კვანძოვანი ქირურგია

 

 
 

ჟურნალის ნოემბრის (10) ნომერში იხილეთ:

ყველანი დიეტაზე!
 
  მრავალი ჩვენგანის აზრით, დიეტა სხვა არაფერია, თუ არა შიმშილობა წონის დასაკლებად. მართლაც, დიეტოლოგები იოლად შეგირჩევენ მცირე ულუფებად დაყოფილ დაბალკალორიულ რაციონს, რომელიც ჭარბი კილოგრამების ჩამოფერთხვაში დაგეხმარებათ, მაგრამ გვერწმუნეთ, დიეტის არსი ყველაზე ნაკლებად არის წონის კორექცია. დაიხსომეთ: დიეტა ჯანსაღი და სწორი კვებაა. გარდა ამისა, არსებობს დიეტები, რომლებსაც ამა თუ იმ დაავადების დროს უნიშნავენ. მოდი, გავარკვიოთ, რას ნიშნავს ჯანსაღი კვება და რას გულისხმობს ჯადოსნური სიტყვა “დიეტა”.
სწორება სწორ კვებაზე ყველამ იცის, რომ სწორი და დაბალანსებული კვება ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი წინაპირობაა, თუმცა რას გულისხმობს ეს ცნება, ამის თაობაზე საერთო აზრი არ არსებობს.
თავდაპირველად – ცოტაოდენი სტატისტიკა: ზრდასრული ადამიანი ყოველწლიურად 500 ლიტრამდე წყალს და 450 კგ მშრალ საკვებს (ხორცს, ხილს, ბოსტნეულს...) მოიხმარს. საკვები პროდუქტების აბსოლუტური უმრავლესობა მცენარეული ან ცხოველური წარმოშობისაა. კონკრეტული პირის რაციონში მათი თანაფარდობა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში იცვლება. ამასთან ერთად, გასათვალისწინებელია პოპულაციის გენეტიკური და რასობრივი თავისებურებანი, რომლებიც, თავისთავად ცხადია, კვებითი რაციონის სპეციფიკაზეც აისახება. მიუხედავად ამისა, მაინც შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ რამდენიმე ზოგადი დებულება სწორი კვების შესახებ:
* საკვები, შეძლებისამებრ, მივიღოთ ხშირად – დღეში 5-6-ჯერ – და მცირე ულუფებად.
* უმჯობესია, უკანასკნელი ულუფა დაძინებამდე სამი საათით ადრე მივირთვათ. მცდარი პოზიციაა, როდესაც ჭარბი წონის დასაკლებად საღამოს 18 საათის შემდეგ საკვებს აღარ იღებენ, მაშინ როდესაც ღამის 2-3 საათამდე არ იძინებენ.
* ვეცადოთ, რაციონი იყოს დაბალანსებული, ანუ შეიცავდეს საჭირო რაოდენობის ცილებს, ცხიმებსა და მინერალებს, რა თქმა უნდა, თუ მათი მიღება რაიმე მიზეზით არ გვეკრძალება (მაგალითად, ნახშირწყლები და ცხოველური ცხიმები იზღუდება დიაბეტის დროს).

