც ვერ შეთანხმებულან.
მოზრდილი ადამიანი ყოველწლიურად 500 ლიტრამდე წყალს და 450 კგ მშრალ საკვებს (ხორცს, ხილს, ბოსტნეულს...) მოიხმარს. პროდუქტების აბსოლუტური უმრავლესობა მცენარეული ან ცხოველური წარმოშობისაა. კონკრეტული პირის რაციონში მათი თანაფარდობა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში იცვლება. გასათვალისწინებელია პოპულაციის გენეტიკური და რასობრივი თავისებურებებიც, რომლებიც, თავისთავად ცხადია, რაციონის სპეციფიკაზეც აისახება. მიუხედავად ამისა, მაინც შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ რამდენიმე ზოგადი დებულება სწორი კვების შესახებ:
* საკვები, შეძლებისამებრ, მივიღოთ ხშირად – დღეში 5-6-ჯერ – და მცირე ულუფებად.
* უმჯობესია, უკანასკნელი ულუფა დაძინებამდე სამი საათით ადრე მივირთვათ. შეცდომაა, როდესაც საღამოს 18 საათის შემდეგ აღარ ჭამენ, მაშინ როდესაც ღამის 2-3 საათამდე არ იძინებენ.
* ვეცადოთ, რაციონი იყოს დაბალანსებული, ანუ შეიცავდეს საჭირო რაოდენობის ცილებს, ცხიმებსა და მინერალებს, რა თქმა უნდა, თუ მათი მიღება რაიმე მიზეზით არ გვეკრძალება (მაგალითად, ნახშირწყლები და ცხოველური ცხიმი იზღუდება დიაბეტის დროს).
რა არის არასწორი
არასწორი კვება ფართო ცნებაა. არ შეიძლება, ყველას ერთი და იმავე კრიტერიუმებით მივუდგეთ. თუ ზოგისთვის კალორიების შემცირება და წონის დაკლება სასიცოცხლოდ აუცილებელია, ზოგისთვის ეს არამცთუ მიზანშეუწონელი, სახიფათოც კია. რაც შეეხება რეჟიმს, უკიდურესობაში არც აქ უნდა გადავეშვათ: შეუძლებელია, მუდამ განწერილი რეჟიმით იცხოვრო; აქ საუბარია ზოგად პრინციპებზე, იმაზე, რომ ადამიანი ზომიერად უნდა დაიტვირთოს, ფიზიკურად იაქტიუროს, თავი არიდოს ალკოჰოლის ჭარბ მიღებას. დამატებითი შეზღუდვები და წესები კი ექიმმა უნდა დაადგინოს და არა პაციენტმა თვითნებურად.
ეფექტურია თუ არა ერთგვაროვანი კვება? თანამედროვე დასავლურ მედიცინას ამის საკმაო მტკიცებულება არ მოეპოვება, ამიტომ ჯობს, აქაც პროფესიონალებს მივენდოთ.
ალკოჰოლზეც მოგახსენებთ: ამერიკის გასტროენტეროლოგთა ასოციაციის მონაცემებით, თუ უკუჩვენება არ არსებობს, მამაკაცებისთვის – დღეში 40 გრამამდე, ხოლო ქალებისთვის – 20 გრამამდე სუფთა სპირტი ნებადართულია.
ზოგიერთი კვებითი ჩვევა პათოლოგიის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს. მაგალითად, დადგენილია, რომ იმ ადამიანებს შორის, რომლებიც ხშირად სვამენ ცხელ ჩაის (და, მაშასადამე, რომელთა საყლაპავიც ხშირ თერმულ ზემოქმედებას განიცდის), რამდენადმე იმატებს საყლაპავის სიმსივნის განვითარების რისკი. ცნობილია ისიც, რომ კოფეინი ხელს უწყობს საყლაპავის ქვედა სფინქტერის მოდუნებას და კუჭის მჟავე შიგთავსის საყლაპავში ამოტყორცნას (რეფლუქსს), რაც, თავის მხრივ, ხშირ გულძმარვასა და ბარეტის საყლაპავის (საყლაპავის კიბოსწინარე მდგომარეობის) ჩამოყალიბებას განაპირობებს. უჯრედისით ღარიბი რაციონი ზრდის მსხვილი ნაწლავის სიმსივნის განვითარების რისკს. არსებობს საკვების აუტანლობის ცნებაც. ინგლისურენოვან ლიტერატურაში მას Food Intolerance ეწოდება. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი მიზეზთა (უპირატესად – სათანადო მომნელებელი ფერმენტის უკმარისობის) გამო ვერ ინელებს ამა თუ იმ საკვებს. მაგალითად, ხშირია რძის შაქრის – ლაქტოზის აუტანლობა. ამ დროს რძე და რძის ნაწარმი მონელების დარღვევას იწვევს.
როცა დიეტა აუცილებელია
არსებობს დაავადებები, როდესაც სპეციფიკური დიეტა აუცილებელია. ამ შემთხვევაში დიეტოთერაპია დაავადების სრულფასოვან მართვას ემსახურება. დასავლეთში შინაგანი მედიცინის დამოუკიდებელი მიმართულებაც კი ჩამოყალიბდა – დიეტოლოგია`ნუტრიციოლოგია, რომელიც პაციენტის კვებითი რაციონის დაგეგმვით და სწორი მენეჯმენტით არის დაკავებული.
თერაპიული დიეტები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა:
1. დიეტები, რომელთა დროსაც იცვლება საკვების ფორმა, მაგალითად, მყარი საკვები ხდება თხევადი ან ნახევრად თხევადი. დიეტის ეს ვარიანტი, წესისამებრ, ინიშნება ინტენსიური თერაპიის პერიოდში, როდესაც პაციენტი ვერ იღებს მყარ საკვებს.
2. დიეტები, რომლებიც ცალკეულ ნივთიერებათა შეზღუდვას ითვალისწინებს (მაგალითად, ნატრიუმის შემზღუდველი დიეტა ჰიპერტენზიისა და ციროზული ასციტის დროს, ცხიმების შეზღუდვა მალაბსორბციის დროს, ქოლესტეროლის შემცველი პროდუქტების შეზღუდვა ღვიძლის გაცხიმოვნებისა და ათეროსკლეროზის დროს, ცილების შეზღუდვა ღვიძლისა და თირკმლის ქრონიკული დაავადებების დროს, ნახშირწყლებისა და ცხიმების შეზღუდვა დიაბეტის დროს, საზოგადოდ, კალორიების შეზღუდვა სიმსუქნის დროს).
3. დიეტები, რომლებიც ითვალისწინებს კვებითი დანამატების ჩართვას (უჯრედისით მდიდარი საკვების მიღება შეკრულობის დროს, კალიუმის შემცველი ნივთიერებებისა შარდმდენების ფონზე ან კალციუმის პრეპარატებისა პოსტმენოპაუზური ოსტეოპოროზის თავიდან ასაცილებლად).
გარდა ამისა, არსებობს დაავადებები, – მაგალითად, კვებითი ალერგიები, – როდესაც ესა თუ ის პროდუქტი სრულიად უნდა ამოვიღოთ კვებითი რაციონიდან.
ცხიმი, ცხიმი, ცხიმი
სიმსუქნეს თან ახლავს ერთი პრობლემაც – სისხლში ქოლესტერინის სიჭარბე. თუმცა ქოლესტერინს ახლა ქოლესტეროლს უწოდებენ... ასეა თუ ისე, ეს ცხიმოვანი ნივთიერება ნამდვილად არსებობს და ორგანიზმსაც ნამდვილად სჭირდება: უიმისოდ უჯრედები – გარსის, ორგანიზმი კი ნაღვლის მარილების, D ვიტამინის, თირკმელზედა ჯირკვლისა და სასქესო ჰორმონების გარეშე დარჩება.
ზედმეტი ქოლესტეროლი კი ზედმეტ პრობლემებს აჩენს: არტერიების კედლებზე წარმოშობს ცხიმოვან ფოლაქებს და სისხლძარღვის სანათურს ავიწროებს. უსწორმასწორო კედლები თრომბების წარმოქმნას უწყობს ხელს, თრომბმა კი, შესაძლოა, სისხლის მიმოქცევის სისტემის რომელიმე უბანი დაახშოს. თუ ასეთი რამ გულის სისხლძარღვებში მოხდა, ინფარქტი განვითარდება, თუ ტვინის სისხლძარღვებში – ინსულტი.
ორგანიზმი ქოლესტეროლს ორი წყაროდან იღებს: ნაწილი საკვებში (კვერცხში, რძის ნაწარმში, ხორცში) მოიპოვება, ნაწილს კი ჩვენივე ღვიძლი წარმოქმნის.
ქოლესტეროლის დონე სასურველია 150 მგ/დლ (3.9 მმოლ/ლ)-ზე ქვემოთ შევინარჩუნოთ. 200 მგ/დლ (5.2 მმოლ/ლ) უკვე საშიშია, შემდგომი მატება – მით უფრო. სტატისტიკოსებმა გამოთვალეს, რომ ქოლესტეროლის დონის 50 მგ/დლ (1.3 მმოლ/ლ)-ით აწევისას ინფარქტის განვითარების საფრთხე ორჯერ იმატებს. თუმცა ქოლესტეროლიც არის და ქოლესტეროლიც. ზემოთ მოყვანილი მაჩვენებელი საერთო სურათს მხოლოდ ნაწილობრივ ასახავს.
ქოლესტეროლის კლასიფიკაციას მისი სიმკვრივე უდევს საფუძვლად. ამის კვალობაზე, გამოყოფენ ლიპოპროტეინების სამ კლასს: დაბალი სიმკვრივისას (LDL), მაღალი სიმკვრივისას (HDL) და ძალიან დაბალი სიმკვრივისას (VLDL). დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების 55% ქოლესტეროლია, ამიტომაც არ ენანებათ და უხვად ფანტავენ. რომელიმე უჯრედს თუ დასჭირდა, უარს ნამდვილად არ ეტყვიან, ანომალიურ ვითარებაში კი ქოლესტეროლის მარაგს არტერიებში გლუვი კუნთების ბოჭკოებს შორის ალაგებენ. რაღა გასაკვირია, რომ ასეთ ქოლესტეროლს “ცუდი” უწოდეს.
მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ნახევარი ცილაა, ქოლესტეროლის წილად კი სულ 13% მოდის. ეს ის შემთხვევაა, როცა რიცხვი 13 ცუდს არაფერს მოასწავებს. ლიპოპროტეინებს ზედმეტი ქოლესტეროლი უჯრედებიდან გამოაქვთ და ღვიძლში მიაქვთ. ასეთ ქოლესტეროლს სამართლიანად უწოდებენ “კარგს”.
სიფრთხილეს თავი არ სტკივა
ისეთი ხალხიც არსებობს, რომელსაც ჯადოსნური დიეტის მიგნება და მისი დაცვა ცხოვრების მიზნად უქცევია. ისე ჯიუტად იბრძვიან საკუთარ წონას, მათი მონდომება რომ მოგვცა, მთებს გადავდგამდით... და აზრადაც არ მოსდით, შეამოწმონ, რამდენად შეესაბამება იდეა-ფიქსად ქცეული მაჩვენებელი მათ სიმაღლეს, ასაკს და მემკვიდრეობით-კონსტიტუციურ ტიპს. საერთო წონასთან ერთად დიდი მნიშვნელობა აქვს ცხიმის რაოდენობას (სპეციალური ფორმულებითა თუ ხელსაწყოებით დღეს ამის გამოთვლაც შესაძლებელია). ცნობილია, რომ ქალის ორგანიზმში ცხიმის შემცველობა 20-22% უნდა იყოს, მამაკაცის ორგანიზმში – 12-15%. ამაზე მეტი სასურველი ნამდვილად არ არის, მაგრამ არც ამაზე ნაკლები ვარგა: იწვევს მენსტრუაციული ციკლის დარღვევას, კანის ნაადრევ დაბერებას, თმის გაძლიერებულ ცვენას, იმუნიტეტის დაქვეითებას...
ჭარბი წონის დაკლება, რაღა თქმა უნდა, აუცილებელია, ოღონდ დიდი მნიშვნელობა აქვს მეთოდს და მიდგომას.
მკაცრი დიეტის ეფექტურობა წმინდა წყლის მითია. ასეთი დიეტები ნახშირწყლების გამორიცხვის ხარჯზე წყალს გვაკარგვინებენ, წონას სწრაფად ვიკლებთ და თავს ბედნიერად ვგრძნობთ – გვგონია, საზიზღარი ცხიმისგან გავთავისუფლდით. ცხიმი კი ძალიან ნელა იწვება. სამაგიეროდ, დიეტის შემდეგ კიდევ უფრო სწრაფად გროვდება და წონაც იმაზე მეტი ხდება, ვიდრე დიეტის დაწყებამდე იყო. საქმე ის არის, რომ შიმშილობისას ორგანიზმი ხარჯვის ეკონომიურ რეჟიმზე გადადის, ნივთიერებათა ცვლა 10-30%-ით ნელდება და კალორიებიც უფრო ნელა იწვება. გავა ხანი და კვების ადრინდელ რეჟიმს დავუბრუნდებით, ორგანიზმს კი ასე სწრაფი გადაწყობა არ შეუძლია, კალორიებს ისევ ნელა წვავს და მორიგი დიეტისთვის მარაგს წინასწარ ამზადებს.
ვისაც წონის დასაკლებად არაერთხელ უცდია დიეტის დაცვა, აუცილებლად შეამჩნევდა, რომ წონის დაკლება ყოველ ჯერზე უფრო და უფრო ჭირს. ორგანიზმი დიეტას, როგორც ექსტრემალურ შემთხვევას, ისე იმახსოვრებს და უფრო და უფრო მეტად ეწინააღმდეგება. ეს კიდევ არაფერი – ცოტა ხნის წინ ბრიტანელმა ექიმებმა დაამტკიცეს, რომ ცხიმი, რომელიც დიეტისთვის თავის დანებების შემდეგ გროვდება, პირვანდელზე გაცილებით საშიშია. წონის კლება-მატების მონაცვლეობა ცხიმის განლაგებას ცვლის. ახალდაგროვილი ფენა ისევ თეძოებსა და ბარძაყებს კი არ მიაკითხავს, არამედ მუცლის ღრუში, შინაგან ორგანოებთან ახლოს დისლოცირდება, რაც ძალზე სახიფათოა – შესაძლოა, ცხიმმა ღვიძლსა და სისხლის ნაკადში გაჟონოს და უფრო მეტად ასწიოს ქოლესტერინის დონე, მაშასადამე, ინსულტის განვითარების საფრთხეც, ქოლესტერინის ნაწილი კი ნაღვლის ბუშტში დაკრისტალდეს და ქვების წარმოქმნას შეუწყოს ხელი.
ქირურგია ჭარბი წონის წინააღმდეგ
ოპერაციები გახდომის მიზნით – ასე განიმარტება ტერმინი “ბარიატრიული ქირურგია”. ამ ოპერაციათა ისტორია გასულ საუკუნეში დაიწყო. მედიცინამ პათოლოგიური (მორბიდული) სიმსუქნის საწინააღმდეგოდ ქირურგიულ ჩარევათა მთელი გამა შეიმუშავა. დღეს მსოფლიოში მიღებული ერთ-ერთი ბარიატრიული ოპერაციაა კუჭის ვერტიკალური (გრძივი) რეზექცია – ე.წ. სლივ გასტრექტომია. ამ ოპერაციას კახაბერ ხაჭაპურიძე “ავერსის კლინიკაში” 2011 წლიდან ატარებს.
– პათოლოგიურ სიმსუქნესთან საბრძოლველად ბოლო ოცი წელია აქტიურად ტარდება ორი ტიპის – რესტრიქციული და მალაბსორბციული – ოპერაციები, რომლებიც უფრო მაღალი ეფექტურობით გამოირჩევა. პირველის შედეგად კუჭის მოცულობა მცირდება და პაციენტი იძულებული ხდება, მცირე რაოდენობის საკვებს დასჯერდეს, რასაც მისი კუჭი სრულყოფილად შეიწოვს და გადაამუშავებს, მალაბსორბციული ოპერაციების დროს კი ნაწლავის ნაწილი ეთიშება საჭმლის მომნელებელ ტრაქტს, ნაღველი და პანკრეასის წვენი საკვებს უერთდება არა თორმეტგოჯა, არამედ წვრილი ნაწალავის ქვედა ნაწილში. შესაბამისად, მიღებული საკვები სრულად ვერ გადამუშავდება და ვერ შეიწოვება.
– რომელი ოპერაცია მიიჩნევა უფრო ეფექტურად?
– შედეგის მიხედვით ორივე ტიპის ოპერაციას სხვადასხვა უპირატესობა აქვს.
მალაბსორბციული ოპერაციების შედეგი უფრო ხანგრძლივია (5-10 წელი), მაგრამ ორგანიზმი საკვები ნივთიერებების (რკინის, კალციუმის, ვიტამინების) დეფიციტს განიცდის, ამიტომ ასეთ პაციენტებს მთელი სიცოცხლე სჭირდებათ ენდოკრინოლოგის მეთვალყურეობა, გამოკვლევები, შესაბამისი პრეპარატების მიღება (უმეტესად – გადასხმის სახით).
რესტრიქციული ოპერაციის შემდეგ, რაკი კუჭის ელასტიკურობის გამო მისი მოცულობა კვლავ იზრდება, პაციენტები 3-5 წლის განმავლობაში უკან იბრუნებენ დაკარგული წონის 15%-ს.
– რა არის სლივ გასტრექტომია?
– ეს გახლავთ რესტრიქციული ოპერაცია, რომელიც კუჭის დაპატარავებას გულისხმობს. ოპერაციის შემდეგ კუჭი მილის, ბანანის ფორმას იღებს. მისი მოცულობა 1500-დან 150-200 მლ-მდე მცირდება. ამ მეთოდს ბილიოპანკრეატული შუნტირების ნაწილად გასულ საუკუნეშიც ფართოდ იყენებდნენ, მერე კი სპეციალისტებმა აღმოაჩინეს, რომ რეზექცია ანუ კუჭის სიგრძივი ამოკვეთა, როგორც დამოუკიდებელი ოპერაცია, ასევე ძალზე ეფექტიანია.
ოპერაცია ლაპაროსკოპიული მეთოდით ტარდება და, შესაბამისად, მეტ სიზუსტეს მოითხოვს. ის 1.5-2 საათი გრძელდება. ამ მეთოდის უპირატესობათაგან აღსანიშნავვია კოსმეტიკური ეფექტი (მუცლის წინა კედელზე მხოლოდ მცირე ზომის ხუთი ნაწიბური რჩება). კიდევ ერთი ღირსება ის არის, რომ ოპერაციის შემდგომ პერიოდში ტკივილები ნაკლებად შემაწუხებელია და, რაც მთავარია, ორგანიზმი ნაკლებ ტრავმას იღებს, პაციენტი ოპერაციის შემდგომ სისუსტეს ნაკლებად უჩივის, მედიკამენტებსაც ნაკლებს მოიხმარს, მეორე დღესვე დგება ფეხზე, აქტიურდება, რაც თრომბოებოლიური გართულებების რისკს ამცირებს, და 4-5 დღეში ეწერება სახლში.
– რა შემთხვევაშია აუცილებელი და როდის არ ღირს გახდომის მიზნით ოპერაციის გაკეთება?
– ბარიატრიული ოპერაცია ტარდება სამედიცინო და არა კოსმეტიკური ან პლასტიკური მიზნით. მნიშვნელოვნია სხეულის მასის ინდექსის (სმი) განსაზღვრა და თანმხლები დაავადებების არსებობა. თუ პაციენტს მორბიდული სიმსუქნის გამო აქვს თანმხლები დაავადებები: შაქრიანი დიაბეტი, გულის უკმარისობა, სახსრების დაავადებები (რომლებიც ვლინდება ტკივილით, გადაადგილების შეზღუდვით) და სხვა, – შეიძლება, ოპერაცია ჩატარდეს მაშინაც, როცა სხეულის მასის ინდექსი 35-ს უტოლდება, დანარჩენ შემთხვევებში (თანმხლები დაავადებების არასებობისას) კი სმი, სულ მცირე, 40-ის ტოლი უნდა იყოს.
სლივ გასტრექტომია საუკეთესო შედეგს იძლევა 40-45-ის ტოლი სმი-ს მქონე პაციენტებთან, სუპერმორბიდული პირებისთვის (როცა სმი 50-60-ზე მეტი) კი უფრო ეფექტიანია გასტროშუნტირება.
რაც შეეხება ქვედა ზღვარს, თუ 35-ის ტოლი სმი-ს მქონე პაციენტს თანმხლები დაავადებები არ აქვს და მისი ერთადერთი პრობლემა ჭარბი წონაა, უმჯობესია, ოპერაციისგან თავი შევიკავოთ, რამდენიმე წლის განმავლობაში დავაკვირდეთ და ოპერაციულ მკურნალობას დინამიკის გაურესების შემთხვევაში მივმართოთ.
ყოველივე ამასთან ერთად, დარწმუნებული უნდა ვიყოთ, რომ კონკრეტული პაციენტისთვის ამაოა დიეტა და ცხოვრების რეჟიმის შეცვლა, მას გახდომის სხვა საშუალებები უკვე მოსინჯული უნდა ჰქონდეს და ოპერაცია უკანასკნელ გზადღა რჩებოდეს.
წესისამებრ, პაციენტებს, რომლებიც ოპერაციისთვის მოგვმართავენ, ენდოკრინოლოგის მეთვალყურეობით დიეტა ხუთჯერ მაინც აქვთ დაცული. მათი წონა ემორჩილება დიეტას, მაგრამ შედეგს ვერ ინარჩუნებენ.
ჩვენთან მოსული პაციენტების უმეტესობას ალტერნატიული გზები მოსინჯული აქვს და იცის, რატომ იკეთებს ამ ოპერაციას.
– როგორ ემზადება პაციენტი ოპერაციისთვის?
– ბარიატრიული ოპერაციები ყოველთვის გეგმიურად ტარდება. ეს საშუალებას გვაძლევს პაციენტები კარგად მოვამზადოთ მისთვის. პირველ რიგში, აუცილებელია ისინი სრულად ფლობდნენ ინფორმაციას ოპერაციის, მისი რისკების, გართულებების შესახებ.
მოგეხსნებათ, ყოველგვარ ქირურგიულ ჩარევას ახლავს გართულების რისკი, განსაკუთრებით – მსუქან პაციენტებთნ, ამიტომ ოპერაციემდე 1-1.5 თვით ადრე პაციენტი ენდოკრინოლოგის მეთვალყურეობით იწყებს დიეტას, ფიზიკურ აქტივობას, რათა რამდენიმე კილოგრამი დაიკლოს. დასაკლები კილოგრამების ოდენობა ინდივიდუალურად, პაციენტის წონის მიხედვით გამოითვლება და 5-დან 15-მდე მერყეობს. ეს მცირედიც კი საკმაოდ ამცირებს ოპერაციის თანმხლებ რისკს, ასტიმულირებს ორგანიზმს, აუმჯობესებს ღვიძლის ფუნქციებს.
– მაინც რა რისკს შეიცავს ეს ოპერაცია?
– საქართველოში იმდენი ოპერაცია არ ტარდება, რომ საკუთარ სტატისტიკაზე ვისაუბროთ, ამიტომ ევროპის ქვეყნებისა და ამერიკის გამოცდილებას მოვიშველიებ. არ უნდა დავივიწყოთ, რომ სლივ გასტრექტომია საკმაოდ ახალგაზრდა ოპერაციაა, მისი დამოუკიდებლად ჩატარება მხოლოდ 2000 წლის შემდეგ დაიწყო. მაგრამ უკვე აჩვენა როგორც ეფექტები, ისე გართულებებიც.
სლივ გასტრექტომიის გართულებები სხვა ოპერაციების გართულებებისგან არ განსხვავდება. ესენია გულ-სისხლძარღვთა, სასუნთქი სისტემის პრობლემები. თავად ამ ოპერაციის დამახასიათებელი ქირურგიული გართულებაა ნაკერის უკმარისობა, სისხლდენა და კუჭის სტრიქტურა (შევიწროება), თუმცა მათი სიხშირე დასაშვებს არ აღემატება.
ოპერაციამდე პაციენტს ვატანთ ბუკლეტს, სადაც ყველაფერი წერია ოპერაციისა და მოსალოდნელი გართულებების შესახებ. პაციენტი ეცნობა ამ ინფორმაციას, ექიმთან არკვევს მისთვის მნიშვნელოვან საკითხებს და ხელმოწერით ადასტურებს, რომ ინფორმირებულია.
– რა ხდება ოპერაციის შემდეგ, როგორ იცვლება ნაოპერაციები პაციენტის რეჟიმი?
– ზოგადი მდგომარეობა და ცხოვრების ხარისხი უმჯობესდება, მაგრამ ცხოვრების პრინციპები იცვლება, პაციენტი იძულებულია, გარკვეული წესები დაიცვას. მაგალითად, ოპერაციიდან პირველი 2-3 კვირის განმავლობაში ის იღებს მხოლოდ თხიერ საკვებს, რათა ნაოპერაციები კუჭი ზედმეტად არ გადაიტვირთოს. მისი რაციონი სპეციალური, პროტეინებითა და ცილებით მდიდარი ფაფებისგან შედგება.
სამი კვირის შემდეგ პაციენტი იწყებს შედარებით მყარი საკვების მიღებას. კვება უნდა გაგრძელდეს 30-45 წუთი. საკვები კარგად უნდა იყოს დამუშავებული, ამიტომ პაციენტმა ყოველ ლუკმაზე 20 ღეჭვითი მოძრაობა უნდა შეასრულოს, საკვები მიიღოს ჩაის კოვზით.
ჭარბი საკვების მიღება ღებინებას იწვევს, რაც ნაოპერაციებ კუჭს აზიანებს, ხოლო ხშირი ღებინება კუჭის გადიდებით მთავრდება.
წესისამებრ, ოპერაციიდან 2-3 კვირის აგნმავლობაში პაციენტებს უჭირთ ახალ რეჟიმზე გადასვლა, მერე კი უკვე თავადაც საზღვრავენ, რამდენი კოვზი საკვები ჰყოფნით, რა რაოდენობის სითხე უნდა მიიღონ.
ოპერაციის შემდეგ იკრძალება საღეჭი რეზინის ღეჭვა, შავი პურის მიღება, რადგან ეს ზრდის წყლულების განვითარების რისკს. არც ჭამის დროს სითხის მიღება შეიძლება – ის უნდა მიიღონ ან ჭამამდე 30-40 წუთით ადრე, ან ჭამიდან 30 წუთის შემდეგ.
თუ პაციენტი ამ რეკომენდაციებს არ შეასრულებს, ისეთ კარგ ეფექტს ვერ მიიღებს, მოსალოდნელის მხოლოდ ნახევარს დაიკლებს. მთლიანობაში კი სრული გამოჯანმრთელების პერსპექტივა კარგია, ოპერაციის შემდეგ წონა 40-70%-ით იკლებს. საბოლოო შედეგი 12-16 თვის შემდეგ ხდება თვალსაჩინო.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