აი, რა ყოფილა არასწორი
არასწორი კვება ფართო ცნებაა. არ შეიძლება, ყველას ერთი და იმავე კრიტერიუმით მივუდგეთ. ზოგისთვის თუ კალორიების შემცირება და წონის დაკლება სასიცოცხლოდ აუცილებელია და საამისოდ ნებადართულია რადიკალური ნაბიჯებიც (მკაცრი დიეტა), ზოგისთვის იმავე ტაქტიკის გამოყენება არამცთუ მიზანშეუწონელი, სახიფათოც კია. რაც შეეხება რეჟიმის დარღვევას, უკიდურესობაში არც აქ უნდა გადავცვივდეთ – ვერავინ შეძლებს, მთელი სიცოცხლე ზედმიწევნით მისდიოს გაწერილ რეჟიმს. აქ საუბარია ზოგად პრინციპებზე, იმაზე, რომ ადამიანი ზომიერად უნდა დაიტვირთოს, იცხოვროს აქტიურად, თავი არიდოს ალკოჰოლის ჭარბ მიღებას და ა.შ. გაითვალისწინეთ: დამატებითი შეზღუდვები და წესები მხოლოდ და მხოლოდ ექიმებმა უნდა დაადგინონ და არამც და არამც პაციენტებმა თვითნებურად.
რაც შეეხება ერთგვაროვან კვებას და მის ეფექტურობას, თანამედროვე დასავლურ მედიცინას არ მოეპოვება იმის საკმარისი მტკიცებულება, რომ ასეთი დიეტა რომელიმე პათოლოგიისთვის სასიკეთოა, ამიტომ ჯობს, აქაც პროფესიონალებს მიენდოთ და მათგან მიიღოთ რჩევა-დარიგება.
ალკოჰოლზეც მოგახსენებთ: ამერიკის გასტროენტეროლოგთა ასოციაციის მონაცემებით, თუ რაიმე უკუჩვენება არ არსებობს, მამაკაცებისთვის – დღეში 40 გრამამდე, ხოლო ქალებისთვის – 20 გრამამდე სუფთა სპირტის მიღება საშიში არ არის.
როგორც არასწორმა კვებამ შეიძლება გამოიწვიოს დაავადება, ასევე შეიძლება ზოგიერთმა ჩვევამ კვების პათოლოგიის ჩამოყალიბებას შეუწყოს ხელი. მაგალითად, დადგენილია, რომ იმ ადამიანებთან, რომლებიც ხშირად სვამენ ცხელ ჩაის (რის გამოც მათი საყლაპავი ხშირ თერმულ ზემოქმედებას განიცდის), რამდენადმე იმატებს საყლაპავის სიმსივნის განვითარების რისკი. ასევე ცნობილია, რომ კოფეინი ხელს უწყობს საყლაპავის ქვედა სფინქტერის მოდუნებას და კუჭის მჟავე შიგთავსის საყლაპავში ატყორცნას (რეფლუქსს), რაც, თავის მხრივ, ხშირ გულძმარვასა და ბარეტის საყლაპავის (საყლაპავის კიბოსწინარე მდგომარეობის) ჩამოყალიბებას განაპირობებს. უჯრედისით ღარიბი საკვები ხელს უწყობს მსხვილი ნაწლავის სიმსივნის განვითარებას. არსებობს საკვების მოუნელებლობის ცნებაც. ინგლისურენოვან ლიტერატურაში მას Fოოდ Iნტოლერანცე ეწოდება. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი მიზეზთა (უპირატესად – სათანადო მომნელებელი ფერმენტის უკმარისობის) გამო ვერ ინელებს ამა თუ იმ საკვებს. მაგალითად, ხშირია რძის შაქრის – ლაქტოზის მოუნელებლობა. ამ დროს ადამიანს რძის პროდუქტების აუტანლობა აღენიშნება.

კიდევ ერთხელ ქოლესტეროლზე
ბოლო ხანს სულ უფრო ხშირად საუბრობენ ქოლესტეროლის მავნეობის შესახებ. ქოლესტეროლი ორგანიზმისთვის ძალიან მნიშვნელოვანი ნივთიერებაა – ის აუცილებელია უჯრედთა მემბრანებისა და სტეროიდული ჰორმონების შენებისთვის, მაგრამ მისი სიჭარბე ჯანმრთელობას მნიშვნელოვან პრობლემებს უქმნის: თავს იჩენს ათეროსკლეროზი, ღვიძლის ცხიმოვანი ჰეპატიტი და სხვა.
ჩვენი ორგანიზმი ქოლესტეროლს საკვებიდანაც იღებს და თავადაც წარმოქმნის. ზოგიერთი დაავადების დროს, როდესაც საჭიროა ორგანიზმში ქოლესტეროლის ოდენობის შემცირება, ინიშნება სპეციალური დაბალქოლესტეროლური დიეტა. არსებობს ასევე მედიკამენტები, რომლებიც აწესრიგებს ლიპიდურ ცვლას და აქვეითებს ჯანმრთელობისთვის არასასურველი დაბალი სიმკვრივის ქოლესტეროლისა და ტრიგლიცერიდების რაოდენობას.
წესით, ჯანმრთელ ადამიანს, რომელსაც კვების სრულფასოვანი, დაბალანსებული რეჟიმი აქვს, მინერალებისა და ვიტამინების დამატებითი მიღება არ უნდა სჭირდებოდეს, განსაკუთრებით – ისეთი კლიმატური ზონის ქვეყანაში, როგორიც საქართველოა, მაგრამ არსებობს დაავადებათა წყება, რომელიც ვიტამინებისა და მინერალების დამატებით მიღებას მოითხოვს. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ დაავადებას იწვევს ვიტამინების არა მარტო ნაკლებობა, არამედ სიჭარბეც, ამიტომ ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში ვიტამინების დანიშვნის საკითხი სპეციალისტმა უნდა გადაწყვიტოს.