გაფანტული სკლეროზი  
 
  ვიდრე ახალგაზრდა და სიცოცხლით სავსე ხარ, გგონია, მუდამ ასე იქნება. სანამ არ შეიტყობ, რომ შენს ნაცნობს მძიმე დაავადება აღმოაჩნდა. სწორედ მაშინ დაფიქრდები პირველად: “ხომ შეიძლებოდა, მეც დამმართნოდა?”
იცოდით, რომ გაფანტული სკლეროზი ახალგაზრდების დაავადებაა? მე ვიცოდი. მიუხედავად ამისა, არასოდეს დავფიქრებულვარ ამაზე, სანამ...
ცნობილია, რომ ნებისმიერი დაავადება ადრეული დიაგნოსტიკის შემთხვევაში უკეთ ემორჩილება მკურნალობას, ამიტომ გადავწყვიტე, გაფანტული სკლეროზის ადრეული ნიშნებისა და მკურნალობის თანამედროვე მიდგომების შესახებ ნევროლოგს, პროფესორ მაია ბერიძეს გავსაუბრებოდი:
– ქალბატონო მაია, რა არის გაფანტული სკლეროზი და რა იწვევს მას?
– გაფანტული სკლეროზი აუტოიმუნური ხასიათის ქრონიკული დაავადებაა. ის უმთავრესად 17-18-დან 40 წლამდე ასაკში გვხვდება. იშვიათია მისი ადრეული და გვიანი ფორმები. ეპიდემიოლოგიური მონაცემებით, გაფანტული სკლეროზი ქალებს სამჯერ უფრო ხშირად ემართებათ, ვიდრე მამაკაცებს.
დაავადების განვითარებაში მრავალი ფაქტორი მონაწილეობს, თუმცა მისი უშუალო მიზეზი ჯერჯერობით, სამწუხაროდ, უცნობია. ამის შესახებ მხოლოდ ვარაუდები არსებობს. ერთ-ერთი, ყველაზე საფუძვლიანი ვარაუდის მიხედვით, მას ე.წ. ნელი ინფექციები (წითელა, წითურა, ჩუტყვავილა, ჰერპესი და სხვა) იწვევს. მოგეხსენებათ, ამ ინფექციათა გამომწვევები ორგანიზმში დიდხანს რჩებიან, ხელსაყრელ პირობებში აქტიურდებიან და გაფანტული სკლეროზისთვის დამახასიათებელ აუტოიმუნურ პროცესებს რთავენ. ამას ისიც ადასტურებს, რომ ვისკონსინის უნივერსიტეტის ლაბორატორიაში (აშშ), ჯაჭვურ-პოლიმერაზული მეთოდით შესწავლისას, გაფანტული სკლეროზით გარდაცვლილთა ტვინში ბორელია, მიკოპლაზმა და ჰერპესის ტიპის ვირუსების გენეტიკური მასალა (Herper simplex, Varicella zoster, ციტომეგალოვირუსი და მეექვსე ტიპის ჰერპესვირუსი) აღმოაჩინეს. თუმცა ვირუსისა თუ ბაქტერიის მატარებელი ბევრია, გაფანტული სკლეროზი კი მხოლოდ ზოგიერთ მათგანს ემართება. ცხადია, რომ დაავადების განვითარებაში სხვა ფაქტორებიც მონაწილეობს.
მნიშვნელოვანი ფაქტორია გეოგრაფიული გარემო. ჩრდილოეთ ზონებში (ინგლისი, კანადა, ჩრდილოეთ რუსეთი) დაავადების ინსიდენსი (წლის განმავლობაში გამოვლენილი ახალი შემთხვევების რიცხვი) გაცილებით მაღალია, ვიდრე სხვაგან. საქმე ის გახლავთ, რომ რაც უფრო ჩრდილო
ეთით ცხოვრობს ადამიანი, მით ნაკლებ მზის სხივს იღებს, შესაბამისად მის ორგანიზმში ნაკლები D ვიტამინი გამომუშავდება. D ვიტამინს სხვა მნიშვნელოვან ფუნქციებთან ერთად ჰორმონული თვისებებიც აქვს და, მკვლევართა აზრით, გარკვეულ როლს ასრულებს ორგანიზმის იმუნური პასუხის ჩამოყალიბებაში – მისი დეფიციტის დროს იმუნური პასუხი უფრო აგრესიულია, ხოლო დაავადების მიმდინარეობა – უფრო მძიმე. საინტერესო ფაქტია, რომ ინუიტებში (ესკიმოსებში) და ჩრდილოეთის ზოგიერთ პოპულაციაში, რომლებიც მზის სხივების მუდმივ დეფიციტს განიცდიან, ეს დაავადება საერთოდ არ გვხვდება. საქმე ის არის, რომ მათი ძირითადი საკვები თევზეულია, რომელიც დიდი რაოდენობით შეიცავს D ვიტამინს. ეკვატორის ახლოს მდებარე ზონებში დაავადება ნაკლებგავრცელებულია. ჩვენს ქვეყანაში ზუსტი სტატისტიკა არ არსებობს, თუმცა, პირადი დაკვირვებით, უკანასკნელ ხანს გაფანტული სკლეროზის შემთხვევებმა საგრძნობლად იმატა. ვერ გეტყვით, ეს დიაგნოსტიკის დახვეწის შედეგია თუ დაავადება რეალურად გახშირდა. ფაქტია, დაბინძურებული გარემო, კლიმატის ცვლილება (გლობალური დათბობა) და 90-იანი წლებიდან მოყოლებული სტრესული გარემო ხელს უწყობს აუტოიმუნური პათოლოგიების განვითარებას. გენეტიკაც მნიშვნელოვანია – აღმოჩენილია გენების პაკეტი, რომელიც არა დაავადებას, არამედ მის მიმართ განწყობას უჭერს მხარს.
– რა ხდება გაფანტული სკლეროზის დროს ორგანიზმში?
– ზემოთ ჩამოთვლილი და სხვა ფაქტორების გავლენით იმუნური სისტემა იწყებს აგრესიას მიელინის ქსოვილის მიმართ. მიელინი ტვინის მნიშვნელოვანი ნაწილია. სწორედ მიელინის გარსით არის დაფარული ნერვების უდიდესი ნაწილი. აღნიშნული აგრესიის შედეგად იწყება დემიელინიზაცია, მიელინის დაშლა, და თავისა და ზურგის ტვინში ანთებითი უბნები წარმოიქმნება. თუ მწვავე ანთებას არ ვუმკურნალეთ, რამდენიმე ხნისნ შემდეგ იგი თვითონვე ჩაქრება და ტვინის შესატყვისი უბანი დანაწიბურდება. ნაწიბური ტვინის ქერქიდან წამოსული იმპულსის გავრცელებას აფერხებს, შესაბამისად, განსაზღვრული ნევროლოგიური ფუნქცია გამოვარდება. პროცესი ეტაპობრივად მოიცავს ტვინის სხვადასხვა უბანს და საბოლოოდ გროვდება ბევრი დაზიანებული უბანი, სიმპტომები ერთმანეთს ემატება და პაციენტი თანდათანობით ინვალიდდება.
–    როგო
რი მიმდინარეობა ახასიათებს გაფანტულ სკლეროზს ?
– არსებობს დაავადების რამდენიმე ფორმა:
• რეციდიულ-რემისიული ფორმა ყველაზე ხშირია (80-85%) და შედარებით კეთილთვისებიანი. დაავადება პერიოდულად მწვავდება, ტვინის რომელიმე უბანში ჩნდება ანთება, ერთხანს გრძელდება, მერე კი ცხრება. თუ ამ დროს მივეშველეთ და ვუმკურნალეთ, შესაძლოა მიელინის გარსი სრულად ან ნაწილობრივ გადარჩეს და აღდგეს კიდეც, რის შემდეგაც დაავადება რემისიის ფაზაში გადადის. რემისია რამდენიმე თვიდან რამდენიმე წლამდე გრძელდება. ათწლიანი რემისიის შემთხვევებიც გვქონია. გამწვავების ხელშემწყობი ფაქტორები კვლავაც ვირუსული ინფექციები და სტრესია.
• მეორეულად პროგრესული ფორმა – ნებისმიერი გამწვავება-რემისიული ფორმა გარკვეული ხნის (10-15 წლის) შემდეგ მეორეულად პროგრესულ ფორმაში გადადის, რაც იმას ნიშნავს, რომ დაავადება განუხრელად, თანდათანობით პროგრესირებს, რეციდივი აღარ დგება, პაციენტი მძიმდება და ინვალიდდება. ფიქრობენ, რომ ამის მიზეზი დროთა განმავლობაში ანტიოქსიდანტური დაცვის დასუსტება და ანთებითი პროცესების შედეგად დაგროვილი თავისუფალი რადიკალებია.
• პირველადად პროგრესული ფორმა – ასეთია შემთხვევათა 15-20%. დაავადება თავიდანვე პროგრესულად მიმდინარეობს, რემისიები არ ახასიათებს და პაციენტი თანდათან მძიმდება, ინვალიდდება. საინტერესოა ისიც, რომ ამ დროს სისხლში არავითარი იმუნოლოგიური ცვლილება არ შეინიშნება. მეცნიერთა შორის გაჩნდა მოსაზრება, საერთოდ გაფანტული სკლეროზია ეს თუ რაღაც სხვა ნეიროდეგენრაციულ დაავადებასთან გვაქვს საქმე.
– რა გავლენას ახდენს ორსულობა დაავადების მიმდინარეობაზე?
– ცნობილია, რომ ნაყოფისადმი აუტოაგრესიის თავიდან ასაცილებლად ორსულის იმუნური სისტემა ტოლერანტული ხდება, მათ შორის – ამ დაავადების მიმართაც. ამიტომ ორსულობის პერიოდში დაავადების ინსიდენსი მცირდება, თუმცა, მშობიარობიდან რამდენიმე თვეში მისი სიხშირე რამდენჯერმე იზრდება. ამ დროს განსაკუთრებით ხშირდება დაავადების გამწვავების შემთხვევები და, წესისამებრ, უფრო აგრესიული ფორმითაც მიმდინარეობს, ვიდრე მანამდე. ასე რომ, ჩვენ ვუფრთხით არა ორსულობას, არამედ მის შემდგომ პერიოდს.
– კლინიკურად როგორ ვლინდება გაფანტული სკლეროზი?
– გაფანტული სკლეროზი სიმპტომების მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, თუმცა შედარებით გავრცელებული ფორმებიც არსებობს. ასეთია ოპტიკური ნევრიტი, როდესაც ახალგაზრდა ასაკში უეცრად მკვეთრად ქვეითდება მხედველობა, ზოგჯერ – სიბრმავემდეც კი. განივი მიელიტის დროს ანთებითი უბანი ზურგის ტვინშია, რის გამოც პაციენტს შესაძლოა ფეხები ან ოთხივე კიდურიც კი წაერთვას (ამას, შესაბამისად, ქვედა პარაპარეზს და ტეტრაპარეზს უწოდებენ). ზოგიერთს მხედეველობის გაორება ახასიათებს, ზოგს კი კოორდინაციის დარღვევა. დაავადების გაშლილი ფორმებიც არსებობს, როცა სხვადასხვა სიმპტომი ერთდროულად იჩენს თავს. წესისამებრ, დაავადება ერთი სიმტპომით იწყება და დროთა განმავლობაში, მას შემდეგ, რაც თავის ტვინის რამდენიმე უბანი დაზიანდება, გამოვლინებაც მრავალფეროვანი ხდება. საბოლოოდ კი ამ ყველაფერს ინვალიდობამდე მივყავართ.
– დაავადების დიაგნოსტიკა რთულია?
– თანამედროვე მედიცინის პირობებში დიაგნოზის დასმა ძნელი აღარ არის. თუ პაციენტს რომელიმე ზემოთ ჩამოთვლილი გამოვლინება აქვს, აუცილებლად ნევროლოგს უნდა მიმართოს. ნევროლოგიურ გასინჯვასთან ერთად, დიდ ინფორმაციას გვაწვდის თავის ტვინის მაგნიტურ-რეზონანსური ტომოგრაფია. ტომოგრაფიით ვხედავთ დაავადებისთვის დამახასიათებელ დემიელინიზაციის უბნებს, რომლებიც თავისა და ზურგის ტვინის ნებისმიერ უბანში შეიძლება შეგვხვდეს. თუმცა ასეთი კერები სხვა დაავადებებსაც (გართულებული შაკიკი, სისხლძარღვოვანი პათოლოგიები, გადატანილი ნეიროინფექციები) ახასიათებს. დიფერენცირებაში გვეხმარება მაღალსპეციფიკური და სენსიტიური გამოკვლევა – ოლიგოკლონური ჩანართების განსაზღვრა თავ-ზურგტვინის სითხეში. სამწუხაროდ, ეს გამოკვლევა ჩვენთან არ ტარდება და მასალის გერმანულ ლაბორატორიებში გაგზავნა გვიწევს. ანალიზის საფუძველზე დანამდვილებით შეგვიძლია დიაგნოზის დასმა. მნიშვნელოვანია ადრეული დიაგნოსტიკა, დროულად დაწყებული მკურნალობა უკეთეს შედეგს გვაძლევს.
– როგორ მკურნალობენ?
– მკურნალობა ორ ეტაპად ტარდება. პირველია გამწვავების მკურნალობა. მთელ მსოფლიოში მიღებულია ერთიანი გაიდლაინი – პულსთერაპია, რომელიც გულისხმობს წონის მიხედვით ინტრავენურად სტეროიდის (მეთილპრედნიზოლონი) გადასხმას. სტეროიდი ძლიერი ანტიანთებითი პრეპარატია და ეფექტურად აცხრობს ანთებით პროცესს, რის შედეგადაც დაავადება რემისიის ფაზაში გადადის.
რემისიის პერიოდში ტარდება იმუნომოდულაციური მკურნალობა. პირველი ჯგუფის ანუ ოქროს ხაზის პრეპარატია ინტერფერონი, მაგალითად, ინტერფერონი ბეტა, ალფა (ავონექსი), რებიფი, ბეტასერონი. მათ ანტივირუსული მოქმედება აქვთ, იმავდროულად შეუძლიათ იმუნიტეტის გადაწყობა აგრესიულიდან ნაკლებაგრესიულ პასუხზე, რის შედეგადაც გამწვავებათა სიხშირე და ძალა მცირდება, რემისია ხანგრძლივდება. ასევე პირველი რიგის პრეპარატი კოპაქსონი (გლატიმერ აცეტატი) ე.წ. იმუნური მატყუარაა. მას ისეთივე ქიმიური ფორმულა აქვს, როგორიც მიელინის საბაზისო პროტეინს, რის გამოც იმუნური აგრესია მის მიმართ მჟღავნდება, მიელინი კი მარტივად რომ ვთქვათ იზოგება. კოპაქსონი ძალიან ეფექტური პრეპარატია.
სამწუხაროდ, გაფანტული სკლეროზის განკურნება ჯერჯერობით ვერ ხერხდება, თუმცა მთელი მსოფლიო ინტენსიურად მუშაობს ამ საკითხზე. ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობაც სრულიად ახალი, ძვირად ღირებული მიდგომაა, რის გამოც ჯერჯერობით ფართოდ არ არის გავრცელებული – სულ რამდენიმე ადამიანზეა გამოცდილი. ამ დროს იმუნიტეტის სრული ჩანაცვლება ხდება – პაციენტი სპეციალურ ჰერმეტულ ბოქსებში თავსდება, ჯერ იმუნოკომპრემეტირებულ მდგომარეობაში გადაყავთ, მერე კი ღეროვანი უჯრედების შეყვანით ახალ იმუნიტეტს უქმნიან. გრძელვადიანი შედეგების შესახებ ინფორმაცია ჯერჯერობით არ მოიპოვება. კიდევ ერთი ახალი მიდგომაა მონოკლონური ანტისხეულებით მკურნალობა. ეს ანტისხეულები დაავადების განვითარების ჯაჭვის ერთ-ერთ რგოლს ბლოკავს და ანთების განვითარებას აღკვეთს. აგრესიული ფორმების დროს მსოფლიოში უკვე ინტენსიურად იყენებენ მონოკლონურ ანტისხეულებს.
– გაფანტული სკლეროზის მკურნალობის ჩვენს ქვეყანაში არსებული პროგრამების შესახებ რას გვეტყვით?
– ჩვენთან, კლინიკა “დეკაში”, ამჟამად სამი მესამე ფაზის კლინიკური კვლევა მიმდინარეობს: ავონექსისა, კოპაქსონისა და ლაქვინიმოდის. პირველი ორი უკვე დახურულია, ხოლო ლაქვინიმოდის პროგრამაში ჩართვის შესაძლებლობა ჯერ კიდევ არის. სამივე პროგრამა ნაწილია მესამე ფაზის სერიოზული კლინიკური კვლევისა, რომელიც მთელ მსოფლიოში მიმდინარეობს. კვლევის ფარგლებში პაციენტები სრულიად უსასყიდლოდ იღებენ ახალ, ეფექტურ და იმავდროულად ძალიან ძვირად ღირებულ პრეპარატებს, იტარებენ გამოკვლევებს, მათ შორის – მაგნიტურ-რეზონანსულ ტომოგრაფიასაც. აღნიშნული პრეპარატები ჩვენი მოსახლეობითვის მიუწვდომელია (თვეში 2000-3000 დოლარი). სამწუხაროდ, მედიკამეტების ოდენობა შეზღუდულია, ამიტომ პროგრამაში ჩასართავად პაციენტი მკაცრ კრიტერიუმებს უნდა აკმაყოფილებდეს: თავად უნდა სურდეს მკურნალობა, არ უნდა იყოს 55 წელზე მეტის, დაავადების დაწყებიდან 10-12 წელზე მეტი არ უნდა იყოს გასული, პაციენტი უნდა იყოს მოსიარულე, არ უნდა ჰქონდეს მძიმე სომატური დაავადება, C, B ჰეპატიტი ან შიდსი და ორსულობისგან თავი უნდა დაიცვას, რადგან აღნიშნული პრეპარატები ნაყოფზე მოქმედებს. ასევეთივე პროგრამები (მე-3 ფაზის კლინიკური კვლევები) ხორციელდება თბილისის რამდენიმე სხვა კლინიკაშიც.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

დაფარული პრობლემა

  სასქესო ორგანოების დაწევა 40 წელს გადაცილებულ ქალთა ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული გინეკოლოგიური პრობლემაა. ჩვენში ქალები ხშირად არად აგდებენ დაავადების პირველ ნიშნებს და გინეკოლოგს მხოლოდ შორს წასულ შემთხვევებში მიმართავენ. საშვილოსნო მცირე მენჯის ღრუს ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს. მართალია, იგი ფიქსირებულია იოგოვანი აპარატით, მაგრამ, იმავდროულად, თავისუფლად მოძრაობს მცირე მენჯის ღრუში, რაც ორსულობისა და მშობიარობის ნორმალური მიმდინარეობისათვის, ასევე – შარდის ბუშტისა და სწორი ნაწლავის ფუქციობისთვის არის საჭირო.
საინტერესოა, რა იწვევს საშვილოსნოს და საშოს დაწევას და როგორ უნდა მოვიქცეთ ამ დროს. ამ და სხვა საინტერესო საკითხებზე მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, გინეკოლოგი თამაზ ნიკოლაიშვილი გვესაუბრება:
– მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების დაწევა და გამოვარდნა პოლიეტიოლოგიური დაავადებაა, საშვილოსნოს იოგოვანი აპარატისა და შორისის კუნთების დასუსტების შედეგი. იგი უმეტესად 40 წელს გადაცილებულ ქალებთან გვხვდება. ასაკთან ერთად ქალის იოგოვანი აპარატი და კუნთები სუსტდება, უწინდელივით მტკიცე აღარ არის. ამას მენოპაუზაც ემატება – არსებობს მოსაზრება, რომ ესტროგენების დეფიციტი იოგოვანი აპარატის დასუსტებას უწყობს ხელს. ამას ემატება უამრავი სხვა ხელშემწყობი ფაქტორიც, რომლებიც მუცლის ღრუს წნევის ქრონიკული მომატების შედეგად საშვილოსნოს დაწევას და შორს წასულ შემთხვევებში – გამოვარდნას იწვევს. ეს ფაქტორებია:
•    მრავალი ორსულობა;
•    გახანგრძლივებული მშობიარობა, დიდი ნაყოფი;
•    სამშობიარო ტრავმა, შორისის დაზიანება;
•    ფიზიკური მუშაობა, სიმძიმეების აწევა.
არანამშობიარევ ქალებთან საშვილოსნოს დაწევა ძალზე იშვიათია, თითქმის არ გვხვდება. საკუთარი პრაქტიკის საფუძველზე შემიძლია გითხრათ, რომ აღნაგობას გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ აქვს, საშვილოსნოს დაწევა დაახლოებით თანაბარი სიხშირით ემართებათ გამხდარ და ჭარბწონიან ქალებს.
–     როგორ მიმდინარეობს საშოსა და საშვილოსნოს დაწევა? როგორ ვლინდება კლინიკურად?
–     დაავადება ერთბაშად არ ვითარდება, იგი ნელ-ნელა პროგრესირებს და რამდენიმე სტადიას გადის. ამის კვალობაზე, განასხვავებენ მის რამდენიმე ხარისხს.
ყველაფერი საშოს კედლების დაწევით იწყება. საშოს წინა კედლის დაწევას დაერთვის შარდის ბუშტის დაწევა – ცისტოცელე, ხოლო უკანა კედლის დაწევას – სწორი ნაწლავის დაწევა – რექტოცელე. დაავადების პროგრესირების შემთხვევაში ვითარდება საშვილოსნოს დაწევა და ბოლოს – მისი გამოვარდნა.
მართალია, დაავადება ნელა პროგრესირებს, მაგრამ მას იმდენად დამახასიათებელი კლინიკა აქვს, შეუძლებელია, ქალმა ვერ იგრძნოს. ვინაიდან საშოს შესავალი მუდმივად ღიაა, ქალი გაჭინთვისას გრძნობს შარდის ბუშტის ან სწორი ნაწლავის ჩამოწევას, აქვს სიმძიმის, ზეწოლის, უცხო სხეულის მუდმივი შეგრძნება შორისის მიდამოში. შარდის ბუშტს დაწევას თან ახლავს შესაბამისი სიმპტომები – ხშირი შარდვა, შარდის შეუკავებლობა, უნებლიე შარდვა (ხველის, სიცილის, დაცემინების დროს). როდესაც საშვილოსნო მთლიანად გარეთ გამოვარდება, მისი ლორწოვანის საცვალთან ხანგრძლივი კონტაქტის გამო ვითარდება ეროზიები და ტროფიკული წყლულები, რაც ძალიან მტკივნეულია და ზოგჯერ სისხლიანი გამონადენიც ახლავს თან. ირღვევა სქესობრივი ცხოვრება. ზოგჯერ პათოლოგია უკიდურეს მდგომარეობას აღწევს – გამოვარდნილი საშვილოსნო ქალს სიარულსა და ჯდომაში უშლის ხელს.
–     როგორ სვამენ საშოსა და საშვილოსნოს დაწევის დიაგნოზს? რამდენად მნიშვნელოვანია დროული დიაგნოსტიკა?
–     დიაგნოზის დასმა ადვილია – ანამნეზი, ჩივილები და გინეკოლოგიური გასინჯვა ყველაფერს ნათელს ჰფენს. დაავადების დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობის ადრეულ ეტაპზე დაწყება, ცხადია, ძალიან მნიშვნელოვანია. შორს წასული დაავადება ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ დისკომფორტთან ერთად მრავალ გართულებასაც იწვევს: ირღვევა მეზობელი ორგანოების ფუნქცია, მცირდება ქალის შრომისუნარიანობა, არასრულფასოვანი სქესობრივი ცხოვრების გამო ხშირია ოჯახური კონფლიქტი. როცა საშოს შესავალი მუდმივად ღიაა, იზრდება აღმავალი ინფექციის განვითარების რისკიც. მკურნალობის დროულად დაწყების შემთხვევაში გართულებებისა და მკურნალობის რადიკალური მეთოდების თავიდან აცილებაც შეგვიძლია.
– საშვილოსნოს დაწევის მკურნალობის რა მეთოდები არსებობს?
– ძირითადი მიმართულება ქირურგიული ჩარევაა. მართალია, არსებობს მკურნალობის კონსერვატიული მეთოდებიც – მენჯის ფუძის კუნთების გასამაგრებელი სამკურნალო ფიზკულტურა და გინეკოლოგიური მასაჟები, მაგრამ ისინი მხოლოდ დაავადების პროგრესირებას თუ შეუშლიან ხელს, ორგანოს დაწევის შემთხვევაში კი მხოლოდ მასაჟით ფონს ვერ გავალთ, ამ დროს ქირურგიული გზით მისი პლასტიკაა საჭირო.
არსებობს ქირურგიული მკურნალობის რამდენიმე სახეობა. ზოგიერთი მათგანი მარტივია, ზოგი კი – შედარებით რთული, რადიკალური. რაც უფრო ადრეულ ეტაპზე გამოვავლენთ დაავადებას, მით უფრო მარტივი ოპერაციით მოგვარდება პრობლემა.
გინეკოლოგიური ქირურგიის ისტორიის განმავლობაში საშვილოსნოს დაწევის მკურნალობის უამრავი მეთოდი შექმნილა. ზოგიერთი მათგანის ავტორები ჩვენც ვართ. ზოგმა მეთოდმა გაამართლა, ზოგმა – ნაკლებად. ოპერაცია წარმატებულად მაშინ მიიჩნევა, როცა იგი რეციდივს არ გვაძლევს. დღეს ოპერაციული მკურნალობის უმთავრესად ორ მეთოდს მიმართავენ: საშოსმხრივ პლასტიკას შარდის ბუშტისა და ლევატორების ფიქსაციით და საშვილოსნოს ექსტირპაციას (ამოღებას) შემდგომი პლასტიკით. თუ შარდის ბუშტი ან სწორი ნაწლავი დაწეულია (ზოგჯერ ორივე ერთდროულად არის დაწეული), მათი მაღლა აწევა და ფიქსაციაც საჭიროა.
ოპერაციის სახეობის შერჩევისას მრავალ ფაქტორს ვითვალისწინებთ. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ასაკს. თუ ქალი ახალგაზრდაა, ბავშვის გაჩენას კიდევ აპირებს და საშვილოსნოს დაწევაც არ არის საგანაგაშო (საშვილოსნო დაწეულია, მაგრამ არ არის გამოვარდნილი), პირველს ვამჯობინებთ – საშოსმხრივ პლასტიკას შარდის ბუშტისა და ლევატორების ფიქსაციით. როცა საშვილოსნოს დაწევა მნიშვნელოვანია, ორგანო გამოვარდნილია და პაციენტის ასაკიც დიდია, მივმართავთ ტოტალურ ჰისტერექტომიას (საშვილოსნოს ამოკვეთას) დანამატებითურთ ან მათ გარეშე. საშვილოსნოს ამოკვეთის შემდეგ ხდება დარჩენილი ტაკვის ფიქსაცია და საშოს პლასტიკა, რათა ქალმა სრულფასოვანი სქესობრივი ცხოვრება განაგრძოს.
ქირურგიული ტაქტიკის შერჩევისას დაავადების მიზეზსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს. ზოგჯერ (მრავალი, გართულებული მშობიარობის შემდეგ) ისეც ხდება, რომ ქალი ახალგაზრდაა, საშვილოსნოს შენარჩუნება უნდა, მაგრამ ორგანოს მდგომარეობა (გამოვარდნა) ამის საშუალებას არ გვაძლევს. ამგვარი შემთხვევებისთვის ოპერაციის ჩვენეული მოდიფიკაცია შევიმუშავეთ – საშვილოსნოს ვტოვებთ, მაღლა ვწევთ და აპონევროზის ნაფლეთებით მას გავა-საშვილოსნოს იოგებზე ვამაგრებთ. აპონევროზის ქსოვილები მტკიცეა, არ იწელება და საშვილოსნო ფიქსირებულ ადგილას რჩება. საშვილოსნოს აწევის შემდეგ საშოც უბრუნდება თავის ანატომიურ ადგილს.
მკურნალობის თანამედროვე მეთოდია სხვადასხვა ტიპის ფიქსაცია ბადით. ბადეს იყენებენ განსაკუთრებით მძიმე შემთხვევებში – ძლიერი დაწევისას, ოპერაციის შემდგომი რეციდივისას და მაშინ, როდესაც საშვილოსნოს დაწევას შარდის შეუკავებლობა ახლავს თან. ბადის გამოყენება დიდ ხანია დაიწყო. წინათ გართულება მეტი იყო: შეხორცება, ეროზიები ბადის ჩაკერების არეში, – თანამედროვე ბადეები კი დახვეწილი და ბუნებრივ ქსოვილებთან ზედმიწევნით მიახლოებულია, რის გამოც გართულებათა რისკი შემცირდა, თუმცა არ გამქრალა. ოპერაცია ბადის გამოყენებით უფრო ხანგრძლივია, ოპერაციის შემდეგ ქალს ერთხანს უჭირს სქესობრივი ცხოვრება, ეროზიების განვითარების რისკი კვლავაც რჩება და ოპერაცია მეტ ხარჯსაც მოითხოვს. მე უკვე ორმოცი წელია ამ საქმეს მივდევ, საშვილოსნოს დაწევის სამკურნალო ათასობით ოპერაცია მექნება გაკეთებული და რეციდივის შემთხვევას ვერ ვიხსენებ. ამიტომ რუტინულად, ყველა ოპერაციისას, ბადის გამოყენებას არ ვემხრობი, რადგან იგი მაინც უცხო სხეულია. მიმაჩნია, რომ როდესაც ფიქსაცია საკუთარი, ბუნებრივი ქსოვილებით შეიძლება, ასეც უნდა მოვიქცეთ და ბადე მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში გამოვიყენოთ.
ოპერაციის შემდეგ რეაბილიტაციის პერიოდის ხანგრძლივობა ჩატარებული ოპერაციის მასშტაბზეა დამოკიდებული. რაც უფრო მარტივია ჩარევა, მით უფრო მალე ხდება ორგანიზმის სრული რეაბილიტაცია.
–     რას ურჩევდით ქალებს? როგორ ავიცილოთ თავიდან საშვილოსნოს დაწევა?
–     მსურს, კიდევ ერთხელ გავუსვა ხაზი დაავადების ადრეული დიაგნოსტიკის მნიშვნელობას. ვურჩევ ახალგაზრდა ქალებს, რომლებმაც უკვე ორჯერ ან მეტჯერ იმშობიარეს: როგორც კი იგრძნობენ შორისის მიდამოში რაიმე სახის ზეწოლას ან უცხო სხეულს, ნუ გადადებენ ექიმთან ვიზიტს და დროულად მიხედონ საკუთარ ჯანმრთელობას. საშოს და საშვილოსნოს პლასტიკას ქალისთვის არა მხოლოდ სამკურნალო, არამედ ესთეტიკური მნიშვნელობაც აქვს, მეტადრე – ახალგაზრდისთვის: ამ ოპერაციის შემდეგ ის სრულფასოვან ცხოვრებას განაგრძობს.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