როცა დიეტა გარდაუვალია
არსებობს დაავადებები, როდესაც სპეციფიკური დიეტის დაცვა აუცილებელია. ამ შემთხვევაში დიეტოთერაპია დაავადების სრულფასოვან მართვას ემსახურება. ვინაიდან დიეტოთერაპია რთული და შრომატევადი პროცესია, დასავლეთში ჩამოყალიბდა შინაგანი მედიცინის დამოუკიდებელი მიმართულება – დიეტოლოგია`ნუტრიციოლოგია, რომელიც უშუალოდ პაციენტის კვებითი რაციონის დაგეგმვით და სწორი მენეჯმენტით არის დაკავებული.
თერაპიული დიეტები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა:
1. დიეტები, რომელთა დროსაც იცვლება საკვების ფორმა, მაგალითად, მყარი საკვები თხევადი ან ნახევრად თხევადი ხდება. დიეტის ეს ვარიანტი, წესისამებრ, ინიშნება ინტენსიური თერაპიის პერიოდში, როდესაც პაციენტი ვერ იღებს მყარ საკვებს;
2. დიეტები, რომლებიც ზღუდავს ცალკეულ ნივთიერებათა მიღებას (მაგალითად, ნატრიუმის შემზღუდველი დიეტა ჰიპერტენზიისა და ციროზული ასციტის დროს, ცხიმების შეზღუდვა მალაბსორბციის დროს, ქოლესტეროლის შემცველი პროდუქტების შეზღუდვა ღვიძლის გაცხიმოვნებისა და ათეროსკლეროზის დროს, ცილების შეზღუდვა ღვიძლისა და თირკმლის ქრონიკული დაავადებების დროს, ნახშირწყლებისა და ცხიმების შეზღუდვა დიაბეტის დროს, საზოგადოდ, კალორიების შეზღუდვა სიმსუქნის დროს);
3. დიეტები, რომლებიც ითვალისწინებს რაციონში კვებითი დანამატების ჩართვას (უჯრედისით მდიდარი საკვების მიღება შეკრულობის დროს, კალიუმის შემცველი ნივთიერებებისა შარდმდენების ფონზე ან კალციუმის პრეპარატებისა პოსტმენოპაუზური ოსტეოპოროზის თავიდან ასაცილებლად).
გარდა ამისა, არსებობს დაავადებები, – მაგალითად, კვებითი ალერგიები, – როდესაც ესა თუ ის პროდუქტი სრულიად უნდა ამოვიღოთ რაციონიდან.
სტატისტიკის თანახმად, ყველაზე ალერგიული პროდუქტებია:
* კვერცხის ცილა. მის მიმართ ალერგია ბავშვებშიც ხშირად იჩენს თავს, თუმცა შესაძლოა, მოგვიანებითაც გამოვლინდეს. ხშირია კანზე ეგზემის ტიპის გამონაყარი. ზოგიერთი ვაქცინა (მაგალითად, წითელასი, ყბაყურასი, გრიპისა) წიწილის ემბრიონზე მზადდება. კვერცხის ცილისადმი ალერგიულ პირებში მწვავე ალერგიული რეაქციის გამოწვევა მათაც შეუძლიათ.
* თევზის პროდუქტები. მწვავე ალერგიული რეაქციის მიზეზად შეიძლება იქცეს ასევე უხარისხო, გაფუჭებული თევზი, ვინაიდან ასეთი თევზის ქსოვილში გროვდება ჰისტამინი. მისმა მიღებამ შესაძლოა გამოიწვიოს მოწამვლა, რომელსაც ხშირად ახლავს თან ყლაპვისა და სუნთქვის გაძნელება. მსგავსი სიმპტომების შემჩნევისას აუცილებლად უნდა მიმართოთ ექიმს. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ თევზი გაფუჭებული იყო, თუმცა მოწამვლასთან ერთად არც თევზზე ალერგია უნდა გამორიცხოთ.
* თხილი, არაქისი და ხორბალი. ამ მარცვლეულის ცილა უამრავ საკვებშია, ამიტომ ალერგიულ რეაქციასაც ხშირად იწვევს. ხორბლისადმი მომატებული მგრძნობელობა ხშირად ცელიაკიაში ერევათ. ეს უკანასკნელი დაავადებაა, რომლის დროსაც ორგანიზმს არ ძალუძს გლუტენის შემცველი პროდუქტის ათვისება.