ქრონიკული ვენური დაავადება
 
  აი, აპრილიც დადგა. ზამთრის სიცივეებით თავმობეზრებულებს, თბილი დღეები გვახარებს. მაგრამ არის ხალხი, ვინც გაზაფხულს შიშით ელის. მზეს ჯერ წესიერად არც კი მოუკრებია ძალა, მათ კი უკვე იწვნიეს დათბობის მწარე შედეგი – ქრონიკული ვენური დაავადების გამწვავება.  საინტერესოა, რამდენს აწუხებს ვენების პრობლემები და რა ელით მათ თანამედროვე მედიცინის პირობებში. ამ პრობლემაზე სასაუბროდ ნ. ბოხუას სახელობის ანგიოლოგიისა და სისხლძარღვთა ქირურგიის ცენტრის დირექტორის მოადგილეს, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორს, ექიმ ანგიოლოგ მამუკა ბოკუჩავას ვეწვიეთ:
– ქრონიკული ვენური დაავადება ზოგადი ცნებაა და გულისხმობს ქვედა კიდურების ვენური სისტემის ყველა სახის კლინიკურ პათოლოგიას – როგორც ვიზუალურს (მაგალითად, ვენების ვარიკოზული გაგანიერება), ისე სიმპტომურს, როცა პაციენტს მხოლოდ დღის ბოლოს სიმძიმისა და შეშუპების შეგრძნება აწუხებს.
პრობლემა ძალზე აქტუალურია, თანამედროვე მონაცემებით, მსოფლიოს განვითარებული ქვეყნების მოსახლეობის 60%-ზე მეტს ქვედა კიდურების ვენური სისტემის ესა თუ ის დაავადება აქვს.
– რა იწვევს ქრონიკულ ვენურ დაავადებას?
– დაავადების უშუალო მიზეზი არავინ იცის. ცნობილია, რომ ამ დროს ქვედა კიდურების ვენების ტონუსი ქვეითდება, ვენის კედელი კარგავს ელასტიკურობას, ვენა თანდათან ფართოვდება და ქვედა კიდურებიდან გულისკენ სისხლის გადასროლა უჭირს. იშლება იმ სარქველთა ფუნქციაც, რომლებიც ქვედა კიდურების ვენათა კედლებშია განლაგებული და მათ სისხლის გადასროლაში ეხმარება. ამ პროცესების შედეგად ვენები უფრო და უფრო ფართოვდება, სისხლი ვენურ სისტემაში ყოვნდება, რაც ვენებს უფრო მეტად აზიანებს და იკვრება მანკიერი წრე. ქრონიკული ვენური დაავადების განვითარებაში დიდ როლს ასრულებს ასევე ლიმფის დრენაჟის გაუარესება და მიკროცირკულაციის მოშლა.
ცნობილია ფაქტორები, რომლებიც ხელს უწყობს დაავადების განვითარებას. ეს ფაქტორებია:
* მდედრობითი სქესი;
* დაავადების მიმართ გენეტიკური განწყობა;
* ჰორმონული პრეპარატების (კონტრაცეპტივების) არაწორი მიღება;
* ორსულობა და მენოპაუზა;
* ასაკი;
* სიმსუქნე, კვების არასწორი რეჟიმი;
* კიდურების ტრავმული დაზიანება;
* დღის არასწორი რეჟიმი (დიდხანს დგომა ან ჯდომა).
– კლინიკურად როგორ ვლინდება ქრონიკული ვენური დაავადება?
– დაავადებას ახასიათებს ფეხების ადვილად დაღლა, ტკივილი, სიმძიმის შეგრძნება, რომელიც საღამოს მოახლოებასთან ერთად იმატებს. თუნდაც ერთი სიმპტომის არსებობა უკვე ქრონიკული ვენური დაავადების არსებობას ნიშნავს. პაციენტები აღნიშნავენ, რომ საღამოობით დასაჯდომ ადგილს ეძებენ, რათა ფეხები გაშალონ და დისკომფორტი შეიმსუბუქონ. შორს წასულ შემთხვევებში ვითარდება ზედაპირული ვენების ვარიკოზული გაგანიერება, კანი მუქდება და ჩნდება ჭრილობა, რომლის მკურნალობაც სააკმაოდ რთული და ხანგრძლივი პროცესია.
– როგორ მკურნალობენ ქრონიკულ ვენურ დაავადების?
– მკურნალობის მეთოდის შერჩევა დაავადების სტადიასა და ვენური სისხლის მიმოქცევის მოშლის ხარისხზეა დამოკიდებული. არსებობს მკურნალობის ორი ძირითადი მიმართულება: კონსერვატიული, რომელიც გულისხმობს მედიკამენტურ და კომპრესიულ თერაპიას და მაკორექტირებელი, როგორიცაა სკლეროთერაპია, ამბულატორული მინიფლებექტომია და ქირურგიული ოპერაცია. ზოგჯერ მათი კომბინაციაც გამართლებულია.
ქრონიკული ვენური დაავადების სამკურნალოდ ვიყენებთ ვენოტონურ საშუალებებს (დეტრალექსი დღესდღეობით მთელ მსოფლიოში ნომერ პირველ ვენოტონურ საშუალებადაა მიჩნეული). იგი ზრდის ვენების კუმშვადობას (ტონუსს), რითაც აუმჯობესებს ვენური სისხლის მიმოქცევას, ზრდის ლიმფის დრენაჟს (ნაკადს) და ამით ამცირებს ქვედა კიდურების ტკივილს, შეშუპებას, დაზიანებისგან იცავს უმცირეს ვენებს, რის შედეგადაც ცხრება შეშუპება და ადგილობრივი ანთება და ხორცდება ქვედა კიდურების ვენური წყლულები.
– როგორ ავარიდოთ თავი ვენების ვარიკოზულ გაგანიერებას?
– ქრონიკული ვენური დაავადების მსუბუქი ფორმების დროს დისკომფორტის შესამსუბუქებლად და ვენების ვარიკოზული დაავადებისგან თავის ასარიდებლად რამდენიმე პირობაა საჭირო:
* მოარიდეთ სხეული მზის ხანგრძლივ ზემოქმედებას;
* რეგულარულად ივარჯიშეთ (ისეირნეთ, ირბინეთ);
* აკონტროლეთ წონა;
* ჯდომისას ხანგრძლივად ნუ გადაიდებთ ფეხს ფეხზე;
* ერიდეთ დიდხანს და გაუნძრევლად ერთ ადგილას დგომას. თუ მაინც მოგიწიათ, რამდენიმე წუთში ერთხელ რამდენჯერმე აიწიეთ ფეხის წვერებზე. თუ დიდხანს ზიხართ სამუშაო ადგილას, 30 წუთში ერთხელ ადექით და ცოტა გაიარ-გამოიარეთ;
* ატარეთ ოდნავ ელასტიკური წინდები, მაგრამ არა მეტისმეტად მჭიდრო;
* კვების რაციონში მეტი ადგილი დაუთმეთ ხილსა და ბოსტნეულს. ერიდეთ მარილიან საკვებს.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

ულტრაბგერის ენა
ვიკვლევთ საშარდე სისტემას


  თუ ბოლო დროს გვერდის გტკივილი დაგჩემდათ, ხშირად შარდავთ, შარდმა ფერი იცვალა ან მოშარდვის სურვილი ღამით რამდენჯერმე გაღვიძებთ, დროა, საშარდე სისტემის ულტრაბგერითი გამოკვლევა ჩაიტაროთ. თუ ულტრაბგერის დასკვნაში ვერ გაერკვიეთ, ჩვენი რესპონდენტი, ექიმი რადიოლოგი დიმიტრი ჩინჩალაძე დაგეხმარებათ:
– საშარდე სისტემის ულტრასონოგრაფია მოიცავს თირკმელების, შარდის ბუშტის და ზოგიერთ კლინიკაში – წინამდებარე ჯირკვლის (პროსტატის) კვლევას. მნიშვნელოვანია, პაციენტი გამოკვლევაზე მომზადებული მოვიდეს.
შარდის ბუშტი სრულფასოვნად რომ დავათვალიეროთ, ის კარგად უნდა იყოს სავსე. გარდა ამისა, სავსე შარდის ბუშტი ქმნის იმ “ფანჯარას”, რომელიც წინამდებარე ჯირკვლის ვიზუალიზაციისთვის გვჭირდება.
– თირკმელების ულტრასონოგრაფიის დასკვნაში ხშირად ვხვდებით ტერმინ “მიკროლითიაზს”. რას ნიშნავს ეს?
– მართალი ბრძანდებით, მიკროლითიაზი ძალზე გავრცელებული დიაგნოზია, თუმცა ხშირად ჰიპერდიაგნოსტიკასთან გვაქვს საქმე. ჩემთან მოდიან შეშინებული პაციენტები, რომელთაც ჰგონიათ, რომ თირკმელები სავსე აქვთ კენჭებით, გამოკვლევის შემდეგ კი ირკვევა, რომ ეს ჩვეულებრივი მიკროლითიაზია. მიკროლითიაზი ნიშნავს, რომ თირკმლის მენჯფიალოვან სისტემაში განლაგებულია მცირე (4 მმ-მდე) ზომის კონკრემენტები. ზოგიერთ დასკვნაში “მიკროლითიაზის” ნაცვლად წერია “მცირე ზომის ექოპოზიტიური (ან ჰიპერექოგენური) ჩანართები”. ეს ის არის, რასაც ხალხში სილას ეძახიან.
მიკროლითიაზი თითქმის ყოველ მეორე ზრდასრულ ადამიანს აქვს. ის საშიში არ არის, თუმცა ვერ გამოვრიცხავთ, დროთა განმავლობაში მიკროლითები გაიზარდოს და შედარებით დიდი ზომის კონკრემენტებად იქცეს.
– რა განსხვავებაა მიკროლითებსა და კენჭებს შორის?
– ის, რასაც ხალხში კენჭს ეძახიან, 4 მმ-ზე დიდი ზომის კონკრემენტია. როდესაც ზომა ამ მაჩვენებელს სცდება, იზრდება კონკრემენტის სიმკვრივეც, რაც ულტრაბგერით კვლევაზე შესაბამისი ნიშნით – აკუსტიკური ჩრდილით ვლინდება. თუ დასკვნაში ამოიკითხეთ, რომ თირკმლის შემკრებ სისტემაში (მენჯფიალებში) ისახება ჰიპერექოგენური ან ექოპოზიტიური ჩანართი აკუსტიკური ჩრდილით, საქმე ნამდვილად კენჭთან გაქვთ. თუმცა არც ეს არის სამყაროს აღსასრული – სანამ კენჭი თირკმელში გაუნძრევლად დევს, საშიში არაფერია. პრობლემა მაშინ იწყება, როცა კონკრემენტი თირკმლიდან გამოსვლას “გადაწყვეტს”.
– როგორ მივხვდეთ, რომ კენჭი დაიძრა? ექოკოპიურად თუ ვლინდება ეს?
– ცხადია, კენჭის გავლას შესაბამისი ულტრაბგერითი სურთი აქვს, თუმცა უამისოდაც ძნელია, ვერ იგრძნო და გამოგეპაროს. თირკმლიდან კონკრემენტის გამოსვლას საკმაოდ ინტენსიური ტკივილი ახლავს თან. მას თირკმლის კოლიკას ეძახიან. როდესაც კონკრემენტი თირკმლის მენჯ-ფიალას ტოვებს და საშარდე გზების შედარებით ვიწრო ნაწილში, შარდსაწვეთში, გადმოდის, აქ, წესისამებრ, იჭედება და შარდის სავალ გზას ბლოკავს. ამის შედეგად შარდი გუბდება და მენჯ-ფიალა ფართოვდება, სამედიცინო ტერმინოლოგიას თუ გამოვიყენებთ – დილატირდება. სწორედ დილატაციაა მტკივნეული და ჩვენც სწორედ ამას ვხედავთ გამოკვლევისას.
ულტრაბგერით ბლოკის მიზეზის დადგენა, სამწუხაროდ, ყოველთვის ვერ ხერხდება. თუ კენჭი შარდსაწვეთის ზედა – პროქსიმულ, ქვედა –დისტალურ ან იუქსტავეზიკალურ ნაწილში (უშუალოდ შარდის ბუშტთან შეერთების ადგილას) გაიჭედა, მისი პოვნა შედარებით ადვილია, მაგრამ ზოგჯერ კონკრემენტი შარდსაწვეთის შუა ნაწილში იჭედება, ამ უბნის ვიზუალიზაცია კი გადაბერილი ნაწლავების ფონზე, განსაკუთრებით – ჭარბწონიან პაციენტებში, შეუძლებელია. თუ პაციენტს წინა დღეს გამწმენდი ოყნა აქვს გაკეთებული, ამ დროს ეს ძალიან გვეხმარება. ნორმაში შარდსაწვეთი ულტრაბგერაზე საერთოდ არ ვიზუალიზდება. მას მხოლოდ მაშინ ვხედავთ, როცა შიგ შარდი გუბდება და შარდსაწვეთი ფართოვდება.

– თირკმლის კიდევ რომელ დაავადებას აღმოაჩენენ ულტრაბგერით?
– ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი ექოლოგიური დიაგნოზი თირკმლის ცისტაა. მას აღვწერთ როგორც მომრგვალო, მკვეთრკონტურებიან ან მკაფიოდ კონტურირებულ, ანექოგენურ წარმონაქმნს. თირკმლის ცისტა კეთილთვისებიანი წარმონაქმნია, ხშირად ა
რავითარ პრობლემას არ იწვევს და არც კლინიკურად ვლინდება. მისი დიაგნოსტირება, წესისამებრ, შემთხვევით, ექოსკოპიური გამოკვლევისას ხდება. მიზანშეწონილია თირკმლის ცისტის განვითარების დინამიკაზე დაკვირვება.
ხშირია თირკმლის პტოზი –  დაწევა. ის უმეტესად გამხდარ, ასთენიური აღნაგობის პირებთან გვხვდება. ხშირად წააწყდებით ასეთ დიაგნოზსაც: ბერტინის სვეტი. ეს უკანასკნელი განვითარების ანომალიაა, რაც თირკმლის არასრულ გაორებას ნიშნავს. ამ დროს თირკმლის პარენქიმა სინუსშია ჩაზრდილი და კლინიკურად არ ვლინდება.
– წინამდებარე ჯირკვლის რომელი დაავადებები ჩანს ექოსკოპიურად?
– თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ულტრაბგერა წინამდებარე ჯირკვლის გამოკვლევის ერთ-ერთი უ მნიშვნელოვანესი მეთოდია. 40 წლიდან ყველა მამაკაცმა პროფილაქტიკის მიზნით წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა ჩაიტაროს წინამდებარე ჯირკვლის გეგმური გამოკვლევა. ჩვენ ყველაზე ხშირად მის გადიდებას ანუ ჰიპერპლაზიას ვხედავთ. ნორმაში პროსტატის ჯირკვლის ზომა 25 გრამს არ აღემატება. ასაკთან ერთად მისი ზომის უმნიშვნელო მატება საგანგაშო არ არის, თუმცა მაინც მოითხოვს უროლოგის კონსულტაციას. ულტრაბგერითი კვლევის საფუძველზე ვერ გადავწყვეტთ, კეთილთვისებიანია მისი გადიდება თუ პროსტატის კიბოს შედეგი. ამის დაბეჯითებით თქმა პროსტატის სპეციფიკური ანტიგენის განსაზღვრისა და ბიოფსიის გარეშე შეუძლებელია. ხშირად ვწერთ: “წინამდებარე ჯირკვლის სტრუქტურა – არაერთგვაროვანი. მასში ისახება ფიბროზული ქსოვილი და პეტრიფიკატები”. არც ეს არის საშიში – ჩანაწერი მხოლოდ წინამდებარე ჯირკვალში გადატანილი ანთებითი პროცესების კვალზე მიუთითებს.
ხშირი შარდვის მიზეზი შეიძლება იყოს შარდის ბუშტის ბანალური ანთება, რაც იშვიათად ულტრაბგერითაც ვლინდება მისი კედლის გასქელებით, ლორწოვანი გარსის რელიეფურობით ან ღრუში ნალექის არსებობით. არცთუ იშვიათია შარდის ბუშტის დივეტიკული – კედლის დეფექტი, რომელსაც ამგვარად აღვწერთ: “შარდის ბუშტის კედელზე ისახება მკვეთრკონტურებიანი ანექოგენური წარმონაქმნი, რომელიც უკავშირდება შარდის ბუშტის ღრუს”. ხოლო შარდის ბუშტის კეთილთვისებიანი წარმონაქმნი, პოლიპი, შემდეგნაირად აღიწერება: “შარდის ბუშტის ღრუში ისახება ექოგენური წარმონაქმნი, რომელიც ფიქსირებულია კედელზე და პაციენტის პოლიპოზიციური კვლევისას მდებარეობას არ იცვლის”.
ხშირად პაციენტები არად აგდებენ ისეთ ჩივილებს, როგორებიცაა ხშირი შარდვა, ღამით რამდენიმეჯერ ადგომა მოსაშარდად, სისხლიანი შარდვა – რატომღაც მიაჩნიათ, რომ ეს ნორმალურია. სინამდვილეში ასე არ არის. ყველა ეს სიმპტომი ექიმთან ვიზიტის საჭიროებაზე მიუთითებს.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

ფრთხილად, ცხელია!

  დამწვრობა ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული საყოფაცხოვრებო ტრავმაა. მ. იაშვილის ბავშვთა კლინიკური საავადმყოფოს გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სასწავლო ცენტრის ინსტრუქტორი მარინა გოგიძე ამბობს, რომ აუცილებელია, მოსახლეობამ, მათ შორის – ბავშვებმაც, კარგად იცოდნენ, როგორ მოიქცნენ დამწვრობის პირველსავე წუთებში, რადგან არასწორად გაწეული პირველი დახმარება ხელს უშლის დამწვრობის შემდგომ მკურნალობას, ამძიმებს დაავადების მიმდინარეობას და ზოგჯერ სავალალო შედეგსაც იწვევს.
– განასხვავებენ თერმულ, ქიმიურ, ელექტრულ და რადიაციულ დამწვრობებს. საყოფაცხოვრებო პირობებში ხშირია დამწვრობა ცხელი უთოთი, წყლით, ორთქლით, სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერებით, მათ შორის – სარეცხი და საწმენდი საშუალებებით. კატასტროფის, უბედური შემთხვევის, მაგალითად, ხანძრის დროს ადამიანი უფრო სერიოზულ დაზიანებას იღებს, ვიდრე საყოფაცხოვრებო პირობებში. როდესაც დამწვრობა მცირე ფართობით არის შემოსაზღვრული, მხოლოდ კონკრეტულ ტრავმას ვმკურნალობთ, ხოლო დიდი ფართობის დაზიანებისას საქმე გვაქვს დამწვრობით დაავადებასთან, რომელსაც თავისი სტადიები და მიმდინარეობა აქვს. ამ დროს ძალიან მნიშვნელოვანია, პაციენტი დროულად მივიყვანოთ ექიმთან.
გავრცელებული შეცდომა
დამწვრობის დროს ხშირად ხმარობენ შინაურ საშუალებებს: დაზიანებულ ადგილზე იდებენ კარტოფილს, იყრიან სოდას, ისვამენ კბილის პასტას ან ზეთს, ეს კი საქმეს ართულებს, თუნდაც იმიტომ, რომ შესაძლოა, გამოყენებული პროდუქტები ინფექციის წყაროდ იქცეს. მოსახლეობაში განსაკუთრებით პოპულარულია დამწვრობის დროს ზეთის გამოყენება. ზეთი აპკივით ეფარება დამწვარ კანს, არ აძლევს გაგრილების საშუალებას, სიმხურვალე გარეთ ვეღარ გამოდის და პროცესი, ნაცვლად იმისა, რომ შეჩერდეს, უფრო ღრმავდება.
წყალი, წყალი და წყალი
დამწვრობის დროს დაზიანებული არეს გასაგრილებლად და პროცესის შესაჩერებლად ყველაზე მარტივი საშუალება გამდინარე წყალია. თერმული (ცეცხლით, ცხელი წყლით, ორთქლით გამოწვეული) დამწვრობისას დაზიანებული ადგილი ათი წუთით უნდა შევუშვიროთ გამდინარე გრილ წყალს. წყლის ტემპერატურა კომფორტული უნდა იყოს. ძალიან ცივი წყალი არ არის სასურველი, რადგან შედარებით დიდი ფართობის მომცველი დამწვრობისას შესაძლოა დამწვრობითი შოკი განვითარდეს. ამ დროს სხეულის ტემპერატურა ეცემა, სისხლის მიმოქცევა კაპილარულ დონეზე იზღუდება და ცივი წყლის დამატება ამ ეფექტს უფრო მეტად გააძლიერებს.
შემდეგი ეტაპი
ამის შემდეგ დაზიანებულ ადგილას შეგიძლიათ სტერილური საფენი დააფინოთ და დოლბანდით გადაახვიოთ. ჯობს, ექიმ-კომბუსტიოლოგს (დამწვრობის სპეციალისტს) მიმართოთ, რომელიც დამწვრობის ფართობისა და სიღრმის მიხედვით შეარჩევს შესაბამის მალამოს. ძალიან დიდი ფართობის მომცველი და ღრმა დამწვრობისას ცხიმოვანი მალამოები არ არის რეკომენდებული, წყლის ფუძეზე დამზადებულები იხმარება, რადგან ის, სულ ცოტა, დღეში ერთხელ უნდა ჩამოიბანოს და თ
ავიდან წაესვას, ცხიმოვან ფუძეზე დამზადებული მალამოს ხმარებისას კი ამის გაკეთება ძნელია. ერიდეთ შინაურ მალამოებსაც, რადგან არ არსებობს გარანტია, რომ ის სტერილურ პირობებშია დამზადებული. თუ მალამოს იხმართ, აფთიაქში ნაყიდი, ქარხნული წესით დამზადებული უნდა გამოიყენოთ.
თუ ბავშვი დაშავდა
ბავშვს გაცილებით ნაზი და სათუთი კანი აქვს, ვიდრე მოზრდილ ადამიანს. ჩვილს კანი სულ ოდნავ ცხელი წყლის მოხვედრის შემთხვევაშიც კი ზიანდება. იმ ტემპერატურაზე, რომელზეც მოზრდილს შესაძლოა არაფერი დაემართოს, ბავშვები ზოგჯერ II ხარისხის დამწვრობას იღებენ. ისიც შესაძლოა, მცირე ფართობის დამწვრობამ სერიოზული გართულება გამოიწვიოს. ხშირად მშობელი ადეკვატურად ვერ აფასებს ზიანს, ამიტომ ჯობს, ბავშვი მცირე დამწვრობის შემთხვევაშიც კი ექიმთან წავიყვანოთ.
მდგომარეობის სიმძიმე
დამწვრობის სიმძიმე მის ხარისხზე, დაზიანებული ზედაპირის ფართობზე, ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობასა და ასაკზეა დამოკიდებული. ბავშვები და ხანდაზმულები უფრო მძიმედ იტანენ ამ ტრავმას, ვიდრე ახალგაზრდა ჯანმრთელი ადამიანები.
დამწვრობის ხარისხი
საქართველოში გამოყენებული კლასიფიკაციით, გამოიყოფა ოთხი ხარისხის დამწვრობა:
* I ხარისხისა ყველა ჩვენგანს მიუღია. ამის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია მზით დამწვრობა, რომელიც კანის მხოლოდ ზედაპირულ შრეს აზიანებს და მეორე დღესვე რჩება.
* II ხარისხის დამწვობის შემთხვევაში კანზე წარმოიქმნება ბუშტუკი. ამ შემთხვევაში კანის ეპითელიზაციას ანუ აღდგენას შვიდი დღე სჭირდება (შედარებისთვის – IIIა ხარისხის დამწვრობისას 21 დღემდეა საჭირო).
* IIIა, IIIბ, IV ხარისხი უკვე ღრმა დაზიანებას გულისხმობს. IV ხარისხის დამწვრობა ფაქტობრივად დანახშირებაა. IIIბ და IV ხარისხის დამწვრობის დროს კანის იმდენად ღრმა შრეები ზიანდება, რომ თავისით ვერ აღდგება და ოპერაციულ მკურნალობას მოითხოვს.
ხელის დამწვრობა
საყოფაცხოვრებო პირობებში განსაკუთრებით ხშირია ხელის დამწვრობა. ვიდრე ხელს გამდინარე წყალს შეუშვერთ, მოიხსენით სამკაულები (ბეჭდები, სამაჯურები), რადგან დამწვარი ადგილი თანდათან შეშუპებას იწყებს, სამკაული კი შეშუპებულ კიდურს ღრმად მოეჭირება და სისხლით მომარაგებას დაარღვევს, რაც დამატებით პრობლემებს წარმოშობს.
დამწვრობა ცხელი წყლით
ბავშვები განსაკუთრებით ხშირად იღებენ თერმულ ტრავმას ცხელი წყლით (ჩაით, ყავით და ა.შ.). გახსოვდეთ, ამ შემთხვევაში ძალიან მნიშვნელოვანია სწრაფი მოქმედება. დაზიანების პროცესის შესაჩერებლად თითოეული წამი ძვირფასია. ვინაიდან ნაჭერი დიდხანს ინარჩუნებს სიმხურვალეს, პირველი, რაც უნდა გააკეთოთ, ის არის, რომ ბავშვს სასწრაფოდ გახადოთ ტანზე და დამწვარი ადგილი გამდინარე გრილ წყალს შეუშვიროთ. თუ ათი წუთი ვერ გააჩერებთ, სანამ დამწვრობა არ გაგრილდება, მანამდე მაინც.
პირის ღრუს დამწვრობა
ცხელი სითხით შესაძლოა პირის ღრუც დაიწვათ, შედეგად პირის ღრუს ლორწოვანი შეშუპდეს და ასფიქსიის საფრთხე გაჩნდეს.
პირის დამწვრობის შემთხვევაშიც პირში გრილი წყალი გამოივლეთ.
ქიმიური დამწვრობა
საყოფაცხოვრებო პირობებში ქიმიურ
ი დამწვრობა იშვიათია, თუმცა ქიმიური დაზიანების გამოწვევა შეუძლია ნებისმიერ სარეცხ ან საწმენდ საშუალებას კანზე ხანგრძლივი მოქმედებისას, ასევე – სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერების წყალთან ან ერთმანეთთან ურთიერთქმედების შედეგად წარმოქმნილ შხეფებს კანზე ან თვალზე მოხვედრისას.
ქიმიური დამწვრობის დროს პირველი დახმარების ძირითადი პრინციპია დაზიანებული არის ჩამობანა გრილი გამდინარე წყლით 30 წუთის განმავლობაში.
თვალის დამწვრობა
თვალის დამწვრობა შესაძლოა განვითარდეს თვალში როგორც ქიმიური ნივთიერების, ისე ცხელი წყლის ან ცხიმის შხეფის მოხვედრის შედეგად. გამდინარე წყლის ზემოქმედების ხანგრძლივობა ამ შემთხვევაშიც მიზეზზეა დამოკიდებულ: თერმული დამწვრობა – 10 წუთი, ქიმიური დამწვრობა – 30 წუთი. თუ მხოლოდ ერთი თვალი დაზიანდა, წყლის ნაკადი საღი თვალიდან დაზიანებულისკენ უნდა ჩაედინებოდეს (სურ. #1). თუ ორივე თვალია დამწვარი, დაშავებული პირაღმა უნდა დააწვინოთ და წყალი ისე დაასხათ, რომ ნაკადი თვალების შიგნითა კუთხიდან გარეთ მიედინებოდეს (სურ. #2). მნიშვნელოვანია, ქიმიური ნივთიერება საცრემლე არხში კი არ მოხვდეს, არამედ გარეთ გამოირეცხოს, რათა საცრემლე არხი არ დააზიანოს. წყლის ჭავლი მეტისმეტად ძლიერი არ უნდა იყოს.
სასუნთქი გზების თერმოინჰალაციური დაზიანება
სასუნთქი გზების დამწვრობა სიცოცხლისთვის საშიში დაზიანებაა. არსებობს საფრთხე, დროის ძალიან მცირე მონაკვეთში შეშუპდეს სასუნთქი გზების ლორწოვანი გარსი და გადაიკეტოს სასუნთქი გზები, ამიტომ, თუ ასეთ დაზიანებას ეჭვობთ, დროის დაკარგვა არ შეიძლება, დაშავებული სასწრაფოდ სტაციონარში უნდა გადაიყვანოთ.
მზით დამწვრობა
ზაფხულში განსაკუთრებით დიდია მზით დამწვრობის ალბათობა, ამიტომ ერიდეთ მზის პირდაპირ სხივებს დღის 12-დან საღამოს 5 საათამდე.
მზით დამწრობის დროსაც ეფექტურია გრილი წყლის გადავლება 10 წუთის განმავლობაში. ამ დროს შეგიძლიათ გამოიყენოთ პანთენოლის სპრეიც, რომელიც გამაყუჩებელსაც შეიცავს და I ხარისხის დამწვრობის დროს ეფექტურად მოქმედებს.
სამახსოვრო
* დამწვრობის დროს არ გამოიყენოთ ლოსიონები, მალამოები, ყინული.
* ექიმთან მისვლამდე არ დაარღვიოთ ბუშტუკის მთლიანობა – ეს გაზრდის ინფექციის შეჭრის ალბათობას.
* დიდი და ღრმა დამწვრობის შემთხვევაში არ მოაშოროთ დაზარალებულს შავებულს მჭიდროდ მიკრული ტანსაცმელი.
* დიდი ფართობის მომცველი დამწვრობის შემთხვევაში, როდესაც არსებობს დამწვრობითი შოკის განვითარების ალბათობა, არ მისცეთ დაშავებულს ბევრი წყალი – ეს ღებინებას გამოიწვევს.
* კატასტროფის, ხანძრის და დიდი მასშტაბის უბედურების შემთხვევაში თქვენ ვერ გაუწევთ პაციენტს შესაბამის დახმარებას, მთავარია, დროულად გამოიძახოთ სასწრაფო.
არსებობს სტატისტიკა, რომ რაც მეტი კომფორტია ოჯახში, მით ნაკლებია დამწვრობის საფრთხე და რაც ნაკლებია კომფორტი, მით მეტია დამწვრობითი ტრავმის მიღების ალბათობა, ამიტომ დამწვრობა სოციალურად დაუცველი ფენის დაავადებად ითვლება.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