უცხიმო და სასარგებლო
ლამის ბავშვობიდან გვესმის, რომ ზედმეტი ქოლესტერინი პრობლემებს აჩენს – უადგილო ადგილას, არტერიების კედლებზე, წარმოქმნის ცხიმოვან (ათეროსკლეროზულ) ბალთებს და სისხლძარღვის სანათურს ავიწროებს. თუმცა ეს პრობლემის მხოლოდ ნაწილია – სისხლძარღვის უსწორმასწორო კედლებზე თრომბები ილექება და შესაძლოა, სისხლის მიმოქცევის სისტემის რომელიმე უბანი დაახშოს. თუ ასეთი რამ გულის სისხლძარღვებში მოხდა, ინფარქტი განვითარდება, თუ ტვინის სისხლძარღვებში – ინსულტი. სწორედ ამის თავიდან ასაცილებლად შეიმუშავეს ანტიათეროგენული დიეტა. თუმცა, ვიდრე დიეტის დეტალებზე გადავიდოდეთ, მოდი, ქოლესტერინზე, უფრო სწორად, მის მავნებლობაზე ვთქვათ ორიოდე სიტყვა.

ნორმა თუ პათოლოგია
ქოლესტეროლის დონე სასურველია 150 მგ/დლ(3.9 მმოლ/ლ)-ზე ქვემოთ შევინარჩუნოთ. 200 მგ/დლ (5.2 მმოლ/ლ) უკვე საშიშია, შემდგომი მატება – კიდევ უფრო მეტად. სტატისტიკოსებმა გამოთვალეს, რომ ქოლესტეროლის დონის ყოველი 50 მგ/დლ (1.3 მმოლ/ლ)-ით გაზრდისას ინფარქტის საფრთხე ორჯერ იმატებს. თუმცა ქოლესტეროლიც არის და ქოლესტეროლიც, ამიტომ ზემოთ ნახსენები მაჩვენებელი საერთო სურათს მხოლოდ ნაწილობრივ ასახავს.
არც ქოლესტეროლი და არც ცხიმი, ისევე როგორც ლიპიდების უმეტესობა, სათოფეზე არ ეკარებიან წყალს. არადა, თუ არ გაიხსნენ, სისხლში მოგზაურობის უფლებას ვერაფრით მოიპოვებენ. ამისთვის ცილებთან (პროტეინებთან) ამყარებენ ალიანსს და ლიპოპროტეინებს ქმნიან.
დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (LDL) 55% ქოლესტეროლია, ამიტომაც არ ენანებათ და უხვად ფანტავენ. რომელიმე უჯრედს საქმისთვის თუ დასჭირდა, უარს ნამდვილად არ ეტყვიან, ანომალიურ ვითარებაში კი ქოლესტეროლის მარაგს არტერიებში, გლუვი კუნთების ბოჭკოებს შორის ალაგებენ. რაღა გასაკვირია, რომ ასეთ ქოლესტერინს “ცუდი” უწოდეს.
მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (HDL) ნახევარი ცილაა, ქოლესტეროლი კი – სულ 13%. ეს ის შემთხვევაა, როცა რიცხვი 13 ცუდს არაფერს მოასწავებს. ლიპოპროტეინებს ზედმეტი ქოლესტეროლი უჯრედებიდან გამოაქვთ და ღვიძლში მიაქვთ. ასეთ ქოლესტეროლს “კარგს” უწოდებენ.
ვფიქრობთ, ნათელია, რომ მხოლოდ ქოლესტეროლის საერთო დონის განსაზღვრა არ კმარა. თითოეული ფრაქცია ცალ-ცალკე უნდა განისაზღვროს. სასურველია, ქოლესტეროლის მეოთხედი მაინც მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინებში იყოს ჩალაგებული. ისე კი, რაც უფრო მაღალია LDL და დაბალია HDL, მით უფრო იმატებს სისხლძარღვების დაზიანების საფრთხე.