ექოსკოპია ორსულობისას: რას გვაჩვენებს ულტრაბგერა

  XX საუკუნის მრავალ, კაცობრიობისთვის უდიდესი მნიშვნელობის მქონე მიღწევას შორის კვლევის თანამედროვე მეთოდებს უდავოდ გამორჩეული ადგილი უკავია. დღეს სამედიცინო დიაგნოსტიკის შესაძლებლობები პრაქტიკულად უსაზღვროა. ადრეული დიაგნოსტიკის მნიშვნელობა ერთიორად იმატებს, როდესაც საქმე ნაყოფის ჯანმრთელობას ეხება. ორსულთა პატრონაჟის სწორად წარმართვაში უდიდეს როლს ასრულებს ექოსკოპიური კვლევა. ამ მეთოდის უპირატესობას ერთიორად ზრდის მისი უსაფრთხოება. დღეს ორსულობა ულტრაბგერითი კვლევის გარეშე წარმოუდგენელია. თითქმის ყველამ იცის, რომ ორსულობის მე-12 კვირიდან ექოსკოპიურად შესაძლებელია ნაყოფის სქესის დადგენა, ბევრიც საგულდაგულოდ ინახავს ჯერ კიდევ მუცლად მყოფი შვილის სურათს...
მაგრამ ულტრასონოგრაფიის შესაძლებლობები ამით როდი ამოიწურება. რა ინფორმაციას გვაწვდის ექოსკოპიური კვლევა, ნამდვილად უსაფრთხოა თუ არა და რამდენჯერ უნდა ჩაიტაროს ის ორსულმა? ამ და სხვა საკითხებზე ექიმი გინეკოლოგ-რადიოლოგი თამუნა ჩხაიძე გვესაუბრება.
– ქალების უმრავლესობა ორსულობის დიაგნოსტიკისთვის ექსპრესტესტს მიმართავს. აუცილებელია თუ არა ორსულობის ამ გზით დადგენის შემდეგ მისი ექოსკოპიურად დადასტურება და რა ვადიდან ჩანს ექოსკოპიაზე ნაყოფი?
– ულტრაბგერითი კვლევით საშვილოსნოს ღრუს ორსულობისას სანაყოფე პარკის დანახვა მეხუთე კვირიდან არის შესაძლებელი, ტრანსვაგინალური (საშოსმხრივი) მიდგომით კი მისი ვიზუალიზაცია ხდება მეოთხე კვირიდანაც, როდესაც სანაყოფე პარკის დიამეტრი სულ 2-3 მმ-ია. მართალია, ამ ვადებზე ორსულობის დიაგნოსტიკა ტესტითაც შეიძლება, მაგრამ შარდით ექსპრესდიაგნოსტიკა ვერ გვაწვდის ინფორმაციას სანაყოფე პარკის ადგილმდებარეობაზე (საშვილოსნოს ღრუშია თუ მის გარეთ), თანაც პასუხი ყოველთვის არ არის სწორი, ამიტომ ორსულობის ექოსკოპიურად დადასტურება აუცილებელია.
– სახელდობრ როდის შეიძლება შეცდეს ტესტი?
– შარდის ყველა ექსპრესტესტი ერთსა და იმავე პრინციპს ეფუძნება – ის შარდში ადამიანის ქორიონულ გონადოტროპინს (ქგ) განსაზღვრავს. ეს ჰორმონი ქალის ორგანიზმში ორსულობის მეშვიდე-მეათე დღეს გამომუშავდება. ამრიგად, ცრუ დადებითი შედეგები შეიძლება მივიღოთ:
• თუ ქალი იღებს ქგ-ის შემცველ პრეპარატს (შარდში ჰორმონის მაღალი დონე ნარჩუნდება პრეპარატის მიღების შეწყვეტიდან ორი კვირის განმავლობაში);
• შეწყვეტილი ორსულობის დროს – ტესტი დადებითია დაახლოებით 19-20 დღე;
• ხელოვნური აბორტის შემდეგ – დაახლოებით 30 დღე;
• გარე ორსულობის შემდეგ (პოსტოპერაციულ პერიოდში) – დაახლოებით 12-13 დღე;
• სხვადასხვა გინეკოლოგიური დაავადების – ქორიონეპითელიომის, ბუშტნამქერის, საკვერცხის ტერატოდერმოიდული ცისტის – დროს;
• საკვერცხეების, საჭმლის მომნელებელი სისტემის, ფილტვების, თირკმლის ზოგიერთი ავთვისებიანი სიმსივნის დროს.
თუ ქგ-ის კონცენტრაცია არასაკმარისია, ტესტის პასუხი შესაძლოა უარყოფითი იყოს. ასევე ცრუ უარყოფით შედეგს ვიღებთ შემდეგ შემთხვევებში:
• დიდი რაოდენობით სითხის მიიღების შემდეგ (ამ დროს ქვეითდება ქგ-ის კონცენტრაცია; სწორედ ამიტომ არის რეკომენდებული ტესტირება დილის შარდით);
• თირკმლის ფუნქციური დარღვევის დროს;
• გვიანი ოვულაციის დროს;
• მოსალოდნელი თვითნებითი აბორტის ან ნაყოფის განვითარების ანომალიების (მაგალითად, ანემბრიონემიის) დროს;
• დაბალკვალიფიციური ტესტის გამოყენების ან ტესტირების წესების დაუცველობის დროს;
• საშვილოსნოს გარე ორსულობის დროს (შემთხვევათა 20-30%-ში).
განსაკუთრებით დიდია ექოსკოპიის მნიშვნელობა საშვილოსნოსგარე ორსულობის დიაგნოსტიკისთვის. როცა ექსპრესდიაგნოსტიკა შარდით უარყოფით პასუხს იძლევა, დიაგნოზის დასადგენად საჭირო ხდება სისხლში ქორიონული გონადოტროპინის ბეტა სუბერთეულის განსაზღვრა, მისი მატების დინამიკის შეფასება და პარალელურად – ექოსკოპიური კვლევა. ამ დროს წამყვანი მნიშვნელობა კომპლექსურ მიდგომას ენიჭება. შედეგი ძალზე ფასეულია – ადრეული დიაგნოსტიკის შემთხვევაში შესაძლებელია ორგანოშემანარჩუნებელი (კვერცხსავალი მილის) ოპერაციის ჩატარება, ასევე – კონსერვატიული, მედიკამენტური მკურნალობა. ტრანსვაგინალური კვლევით მხლოდ საშვილოსნოსგარე ორსულობის დიაგნოზი კი არ ისმება, არამედ ფასდება მედიკამენტური მკურნალობის ეფექტურობაც. თუ დიაგნოსტიკა დაგვიანდა და საჭირო გახდა რადიკალური ქირურგიული ჩარევა (მილის ამოკვეთა), იმატებს უნაყოფობის, განმეორებითი გარე ორსულობის რისკი (ყოვლე მეოთხე შემთხვევაში). ასე რომ, ამ მხრივ ექოსკოპიური კვლევა ფასდაუდებელია.
– გეგმურად რამდენჯერ უნდა ჩაიტაროს ორსულმა ექოსკოპია და რა ფასდება ამ ვიზიტების დროს?
– პირველი კვლევა ტარდება ორსულობის დასადგენად, საშვილოსნოს ღრუსა და ექტოპიური (საშვილოსნოსგარე) ორსულობის დიფერენცირებისთვის.
მეორე კვლევის მიზანი ემბრიონის კარდიოლოგიური აქტივობის აღნუსხვაა.
მესამე კვლევა 10-14 კვირის ვადაზე ტარდება. ეს სკრინინგული კვლევაა. ამ დროს ფასდება ქალას თაღის ძვლები, თავის ტვინის სისხლძარღვოვანი წნული, ცხვირის ძვლები, ხერხემალი, კუჭი, მუცლის წინა კედელი, შარდის ბუშტი და კიდურები. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საყელოსმიერ სივრცეს (NT). თუ NT არე აღემატება დასაშვებ ნორმას (>3 მმ), ორსული რისკჯგუფში ხვდება და ნაყოფის ქრომოსომული ანომალიების გამოსარიცხად სათანადო ბიოქიმიური კვლევა უტარდება. კარიოტიპული (გენეტიკური) პათოლოგიების საბოლოო დადასტურება ქორიოცენტეზით ხდება. აღსანიშნავია, რომ ციტოგენეტიკურმა ანალიზმა ექოგრაფიულ მონაცემებსა და გენეტიკურ ანომალიებს შორის მჭიდრო კავშირი აჩვენა. შემთხვევათა 50.7%-ში საქმე გვაქვს დაუნის სინდრომთან, 23.7% – ედვარდსის, 9%-ში – ტერნერის, 4.9%-ში – პატაუს სინდრომთან. მინდა, ხაზგასმით ვთქვა, რომ მხოლოდ NT არის ზომის მომატება არ გახლავთ გენეტიკური პათოლოგიების აბსოლუტური მარკერი – მისი გარდამავალი მატება შეინიშნება გულის სხვადასხვა მანკის დროსაც, ხოლო ასიდან ხუთ შემთხვევაში იბადება ჯანმრთელი ბავშვი, ამიტომ სწორი დიაგნოსტიკისთვის საჭიროა კომპლექსური მიდგომა.
მეოთხე რუტინული კვლევა მეცხრამეტე-ოცდამეორე კვირას ტარდება. ის მიზნად ისახავს ნაყოფის ბაზისურ კვლევას, გულ-სისხლძარღვთა, ცნს-ის, ფილტვების, საჭმლის მომნელებელი, შარდსასქესო, საყრდენ-მამოძრავებელი სისტემების სხვადასხვა პათოლოგიის გამოვლენას.
მეხუთე კვლევა ტარდება მშობიარობის წინ, რათა დადგინდეს ნაყოფის, პლაცენტის მდებარეობა, განისაზღვროს ნაყოფის მასა, შეფასდეს ცერვიკალური არხის, გადატანილი საკეისრო კვეთის შემთხვევაში – პოსტოპერაციული ნაწიბურის სრულფასოვნება.
ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში, საჭიროებისამებრ, შესაძლოა ჩატარდეს დამატებითი კვლევაც.
– ექოსკოპიის ერთ-ერთი მიზანი სანაყოფე სითხის შეფასებაა. რა საფრთხეს შეიცავს მცირეცწყლიანობა ან ჭარბწყლიანობა და რა იწვევს ამ პათოლოგიებს?
– სანაყოფე წყლებს დიდ ყურადღებას ვაქცევთ. მცირეწყლიანობა ხშირად დაკავშირებულია ნაყოფის საშარდე გზების დახშობასთან, თირკმლის პარენქიმის მეორეულ დაზიანებასთან, ნაყოფის თირკმელების აგენეზიასთან (არარსებობასთან), პლაცენტის პათოლოგიებთან, სანაყოფე სითხის ნაადრევ დაღვრასთან, ნაყოფის განვითარების შეფერხების სინდრომთან. გამოხატული მცირეწყლიანობა პროგნოზულად არაკეთილსაიმედოა – შემთხვევათა 40%-ში გვხვდება ქრომოსომული ანომალიები.
მრავალწყლიანობის მიზეზები ბოლომდე ჯერ კიდევ არ არის შესწავლილი. ვიცით, რომ მას იწვევს როგორც დედის, ისე ნაყოფის დაავადებებიც. დედისმხრივი მიზეზებია საშვილოსნოსშიდა ვირუსული ინფექციების (წითელას, სიფილისის, ციტომეგალოვირუსის, ტოქსოპლაზმოზის, ჰერპესის, პარვივირუსის და სხვათა) შედეგად განვითარებული ამნიონიტი, დიაბეტი, მრავალნაყოფიანი ორსულობა. ნაყოფისმხრივ მიზეზებს უმთავრესად საჭმლის მომნელებელი და ცენტრალური ნერვული სისტემის განვითარების ანომალიები მიეკუთვნება.
– ულტრასონოგრაფიული კვლევისას ფასდება პლაცენტისა და ჭიპლარის მდგომარეობაც. რას ნიშნავს პლაცენტის წინმდებარეობა, მისი სიმწიფის სხვადასხვა ხარისხი, ჭიპლარის ანომალიები?
– პლაცენტა ნაყოფსა და დედის ორგანიზმს შორის მიმდინარე რთულ მორფოფუნქციურ პროცესებს უზრუნველყოფს. დამტკიცებულია, რომ ნაყოფის სრულფასოვანი განვითარება მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული საშვილოსნო-პლაცენტურ ჰემოდინამიკაზე (სისხლის მიმოქცევაზე). ულტრაბგერით შეგვიძლია დავადგინოთ პლაცენტის ლოკალიზაცია, ზომები, სტრუქტურა, დოპლექსიმეტრიით (ტარდება ექოსკოპიასთან ერთად) კი ფასდება სისხლის მიმოქცევა სისტემაში საშვილოსნო-პლაცენტა-ნაყოფი. პლაცენტის მიმაგრების ადგილს კლინიკური ღირებულება მესამე ტრიმესტრის ბოლოდან აქვს. კერძოდ, წინამდებარეობის (კიდით, ნაწილობრივი, სრული) დროს მშობიარობა საკეისრო კვეთით სრულდება. მეორე ტრიმესტრში პლაცენტის მიმაგრების ადგილი არააქტუალურია, რადგან ორსულობის პროგრესირებასთან ერთად ეს ორგანო საშვილოსნოს ფუძისკენ გადაინაცვლებს. კლინიკური მნიშვნელობა აქვს პლაცენტის ზომებსაც. მისი გადიდება თან ახლავს იმუნურ RH ABO სისტემის კონფლიქტი), არაიმუნურ, ინფექციურ პროცესებს, შაქრიან დიაბეტს, რკინადეფიციტურ ანემიას, არის ნაყოფის ჰემოლიზური დაავადების ადრეული მარკერი.
განასხვავებენ პლაცენტის სიმწიფის ოთხ ხარისხს: ნულოვანი სტადია – ორსულობის 28-30-ე კვირამდე; I სტადია – 30-34-ე კვირამდე; II სტადია ) 34-38-ე კვირამდე; III სტადია – 37-ე კვირიდან.
პლაცენტის ნაადრევი მომწიფება შესაძლოა გამოიწვიოს ინფექციამ, კალციუმის სიჭარბემ, ვადაგადაცილებამ, კოაგულოპათიამ, პრეეკლამფსიის დროს ქორიონული სისხლძარღვების რეაქციამ (ნეკროზი). პლაცენტის ნაადრევ მომწიფებას ხშირად თან ახლავს ნაყოფის განვითარების შეფერხება (თუმცა ამ აზრს ყველა მეცნიერი არ იზიარებს). საზოგადოდ, ტერმინი “პლაცენტის ნაადრევი მომწიფება” მის ჭარბ კალცინირებას გულისხმობს, მაგრამ ხაზგასასმელია, რომ პლაცენტას და ნაყოფს აქვთ დიდი კომპენსატორული პოტენციალი, ამიტომ პლაცენტის ჰიპერკალცინირების დროს ფეტოპლაცენტურ უკმარისობაზე საუბარი შეიძლება მხოლოდ მაშინ, როცა გვაქვს დამატებითი კლინიკური და ინსტრუმენტული მონაცემები. სხვა შემთხვევაში პლაცენტის კალცინოზი მისი ფუნქციური აქტივობის დაქვეითების რისკფაქტორად განიხილება.
ჭიპლარი პლაცენტას ნაყოფთან აკავშირებს. ულტრაბგერითი კვლევა განსაზღვრავს პლაცენტასა და ნაყოფის მუცლის წინა კედელთან მისი მიმაგრების ადგილს, სისხლძარღვების რაოდენობას ჭიპლარში, ჭიპლარის პათოლოგიებს, მის შემოხვევას, სიმოკლე-სიგრძეს, ნამდვილი ან ცრუ კვანძების არსებობას და სხვა. ამ მონაცემებს მეანისთვის უაღრესად დიდი კლინიკური მნიშვნელობა აქვს.
– საშიშია თუ არა ექოსკოპიური კვლევის ხშირი ჩატარება? რამდენად უსაფრთხოა ვაგინალური კვლევა?
– ულტრაბგერა მაღალი სიხშირის ბგერაა (3.5-5 მგ`ც) და მას არაფერი აქვს საერთო რადიაციასთან. მისი სიხშირის სპექტრი ისეთივეა, როგორიც ღამურების ან დელფინების მიერ გამოცემული ბგერებისა. ორსულობისას, საზოგადოდ, რეკომენდებულია 4-5 კვლევის ჩატარება, თუ, რასაკვირველია, დამატებითი კვლევა არ გახდა აუცილებელი. ტრანსვაგინალური კვლევა უსაფრთხოა ორსულობის ნებისმიერ ვადაზე, მაგრამ ჭარბი სისხლიანი გამონადენის დროს მისგან თავი შეკავება ჯობს.
– საჭიროაა თუ არა ექოსკოპიისთვის მომზადება?
- დიახ, ორსულობის მე-10-12 კვირამდე ტრანსაბდომინალურ კვლევაზე სავსე შარდის ბუშტით უნდა მიბრძანდეთ, II-III ტრიმესტრებში – ცარიელი შარდის ბუშტით. ტრანსვაგინალური კვლევა ასევე დაცლილი შარდის ბუშტის ფონზე ტარდება.
– არსებობს სხვადასხვა შესაძლებლობის მქონე ექოსკოპიური აპარატები. აქვს თუ არა მნიშვნელობა, რომელი აპარატით ტარდება კვლევა და რა ფუნქციებს ასრულებს 3D და 4D აპარატები?
– გამოსახულების ვიზუალიზაციის ხარისხი, რა თქმა უნდა, აპარატის მოდელზეა დამოკიდებული, თუმცა სწორ დიაგნოზს მეტწილად ექიმის კვალიფიკაცია და გამოცდილება განაპირობებს. 3D ულტრაბგერითი კვლევა არის ნაყოფის სტატიკური გამოსახულება სამ განზომილებაში. 4D – ეს არის 3D ფორმატით მიღებული გამოსახულება მოქმედებაში, რომელიც შეგვიძლია ვნახოთ რეალურ დროში. სამედიცინო თვალსაზრისით, ამ კვლევების უპირატესობა არცთუ ისე დიდია. ისინი მხოლოდ ექიმს ეხმარებიან დიაგნოსტირებაში, განსაკუთრებით – რბილი ქსოვილების, სახის სტრუქტურების ანომალიების დადგენაში. ტრადიციული ორგანზომილებიანი და 3D/4D კვლევები კი არ გამორიცხავს, არამედ ავსებს ერთმანეთს და კომპლექსური, სრულყოფილი კვლევის საშუალებას გვაძლევს.
გვანცა გოგოლაძე

მოკლედ | ვრცლად

ყურადღება: პატარას სახსარი სტკივა!

  ეს რამდენიმე დღეა, ბავშვი ფეხის სახსარს იტკივებს. ისიც შეამჩნიეთ, რომ სახსარი შესივდა და პატარას მოძრაობა შეუზღუდა. რა თქმა უნდა, ასეთ სიმპტომებს უყურადღებოდ ვერ დატოვებთ და პედიატრს დაუკავშირდებით. ადვილი შესაძლებელია, გასინჯვის შემდეგ მან ბავშვთა რევმატოლოგთან გაგგზავნოთ, რადგან აუცილებლად უნდა გამოირიცხოს ისეთი სერიოზული პათოლოგია, როგორიცაა ინფექციური ართრიტი, იგივე სეპტიკური ართრიტი, იგივე ბაქტერიული ართრიტი, რომელიც, ყოველგვარი საერთაშორისო პროტოკოლითა თუ სტანდარტით, გადაუდებელ სტაციონარიზაციას მოითხოვს.
ამ დაავადების შესახებ ჟვანიას საუნივერსიტეტო აკადემიური კლინიკის რევმატოლოგი, თსსუ ბავშვთა და მოზარდთა მიმართულების ასისტენტ-პროფესორი თინათინ კუტუბიძე გვესაუბრება:
– სამწუხაროდ, პედიატრებთან სეპტიკური ართრიტით მიმართვიანობამ  იმატა. სეპტიკური ართრიტი  ინფექციური გენეზის ანთებითი დაავადებაა, უმეტესად – ბაქტერიული, თუმცა იშვიათად შესაძლოა სოკომ  (მიკობაქტერიებმა) და ვირუსმაც გამოიწვიოს. ისიც ცნობილია, რა სიხშირით იწვევს სეპტიკურ ართრიტს სხვადასხვა ბაქტერია. სოკოვანი ართრიტი კი, წესისამებრ, იმუნიტეტდათრგუნვილ ბავშვებს ემართებათ.
– რა ნიშნებია საყურადღებო მშობლებისთვის? რა სიმპტომებით ვლინდება დაავადება?
– უპირველესად, სახსრის ტკივილით, უმეტესად – მუხლის, მენჯ-ბარძაყის ან კოჭ-წვივის ერთ-ერთი სახსრისა. შედარებით იშვიათია ზედა კიდურების სახსრების დაზიანება და ძალიან იშვიათი – ორი სახსრისა.
მტკივანი სახსარი შესივებულია, ბავშვი მოძრაობისას ზოგავს მას, დატვირთვას არიდებს სახსარს, რადგან ეს ძლიერ ტკივილს აყენებს. ამ სიმპტომებს მაღალი ტემპერატურაც ერთვის. ამ დროს მშობელი აუცილებლად უნდა დაუკავშირდეს ექიმს, რომელიც ბავშვის მდგომარეობის შეფასების შემდეგ გადაწყვეტს, სჭირდება თუ არა მას სტაციონარში დაწვენა.
– რა კრიტერიუმებით განსაზღვრავს ექიმი, სეპტიკურ ართრიტთან აქვს თუ არა საქმე?
– ამის დასადგენად ექიმს საკმაოდ დიდი მოცულობის ინფორმაციის მოძიება უწევს. უპირველესად, ის არ უნდა მოატყუოს მაღალი ტემპერატურის არარსებობამ. ერთ-ერთი სარწმუნო კვლევის მონაცემებით, სეპტიკური ართრიტის მქონე ბავშვთა 2/3-ს ექიმთან მისვლისას ტემპერატურა არ აღენიშნება, თუმცა 1-2 დღის წინ ჰქონდა.
ექიმმა უნდა მიაგნოს ინფექციის სავარაუდო წყაროს, რადგან ხშირად სეპტიკური ართრიტის გამომწვევია A ჯგუფის ბეტა ჰემოლიზური სტერპტოკოკი ან B ჯგუფის სტრეპტოკოკი, უნდა გაირკვეს, ხომ არ უძღვოდა წინ სახსროვან კომპონენტს ზედა სასუნთქი გზების ინფექცია,  ხომ არ გადაუტანია ბავშვს ქირურგიული, თუნდაც სტომატოლოგიური ჩარევა ან ინტრავენური მანიპულაცია (მაგალითად, ვენიდან სისხლის აღება), რომელიც შესაძლოა ინფექციის წყაროდ ქცეულიყო, ნაწლავური ან შარდსასქესო სისტემის ინფექცია, ხომ არ ჰქონია დაზიანებული ანთებადი სახსრის გარშემო რომელიმე რბილი ქსოვილი, რადგან ინფექციის გავრცელება შესაძლებელია როგორც სისხლის გზით, ისე პენეტრაციითაც, ანუ ინფექციის უშუალოდ რბილი ქსოვილებიდან შეჭრით, თუმცაღა იშვიათად. პირველი შემთხვევის გამოსარიცხად რბილი ქსოვილის ნებისმიერი ლოკალიზაციის ანთებას ვითვალისწინებთ, თუნდაც იმპეტიგოს სახეზე, ფურუნკულს და სხვ.
ექიმი უნდა დაინტერესდეს, დატვირთული ხომ არ არის ბავშვის ანამნეზი სახსრების დაზიანებით მიმდინარე რომელიმე დაავადებით, მაგალითად, იუვენილური იდიოპათური ართრიტით. ასეთი ბავშვები ხშირად იღებენ იმუნოსუპრესულ პრეპარატებს, რის გამოც ისედაც ანთებით სახსარზე ადვილად ვრცელდება სხვადასხვა ინფექცია. იუვენილური ართრიტის გამოსარიცხად უნდა ვიცოდეთ, დაავადება მწვავედ დაიწყო თუ ართრიტის ნიშნები პერიოდულად, ტალღისებურად იჩენდა თავს.
დასადგენია, ხომ არ შეინიშნება წონის კლება – ეს ტუბრეკულოზურ ართრიტზე მიუთითებს. სხვათა შორის, ეს უკანასკნელი ბოლო ხანს შესამჩნევად გახშირდა. მშობლებს ვეკითხებით, ხომ არ აქვს ბავშვს კონტაქტი ტუბერკულოზით დაავადებულთან.
უნდა გაირკვეს ისიც, ხომ არ გადაუტანია ბავშვს ტრავმა – ის თავისთავადაც შეიძლება იქცეს ინფექციის წყაროდ, რასაც ემატება ინფექციის ხელშემწყობი მეოე მიზეზი – ტრავმის შედეგად სისხლით მომარაგების დარღვევა.
რაკი არსებობს ვირუსული ართრიტები, რომლებსაც ხშირად იწვევს პარვოვირუსი და კიდევ უფრო ხშირად – ჰერპესის ჯგუფის ვირუსები (მათ შორის  – ჩუტყვავილას ვირუსიც), უნდა გაირკვეს, ხომ არ უძღვოდა წინ ართრიტს გამონაყარი.
ძალიან მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, ხომ არ უმკურნალიათ ბავშვისთვის ბოლო ხანს ანტიბიოტიკით. რადგან შესაძლოა, ართრიტის მიზეზი სწორედ ის პროცესი იყოს, რომელსაც ანტიბიოტიკით მკურნალობდენ. გამორიცხული არ არის, ანტიბიოტიკმა წაშალოს ართრიტის კლინიკა და ჩამოაყალიბოს რეზისტენტული ფლორა, რისი გათვალისწინებაც აუცილებელია მკურნალობის ტაქტიკის ასარჩევად.
უნდა გამოირიცხოს შრატისმიერი რეაქცია, რომელიც ცხელებით და სახსრის შეშუპებით ვლინდება, თუმცა ეს არ გახლავთ ართრიტი. შრატისმიერი რეაქციის შემთხვევაში სახსრის გარშემო რბილი ქსოვილებია შეშუპებული.
ასევე უნდა ვიკითხოთ, ხომ არ უმოგზაურია ბავშვს რომელიმე ეგზოტიკურ ქვეყანაში, რათა ლაიმის დაავადება გამოირიცხოს.
უნდა გაირკვეს. აცრილია თუ არა ბავშვი  H.influenza-ზე, დატვირთული ხომ არ არის ართრიტით ოჯახური ისტორია და სხვა.
– ვხედავ, ექიმს საკმაოდ დიდი ინფორმაციის მოკრება უწევს. რომელი გამოკვლევა ეხმარება მას დიაგნოსტიკაში?
– სეპტიკური ართრიტი პედიატრის, რევმატოლოგისა და ქირურგის გუნდურ მუშაობას მოითხოვს, ამიტომ მსგავი სიმპტომების არსებობისას ბავშვი სტაციონარში უნდა დავაწვინოთ.
რაც შეეხება კვლევებს, აუცილებლად უნდა ჩატარდეს სისხლის საერთო ანალიზი, განისაზღვროს ანთების მარკერები (ედსი, C-რეაქტიული ცილა და სხვა), შესწავლილ იქნეს სისხლის კულტურა, რათა მასში ბაქტერიების გავრცელება გამოირიცხოს.
კლასიკურ შემთხვევაში აუცილებელია სინოვიური სითხის ასპირაცია, ანუ სასახსრე სითხის ამოღება, რასაც გამოცდილი ქირურგები აკეთებენ, და მისი გამოკვლევა. ამ პროცედურას სამკურნალო ეფექტიც აქვს, ვინაიდან სითხის ამოღება შვებას ჰგვრის ბავშვს, თანაც ამ დროს სახსარში შეჰყავთ ანტიბიოტიკი, ზოგჯერ – ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატიც, მაგალითად, კორტიკოსტეროიდი. სინოვიური სითხის შესწავლა მიიჩნევა ოქროს სტანდარტად, რომელსაც ხშირად ვერ ან არ ვაკეთებთ ხოლმე.
აქტიურად მივმართავთ სახსრის რენტგენოგრაფიასა და ულტრაბგერით კვლევას. რენტგენოგრაფიულად გამოირიცხება ტრავმა, ოსტეომიელიტი, რაც ძვლის ფრაგმენტაცია-სეკვესტრირებით ვლინდება, თუმცა ახალდაწყებული ოსტეომიელიტი რენტგენოლოგიურად მხოლოდ პროცესის დაწყებიდან 2-3 კვირის შემდეგ ჩანს, რაც ხშირად მშობლების უკმაყოფილებას იწვევს – ჰგონიათ, ექიმს რაღაც გამორჩა.
ულტრაბგერითი კვლევა პროცესის დინამიკაზე დაკვირვების საშუალებას გვაძლევს. ყურადღება ექცევა სინოვიური სითხის თვისებებისა და რაოდენობის ცვლილებას. ეს კვლევა განსაკუთრებით მცირე ასაკის ბავშვებთანაა მნიშვნელოვანი – სინოვიური სითხის ასპირაცია ხომ ულტრაბგერითი კონტროლით ხდება.
მნიშვნელოვანია კომპიუტერული ტომოგრაფია, რადგან, სამწუხაროდ, შესაძლოა ართრიტის უკან იდგეს ძვლის ან სინოვიური გარსის ნეოპლაზიური (სიმსივნური) პროცესი.
აუცილებელია, მდგომარეობა ადეკვატურად შეფასდეს, დაისვას დაიგნოზი, დადგინდეს სავარაუდო გამომწვევი და დროულად დაიწყოს ანტიბაქტერიული თერაპია.

– რამდენ ხანს გრძელდება სეპტიკური ართრიტის მკურნალობა?
– ანტიბაქტერიული მკურნალობა, სულ ცოტა, 3-4 კვირა. თავდაპირველად ის პარენტერალურად ანუ ინტრავენურად ტარდება, მერე კი პერორალურ – შინაგანად მისაღებ ანტიბიოტიკებზე გადავდივართ. ეს გადასვლა სასურველია 10-14 დღის შემდეგ, რადგან დაავადების გამოსავალი იმაზეა დამოკიდებული, რამდენად სწრაფად გავასუფთავებთ სინოვიურ გარსს. ბოლო ხანს მოწოდებულია ანტიბაქტერიულ თერაპიასთან ერთად 2-3 დღის განამვლობაში დექსამეტაზონის ინტრავენური გამოყენება.
საინტერესოა, რომ მსოფლიოს წამყვან ქვეყნებში პაციენტს სტაციონარში ორ-სამ დღეზე მეტხანს იშვიათად აყოვნებენ – როგორც კი სიტუაცია დასტაბილურდება, სახლში უშვებენ, მაგრამ აშშ-ში სეპტიკური ართრიტის დროს სტაციონარიზაციისთვის 11.5 დღეა გამოყოფილი. აქედანაც ჩანს, რამდენად სერიოზულად მიიჩნევენ ამ პრობლემას, მის გართულებებს.
– რა გართულებები შეიძლება მოჰყვეს სეპტიკურ ართრიტს?
– ახალშობილებთან სეპტიკური ართრიტი იზოლირებულად იშვიათია; მათთან ხშირია პროცესის გენერალიზაცია ანუ სეფსისი შემდგომ სეპტიკური მენინგიტის, პნევმონიის, პოლიორგანული უკმარისობის განვითარებით. დღეს, ანტიბიოტიკების ეპოქაში, მთავარია, მდგომარეობა დროულად შეფასდეს – პროგნოზი კეთილსაიმედოა.
მცირე ასაკის ბავშვებში სეპტიკური ართრიტი ხშირად იწვევს ოსტეომიელიტს. ამის გამო საჭირო ხდება ქირურგიული ჩარევა, რამაც შესაძლოა გამოიწვიოს ძვლისა და ძვლისაზრდელას შეუქცევადი დაზიანება, ზრდაში ჩამორჩენა.
– როგორია ექიმის ტაქტიკა ვირუსული ართრიტის შემთხვევაში, როგორ უნდა მოხდეს მისი დიფერენციაცია?
– ეს ექიმისთვის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო საკითხია. ე.წ. ტრანზიტორული (გარდამავალი) სინოვიტი უმეტესად თვითლიმიტირებადია (თავისთავად იკურნება) და მხოლოდ დამხმარე თერაპიას მოითხოვს (არასტეროიდული პრეპარატები და სხვა). ექიმმა გულდასმით უნდა შეისწავლოს ბავშვის ანამნეზიც და გამოკვლევის შედეგებიც. განსაკუთრებით სარწმუნოა სინოვიური სითხის მონაცემები. თუ იქ არ ჩანს ბაქტერიული ინფექციის კვალი, შეგვიძლია, არასტეროიდული პრეპარატების ფონზე ბავშვს დავაკვირდეთ, მაგრამ არა უმეტეს 48 საათისა. თუ პროცესი არ ალაგდა ან დაერთო ტემპერატურა, სისხლში მოიმატა ლეიკოციტებმა, აღარ ვაყოვნებთ და ანტიბიოტიკოთერაპიას ვიწყებთ.
ეს ის შემთხვევაა, როდესაც ექიმს ჰიპერდიაგნოსტიკისთვის ვერ დავძრახავთ.
– რამდენ ხანს სჭირდებათ სამედიცინო მეთვალყურეობა სეპტიკური ართრიტის მქონე ბავშვებს?
– ასეთი ბავშვისთვის ექიმის მეთვალყურეობა აუცილებელია, რადგან შესაძლოა პროცესი კი ალაგდეს, მაგრამ შემდგომ სხვაგვარად გამოვლინდეს, – მაგალითად, მენჯ-ბარძაყის სახსრის ანთებითი პროცესის შემდეგ ბავშვების ნახევარს ბარძაყის თავის ასეპტიკური ნეკროზი უვითარდება, – ამიტომ სეპტიკური ართრიტის გადატანიდან ექვსი თვის შემდეგ აუცილებელია საკონტროლო გამოკვლევა.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

დაიბადა მეორე, უფროსი კი ჯერ სკოლაშიც არ მიგვიყვანია...

  წარმოიდგინეთ, რომ მშვიდი, ჰარმონიული, უშფოთველი, ყველაფრით უზრუნველყოფილი (იგულისხმება მატერიალური კეთილდღეობაც და არამატერიალური სიკეთეებიც) ცხოვრება გაქვთ და ერთ მშვენიერ დღეს ამ ყველაფერში მოცილე და მოწილე გიჩნდებათ – არსება, რომელიც ითხოვს იმ ადამიანების დროსა და ყურადღებას, აქამდე მხოლოდ თქვენ რომ “გემსახურებოდნენ”, რომელიც თქვენი კუთვნილი ნივთების მისაკუთრებას იწყებს, რომელიც არად აგდებს თქვენს სურვილებს (მაგალითად, როცა თქვენ, მყუდროდ მოკალათებულს, სრულ სიმშვიდეში წიგნის კითხვა გსურთ, მას ამ დროს ტელევიზორის ყურების დაუოკებელი სურვილი უჩნდება) და თავისი კაპრიზების გატანას ცდილობს.
წარმოიდგინეთ? მაშინ არც იმ ბავშვის გულისტკივილის გაგება გაგიჭირდებათ, ვისაც მშობლებმა დაიკო ან ძამიკო “აჩუქეს”... სხვათა შორის, მის დაუკითხავად.
როგორც ხვდებით, სტატიაში ოჯახის უფროსი ბავშვებისთვის დამახასიათებელი ეჭვიანობის შესახებ გვექნება საუბარი. უფრო სწორად, სკოლამდელი ასაკის “უფროსებზე”, რომლებიც მოულოდნელად სულ სხვა, უჩვეულო რეალობაში აღმოჩნდებიან.
როდის გავაჩინოთ მეორე?
ამ კითხვას მშობლები ხშირად უსვამენ ფსიქოლოგებს. მართლაც, როდის ჯობს მეორე შვილის გაჩენა? რამდენი წელი უნდა იყოს სხვაობა ბავშვებს შორის, რომ კონფლიქტი მინიმუმამდე დავიყვანოთ? ამ კითხვაზე არაერთგვაროვან პასუხებს მიიღებთ და ეს სავსებით ბუნებრივია, რადგან ნებისმიერი ადამიანი საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით გიპასუხებთ. “მცირე ასაკობრივი სხვაობა ჯობია, რადგან ბავშვები ერთად გაიზრდებიან, ერთად ითამაშებენ, ექნებათ საერთო ინტერესები, ერთნაირი მოთხოვნილებები, თუ ერთი და იმავე სქესისანი იქნებიან – ტანსაცმელიც კი, რაც მშობლებისთვის ძალიან მოხერხებულია”, – გაიგონებთ ხშირად. “როცა ბავშვებს შორის ასაკობრივი განსხვავება ათ წელზე მეტია, უფროს შვილს შეუძლია, სრულფასოვან დამხმარედ იქცეს – თავად მას ხომ უკვე ნაკლებად სჭირდება მშობლების ყურადღება. ასე ეჭვიანობასაც ავცდებით, რადგან ამ ასაკის ბავშვს გაცილებით მეტი ესმის, ვიდრე პატარას”, – ისმის საპირისპირო მოსაზრებაც. სინამდვილეში უფროსი შვილის გაჩენიდან უმცროსის გაჩენამდე იდეალური ინტერვალი არავის დაუდგენია და ამგვარი დამოკიდებულება, საზოგადოდ, არასწორია, რადგან მთავარი ასაკობრივი სხვაობა კი არა, მშობლების დამოკიდებულებაა უფროსი შვილის მიმართ.
როდის დავიწყოთ მზადება
როგორც არ უნდა აუხსნათ სკოლამდელი ასაკის ბავშვს, რას ნიშნავს ოჯახის ახალი წევრის დაბადება, როგორც არ უნდა ეცადოთ მისდამი კეთილგანწყობის გაღვივებას, ნაკლებსავარაუდოა, რამე გააწყოთ. პატარა, უბრალოდ, ვერ მიხვდება, რას მოითხოვენ მისგან და რა ევალება მას. ფსიქოლოგების რჩევით, ასეთ დროს სასურველია, მეტიც, აუცილებელია ლამაზად გაფორმებული საბავშვო წიგნების კითხვა და კითხვის პარალელურად “ლირიკული გადახვევების” კეთება: “რა საყვარელია ეს პაწაწინა, რა კარგი იქნებოდა, ჩვენც გვყავდეს ასეთი სახლში, მოუვლიდი?” – და ასე შემდეგ. ასე საშუალება მოგეცემათ, დააკვირდეთ ბავშვის რეაქციას, გაიგოთ მისი სურვილები და მოსაზრებები. იმავდროულად, ფსიქოლოგები დაბეჯითებით გვირჩევენ ახალშობილისთვის საჭირო სივრცის მოწყობა დავიწყოთ არა მისი დაბადების შემდეგ, არამედ მანამდე და სამზადისში უფროსი შვილიც ჩავრთოთ. მიეცით მას არჩევანის უფლება, გაითვალისწინეთ მისი რჩევები (ვთქვათ, საწოლის ფერის ან ტანსაცმლის დიზაინის შესახებ), მიაჩვიეთ პატარაზე ზრუნვას. ასე ბავშვი პასუხისმგებლობას იგრძნობს და ეჭვიანობის ნაცვლად მზრუნველობით განეწყობა უმცროსი დის ან ძმის მიმართ.
როდის ველოდეთ საფრთხეს
ბავშვური ეჭვიანობა თავს მაშინ იჩენს, როცა უფროს შვილს აღარ ჰყოფნის მშობლების სითბო, როდესაც აცნობიერებს, რომ გაუჩნდა “კონკურენტი”, რომელსაც უფრო მეტი ყურადღება და განსაკუთრებული მოვლა სჭირდება. ასეთ დროს უფროსი შვილი ბრაზობს, ეჭვიანობს, ჭირვეულობს, გამოხატავს აგრესიას, მტკივნეულად განიცდის ოჯახის ახალი წევრის გაჩენას, ჰგონია, ის აღარ უყვართ, რადგან მშობლებმა ახალი შვილი “მოიყვანეს”. მშობლები ხშრად ჩივიან, რომ ვეღარ ცნობენ შვილს – მშვიდი ზნის მქონე ბავშვი უცებ უმართავი ხდება. ეჭვიანობის გრძნობა კი იმდენად ძლიერია, რომ არავითარი შეგონება და დარიგება არ ჭრის. ბავშვი ვერ ურიგდება ახალ პირობებს, თავისი საქციელით მშობლებს აჩვენებს, რომ ახალშობილი ზედმეტია და მოითხოვს, ყველაფერი ისევე იყოს, როგორც ადრე.
როგორ მოვიქცეთ
უპირველეს ყოვლისა, უნდა ითქვას, რომ დასჯა (სიტყვიერი და, მით უმეტეს, ფიზიკური) ასეთ დროს დაუშვებელია. არავითარ შემთხვევაში არ მისცეთ ბავშვს შენიშვნა აგრესიული კილოთი, ხმამაღლა. ცხადია, შვილის არასწორი ქცევა, მისი არასათანადო დამოკიდებულება ძმის ან დის მიმართ მშობლებისთვის გულსატკენია, მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს, რა რთულ მდგომარეობაშია თავად უფროსი, რომელიც სინამდვილეში სულაც არ არის დიდი (არადა, ხშირად სწორედ ამაზე ვსვამთ აქცენტს: “შენ ხომ დიდი ხარ, უნდა დაუთმო” და ა.შ.).
სასჯელის ან საყვედურის შიშით ბავშვმა შესაძლოა შეწყვიტოს აგრესიის აშკარა გამოხატვა, მაგრამ შინაგანი განცდა მაინც დარჩება, ეს კი არანაკლებ სახიფათოა მისი განვითრებისთვის. აუცილებელია, ბავშვს მივცეთ იმის გამოხატვის საშუალება, რასაც განიცდის და წყენის დაძლევაში დავეხმაროთ. მაგალითად, შევახსენოთ, რომ უფროსს მეტი პრივილეგია აქვს, ვიდრე პატარას, მაგალითად, შეუძლია მიირთვას ნაყინი, ტკბილეული, მეტი დრო გაატაროს ტელევიზორთან, უმცროსივით ადრე კი არ დაიძინოს, არამედ მაშინ, როცა იძინებენ “დიდები”, აქტიურად ჩართეთ უფროსი შვილის აღზრდაში ბებია-ბაბუები. სთხოვეთ, ის პერიოდი, რომელიც თქვენ პატარასთან ერთად უნდა გაატაროთ, დაუთმონ უფროსი შვილისთვის სასიამოვნო საქმიანობას. გარდა ამისა, მისი თანდასწრებით ხშირად გაიმეორეთ, რომ თქვენს პაწიას არაჩვეულებრივი დაიკო ან ძამიკო ჰყავს (მნიშვნელოვანია, რომ ბავშვი ხვდებოდეს –ჩვილი დედიკოს და მამიკოს მეორე შვილი კი არ არის მხოლოდ, არამედ მისი და ან ძმაცაა).
დაიხსომეთ, რა არ უნდა გააკეთოთ არავითარ შემთხვევაში:
* არ აიღოთ უფროსის სათამაშოები უმცროსის გასართობად, ნუ გაეკარებით მის ნივთებს უნებართვოდ. დაელოდეთ, ვიდრე უფროსი თავად მოისურვებს საკუთარი ნივთების გაზიარებას.
* სთხოვეთ ახლობლებს, სტუმრობისას სათანადო ყურადღება დაუთმონ უფროს შვილსაც. შეგიძლიათ, წინასწარ მოიმარაგოთ მისი საყვარელი სათამაშოები ან ტკბილეული, რადგან ახალშობილთან სტუმრები ხშირად მოდიან საჩუქრებით, უფროსი კი ამ დროს ხელცარიელი რჩება.
* ნუ დააშინებთ უფროსს ამგვარი რეპლიკებით: “არ შეეხო, თორემ ატკენ!” , “არ შეაშინო!”, “არ იხმაურო, შეწუხდება” და ა.შ. ამით მტრულად განაწყობთ ბავშვს – ის იგრძნობს, რომ მისი თავისუფლება “შეიზღუდა” და ეს მისი პატარა დაიკოს ან ძამიკოს ბრალია.
საყურადღებო სიმპტომი
თუ უფროსი შვილი იმავეს მოითხოვს, რასაც პატარას უკეთებთ (მაგალითად, ხელში აყვანას, რწევით დაძინებას, საწოვარათი კვებას) ან ისევე იქცევა, როგორც უმცროსი (ხელებს პირში იდებს, კვლავ პამპერსს უბრუნდება, ითხოვს მატყუარას), აუცილებლად უნდა შევცვალოთ ქცევა მის მიმართ – ეს სიმპტომები იმის მანიშნებელია, რომ ბავშვს სურს, დაუბრუნდეს პატარაობას. რატომ? იმიტომ, რომ უჭირს მის ცხოვრებაში მომხდარი ცვლილებების მიღება. მოიკრიბეთ მოთმინება და ერთხანს თვალები დახუჭეთ ბავშვის მავნებლობაზე, წყნარად აუხსენით ყველაფერი და აგრძნობინეთ – თქვენ ის ისევე გიყვართ, როგორც ადრე და ისევე, როგორც მისი უმცროსი და ან ძმა. თუ თქვენი პატარა მიხვდება, რომ მისი ადგილის დაკავებას არავინ ცდილობს და არავინ ეცილება მშობლების სიყვარულში, ის თანდათან მიიღებს ოჯახის ახალ წევრს.