რას მივირთმევთ
ლიპიდების ცვლას ნებაზე ნუ მიუშვებთ. თუნდაც არაფერი გაწუხებდეთ, ხუთ წელიწადში ერთხელ მაინც გადაამოწმეთ. მამაკაცებმა პროფილაქტიკური კვლევა 35 წლიდან უნდა დაიწყოთ, ქალებმა – 45 წლიდან. თუ ეწევით, დიაბეტი გაქვთ ან გენეტიკურად ხართ მიდრეკილი გულის დაავადებებისკენ, ტესტირებას 20 წლიდან შეუდექით.
გადახრა თუ დაფიქსირდა, ნუ შეშფოთდებით. საქმის გამოსწორება ჯერ კიდევ შესაძლებელია. ჭარბ ქოლესტეროლს დიეტით, ვარჯიშით და, თუ საჭიროა, წამლებითაც ებრძვიან. საზოგადოდ, ლიპიდების ცვლის დარღვევა და ჭარბი წონა ხელიხელჩაკიდებულები დადიან. ასე რომ, გახდომა მოგიწევთ. ანტიათეროგენული დიეტის ზოგადი წესები კი ასეთია: ცხიმის ხარჯზე დღიური კალორიების 30%-ზე ნაკლები უნდა მოდიოდეს, ამათგან ნაჯერ ცხიმებზე – მხოლოდ მესამედი ანუ 8-10%. რაც შეეხება ქოლესტეროლს, მისი ნორმა 300 მგ-ს შეადგენს. წამოდგენა რომ გაგიადვილდეთ, ზუსტად ამდენ ქოლესტეროლს შეიცავს ერთი კვერცხი, ანუ ერბოში შემწვარი ომლეტი მეტისმეტია, მით უმეტეს – თუ იმ დღეს სხვა ცხოველური საკვებიც მიიღეთ. ასე რომ, შეიყვარეთ ბოსტნეული, ხილი, მიირთვით წყალში მოხარშული შვრიის, წიწიბურას, მანანისა და ბრინჯის ფაფები, ვეგეტარიანული სუპები. კერძისთვის მხოლოდ მცენარეული ცხიმი გამოიყენეთ. ნებადართულია ძროხისა და ხბოს მჭლე, ინდაურისა და ქათმის კანგაცლილი თეთრი ხორცი, ნებისმიერი სახის თევზეული, გარდა ხიზილალისა. ღორის, ცხვრის, ბატისა და იხვის ხორცზე, ასევე – ღვიძლზე, თირკმელებზე, ენაზე, ტვინზე, ძეხვზე, სოსისსა და შაშხზე უარის თქმა მოგიწევთ. კვერცხის გული ქოლესტერინს დიდი რაოდენობით შეიცავს, ცილა კი შეგიძლიათ მიირთვათ. რძის ნაწარმიდან უპირატესობა ნაკლებცხიმიან პროდუქტებს – ხაჭოს, ნადუღს, ყველს, მაწონს, კეფირს, რძესა და იოგურტს მიანიჭეთ, ცხიმიანი რძე, არაჟანი, ნაღები, ნაყინი, ნამცხვარი, გუდის, ჰოლანდიური და შებოლილი ყველი კი საერთოდ ამოიღეთ რაციონიდან.