მოკლედ | ვრცლად

ათასი ლეგენდის მხარე

  აბასთუმანი ვიზიტორების ნაკლებობას არ უჩივის. აქ უამრავი ხალხი ჩამოდის უძველესი არქიტექტურული ძეგლების დასათვალიერებლად, ობსერვატორიის მოსანახულებლად და, რაც მთავარია, უნიკალური თერმული წყლებით სამკურნალოდ. მოდი, ერთად მოვიაროთ აბასთუმანი. დედაქალაქიდან კურორტამდე ორსაათ-ნახევრის გზაა. მესხეთის ქედის ერთ-ერთ განშტოებაზე, მდინარე ოცხეს ხეობაში მდებარე აბასთუმანს სამხრეთით თურქეთი ესაზღვრება, დასავლეთით – აჭარა, აღმოსავლეთით – ახალციხე, ჩრდილოეთით კი – გურია და იმერეთი.
ის ზომიერად მშრალი კურორტების რიცხვს მიეკუთვნება, ასე რომ, თბილი სამოსი მუდამ თან იქონიეთ. წიწვოვანი ტყით გარშემორტყმულ კურორტზე სიცხეს იშვიათად იგრძნობთ. ზაფხულში აქ ყოველთვის გრილა, ზამთარში კი საკმაოდ ცივა. ჰაერის მაქსიმალური ტემპერატურა აბასთუმანში 37°-ია, მინიმალური კი – 32°. აქ მომდინარე თერმული წყლების გამო აბასთუმანს კლიმატურ-ბალნეოლოგიურ კურორტებს მიაკუთვნებენ.
გარდა სამკურნალო დაწესებულებებისა, აბასთუმანში ბევრი რამაა სანახავი. აქ მდებარეობდა ისტორიული ციხე-ქალაქი ოძრხე, რომელიც ქართველთა ლეგენდარულ მამამთავარს ოძრახოსს ჩვენს წელთაღიცხვამდე დიდი ხნით ადრე აუშენებია. ფარნავაზის დროს აქ სამცხისა და აჭარის ერისთავთა საბრძანისი იყო, ვახტანგ გორგასლის სიკვდილის შემდეგ კი სამეფო ოჯახის ზამთრის რეზიდენციად იქცა. 1191 წელს ის გიორგი რუსთან ერთად თამარ მეფის წინააღმდეგ აჯანყებულმა ფეოდალებმა გადაწვეს... დღეს ციხე-ქალაქისგან მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი. აბასთუმანში მნახველებს კვლავ მასპინძლობს თამარის ხიდი მდინარე ოცხეზე, თამარის ციხე, ახალი ზარზმა, დიდი მთავრის ზამთრისა და ზაფხულის სასახლეები. თამარის ხიდის პირდაპირ წმინდა გიორგის სახელობის უგუმბათო ტაძარია. მიუხედავად გადაკეთებისა, მას ჯერ კიდევ შემორჩენია ზოგიერთი ძველი ნაწილი – დიდი მოჩუქურთმებული ჯვარი და ჩუქურთმიანი არშიებით შემკული სარკმლები დასავლეთის ფასადზე. აქვეა მამათა მონასტერი და აბასთუმანის ობსერვატორია. ეს უკანასკნელი აბასთუმანის სავიზიტო ბარათია. ობსერვატორია 1932 წელს დააარსა პროფესორმა გლაზენაპმა, რუსეთის მეფის ნიკოლოზის ძმის, გიორგის, მეგობარმა. აბასთუმანში მკურნალობის დროს გლაზენაპი თან ახლდა უფლისწულს და ორმაგ ვარსკვლავებს აკვირდებოდა. მანვე წამოაყენა ობსერვატორიის აგების იდეა. კომისიამ, რომელიც ობსერვატორიის აგების საკითხს განიხილავდა, განიხილა გლაზენაპის დაკვირვების შედეგები და პროექტიც დაამტკიცა.
კურორტზე ღამის გასათევზე ნუ იდარდებ – ადგილობრივ მოსახლეობას აქ ოჯახური ტიპის სასტუმროები აქვს გახსნილი, სადაც სამჯერად კვებასაც შემოგთავაზებენ. კვების გარეშე ღამისთევა 20 ლარი დაგიჯდებათ. სამჯერადი კვებითურთ კი დაახლოებით 40 ლარი ღირს.
მრავალი წლის განმავლობაში აბასთუმანი ტუბერკულოზის სამკურნალო ცენტრი იყო. საინტერესოა, რა თავისებურება ახასიათებს აბასთუმნის კლიმატს და რით არის სასარგებლო მათთვის, ვისაც ეს დაავადება არ აქვს. ამ კითხვებზე პასუხის მისაღებად თბილისის ბალენოლოგიური კურორტის “თბილისი სპას”, საქართველოს ფიზიოთერაპიის, კურორტოლოგიის, რეაბილიტაციიისა და სამკურნალო ტურიზმის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის ექიმს, მედიცინის აკადემიურ დოქტორ მანანა ტაბიძეს ვესტუმრეთ. ქ-მა მანანამ კურორტის დაარსების ისტორიაც გვიამბო და ის ექიმებიც გაიხსენა, რომელთაც კურორტის განვითარებაში უდიდესი წვლილი მიუძღვით:
– აბასთუმანი ჩვენი ქვეყნის უძველესი კურორტია. ცნობები მის ჰიპერთერმულ წყლებზე არა მარტო ქართულ, არამედ ირანულ ლეგენდებსა და ახლო აღმოსავლეთის ფოლკლორშიც გვხვდება. მათ ვახუშტი ბაგრატიონიც იხსენიებს თავის ისტორიულ-გეოგრაფიულ ნაშრომში: “დღეისათვის დაცარიელებული, აოხრებული მიდამოს სამხრეთით არის მძლავრი და ცხელი წყარო, რომელიც მთის ძირიდან გამოდის და ეწოდება ოცხე. წყაროზე განლაგებულია აბანო და მრავალი ბანაობს, რამეთუ წყალი ესე კურნავს სახსრების დაავადებებს, წყლულებს, კანის დაავადებებს”. აბასთუმნის მინერალური წყლებით XIX საუკუნის დასაწყისში დაინტერესდა რუსეთის სამხედრო უწყებაც, რომელსაც ისინი ექსპლოატაციისთვის გადაეცა. იქ გზავნიდნენ ახალციხის ბატალიონის ჯარისკაცებს. იქ მომუშავე ექიმებმა მალევე შეაფასეს აბასთუმნის არა მარტო ბალნეოლოგიური პოტენციალი, არამედ შესანიშნავი კლიმატიც, მაგრამ აბასთუმანი დიდხანს მაინც მხოლოდ ბალნეოლოგიურ კურორტად დარჩა. 1869 წელს მის კეთილმოწყობას სათავეში ჩაუდგა ენერგიული ექიმი რემერტი, რომელმაც ამისთვის დიდი ძალისხმევა გაიღო. სწორედ მან გაამახვილა ყურადღება კურორტის კლიმატურ თავისებურებებზე. მალე აბასთუმანს იმ დროისთვის ცნობილი რუსი მეცნიერები პ. კოვალევსკი, გ. ზახარინი, ვ. ვირხოვი ეწვივნენ და კურორტის კლიმატს მეტად მაღალი შეფასება მისცეს. აბასთუმანს უპირატესობა მიენიჭა ცნობილ გერმანულ და შვეიცარიულ კურორტებთან შედარებით.
კურორტის განვითარებაში განსაკუთრებული წვლილი შეიტანა ცნობილმა ექიმმა ი.ზ. გოპაძე, რომელიც აქ 17 წლის განმავლობაში (1890-დან 1907 წლამდე) მოღვაწეობდა.
გასული საუკუნის 30-იან წლებში აბასთუმანი ფილტვების ტუბერკულოზით დაავადებულთა საკავშირო კურორტად გამოცხადდა. მკურნალობის ეფექტური მეთოდების შემუშავებაში, ფილტვის ტუბერკულოზის სამკურნალოდ მთის კლიმატის რაციონალურ გამოყენებაში დიდი ღვაწლი მიუძღვით კ. ლორთქიფანიძეს, ვ. ასათიანს, ა. ვესიძეს, ი. ჯავახიშვილს, გ. მესტიაშვილს, პ. მხეიძეს, ო. ბათიაშვილს და სხვებს. ტუბერკულოზის დროს აეროთერაპიის მნიშვნელობას მიეძღვნა მ. უგრეხელიძისა და ვ. თოხაძის მრავალრიცხოვანი შრომებიც.
– აბასთუმანი ზღვის დონიდან 1250-1650 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს. კურორტის ტერიოტორიის ცენტრალური ნაწილი შედარებით დაბლაა განლაგებული (1260 მ ზღვის დონიდან) და მდინარე ოცხეს ნაპირს მიუყვება. მეორე, არაზინდოს პლატო, სამხრეთ-დასავლეთისკენაა მიმართული (1410 მ ზღვის დონიდან), მესამე, აღობილიც, პლატოა. ის ხეობის საწინააღმდეგო მხარესაა განლაგებული (1450 მ ზღვის დონიდან). ორივე პლატოს აქვს ღია ჰორიზონტი, რაც მზის ნათების დიდ ხანგრძლივობას (წელიწადში 1967 საათი) უზრუნველყოფს. კურორტის რელიეფი მთაგორიანია, ფერდობები დაფარულია წიწვიანი ტყეებით (ნაძვი, ფიჭვი, სოჭი). აბასთუმნის კლიმატის თავისებურები მისი რელიეფის სირთულითა და მაღალი მდებარეობით არის განპირობებული. ზაფხული ზომიერად თბილია (აგვისტოს საშუალო ტემპერატურაა +16 0C), ცხელი, ჩახუთული დღეები იშვიათია. შემოდგომა ხანგრძლივია, საკმაოდ თბილი, მზიანი და მშრალი, ზამთარი – ზომიერად რბილი. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა -6 0ჩ. თოვლით კურორტი შუა დეკემბრიდან მარტის შუა რიცხვებამდე იმოსება. ნალექების რაოდენობა წელიწადში 618 მმ-ია. ჰაერის შეფარდებითი ტენიანობა მაღალი არ არის: ზაფხულში 48%-ს აღწევს, ზამთარში – 68%-ს. ქრის სუსტი და ზომიერი მთა-ხეობის ქარები, რომლებიც კურორტის კარგ ვენტილაციას უზრუნველყოფს. ჰაერი აქ სუფთა და გამჭიარვალეა და გაჯერებულია წიწვის არომატით, რაც სასიკეთოდ მოქმედებს სასუნთქ სისტემაზე.
კურორტის ერთ-ერთი ღირსება მკვეთრი ქარების არარსებობაა. მთის მწვერვალები აბასთუმანს ძლიერი ჰაერის ნაკადებისგან იცავს, ამიტომ ზამთარში, ოქტომბრიდან მარტამდე, ქარები თითქმის არ ქრის. აბასთუმნიდან შავ ზღვამდე პირდაპირი ხაზით 80 კმ-ია. მთიანი ქედების გამო შავი ზღვის ნოტიო ჰაერის მასები კურორტის კლიმატზე მნიშვნელოვან გავლენას ვერ ახდენს, თუმცა ოდნავ მაინც ამცირებს ახალქალაქის პლატოს კონტინენტური კლიმატის გავლენას. ამავე დროს ტყის მასივები დადებითად მოქმედებს მიკროკლიმატის ფორმირებაზე. ამის გამო ნისლიანი ამინდები შედარებით იშვიათია, ხანმოკლე და სუსტი.
აბასთუმანში ცხელი (თერმული) მინერალური წყლების სამი წყაროა – ბოგატირსკი, ზმეინი და ზოლოტუშნი, 1 მილიონ ლიტრამდე დღე-ღამის დებიტით. ესენია კაჟიანი, სულფატურ-ქლორიდული, კალციუმიან-ნატრიუმიანი წყლები 0.6გ/დმ3 საერთო მინერალიზაციით. კურორტი ძირითადად ფილტვების ტუბერკულოზის, ზედა სასუნთქი გზების დაავადებათა სამკურნალოდ არის განკუთვნილი. მინერალური წყლების აბაზანები ენიშნებათ საყრდენ-მამოძრავებელი აპარატის, პერიფერიული ნერვული სისტემისა და გინეკოლოგიური პროფილის თანმხლებ დაავადებათა სამკურნალოდ.
აქვე მინდა აღვნიშნო ერთი რამ: 90-იან წლებამდე აბასთუმანი ტუბერკულოზის სამკურნალო დახურული ტიპის კურორტი იყო. სამწუხაროდ, ბოლო პერიოდში აქ მთლიანად მოიშალა სანატორიული ინფრასტრუქტურა და კურორტი ყველა დამსვენებლისთვის გაიხსნა. წლების მანძილზე კურორტის სპეციფიკური პროფილის გამო მიწაში, წყალში კოხის ჩხირი (ტუბერკულოზის გამომწვევი) შესაძლოა კვლავ ცოცხლობდეს. ეს საკითხი როგორც ჰიგიენური, ასევე ეპიდემიოლოგიური თვალსაზრისით, ვფიქრობ, სერიოზულ შესწავლას, კვლევა-ძიებას მოითხოვს, რაც არ მომხდარა. მე, როგორც კურორტოლოგს, მიმაჩნია, რომ დღეს, როცა ტუბერკულოზი ასეა გავრცელებული, აუცილებელია, აღდგეს სპეციალიზებული სანატორიულ-კურორტული მკურნალობა, ამიტომ უმჯობესი იქნება, აბასთუმანს ძველი პროფილი დაუბრუნონ და კვლავ დახურული ტიპის კურორტად აქციონ.
გვანცა გოგოლაძე
ნინია მაჭარაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

 
 
სიახლეები
მტრედი ბარათის გათამაშების გამარჯვებულებს პრიზები გადაეცათ...
ვრცლად  
 
საქველმოქმედო ფონდი ”ავერსი”

საქველმოქმედო ფონდ “ავერსი”–ს მიერ 2014 წლის აგვისტოს თვეში გაწეული დახმარებები...

ვრცლად