ტკბილ-მწარე საკითხავი
ამჟამად მსოფლიოში მილიარდ-ნახევრამდე ადამიანს აღენიშნება მეტაბოლური სინდრომი, რომელიც, არსებითად, პრედიაბეტურ და პრეათეროსკლეროზულ მდგომარეობას წარმოადგენს. ევროპის ქვეყნების უმეტესობაში დიაბეტის ყოველწლიური მატება მოსახლეობის ნამატს აჭარბებს. თუ ეს ტენდენცია შენარჩუნდა, შეიძლება დავუშვათ, რომ დადგება დრო, როდესაც ევროპის მთელი მოსახლეობა დიაბეტით დაავადდება, თუმცა, მეცნიერთა დაკვირვებით, ცხოვრების ჯანსაღ წესს, განსაკუთრებით კი მართებულ კვებას, ბევრი რამის შეცვლა შეუძლია.
ვიდრე კვების თავისებურებაზე გადავიდოდეთ, მოდი, დაავადების არსში გავერკვიოთ.
დიაბეტის გავრცელებული ფორმებია ტიპი 1, ტიპი 2 და გესტაციური და პრეგესტაციური დიაბეტი. თანაფარდობა ტიპ 1-სა და ტიპ 2-ს შორის, საბედნიეროდ, ტიპი 2-ისკენ იხრება – მის წილად შემთხვევათა 90% მოდის.
ტიპი 1 (დიაბეტის ის ფორმა, რომელიც უმეტესად ბავშვებსა და ახალგაზრდებს ემართებათ) გამოწვეულია იმუნური პროცესების დარღვევით ან იდიოპათიურია (დაუდგენელი მიზეზით არის განპირობებული). ამ დროს ზიანდება და იშლება ინსულინის გამომმუშავებელი უჯრედები და ორგანიზმში ეს ჰორმონი საჭიროზე გაცილებით ნაკლები ოდენობით ან სრულებით აღარ წარმოიქმნება, რაც სიცოცხლესთან შეუთავსებელ მდგომარეობას ქმნის. ასეთი ავადმყოფები მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ჩანაცვლებით ჰორმონოთერაპიაზე იმყოფებიან – მუდმივად იკეთებენ ინსულინს. სხვაგვარად ისინი კეტოაციდური კომით დაიღუპებიან.
ტიპი 2, ტიპი 1-ისგან განსხვავებით, უმთავრესად მოწიფულ და ასაკოვან პირებს ემართებათ, თუმცა ბოლო დროს ბავშვებშიც იმატა დიაბეტის მე-2 ტიპმა (უმთავრესად – ჭარბწონიანობის ხარჯზე) და მოზრდილებს შორისაც შეიძლება შევხვდეთ დიაბეტის 1-ელ ტიპს, რომელიც ამ ასაკისთვის ტიპობრივი არ არის, მაგრამ ბეტა უჯრედების დაზიანება ახასიათებს.
რაც შეეხება ორსულთა (გესტაციურ) დიაბეტს: ორსულობისას ორგანიზმში ხდება ჰორმონული ძვრების მთელი წყება, იმატებს ინსულინის საწინააღმდეგო ჰორმონების სინთეზი. საბედნიეროდ, ეს ფიზიოლოგიური მდგომარება უმეტესად თავისთავად გაივლის. თუ ნახშირწყლოვანი ცვლა დაირღვა, ქალი ინსულინზე გადაჰყავთ. ორსულს ტაბლეტებს არ უნიშნავენ, რადგან პლაცენტური ბარიერი მათ ვერ აკავებს. ორსულობისას სარისკოა შეზღუდული დიეტის დანიშვნაც.
ბავშვის დაბადების შემდეგ დიაბეტისგან შესაძლოა კვალიც არ დარჩეს, მაგრამ დედა-შვილი რისკჯგუფში რჩება და პერიოდულად მაინც სჭირდება ნახშირწყლოვანი ცვლის შემოწმება სისხლში შაქრის შემცველობის განსაზღვრით როგორც უზმოზე, ასევე საკვებით ან გლუკოზით დატვირთვის შემდეგ, ანდა გლიკოზირებული ჰემოგლობინის განსაზღვრით, რაც აჩვენებს, რამდენად იყო დარღვეული ნახშირწყლოვანი ცვლა იმ სამი თვის განმავლობაში, რომელიც ერითროციტების სიცოცხლის ხანგრძლივობას შეესაბამება.
დღეს ერთობ აქტუალურია მეტაბოლური სინდრომი – პრედიაბეტური და პრეათეროსკლეროზული მდგომარეობა, ინსულინრეზისტენტობა, რაზეც ინსულინის წარმომქნელი ნორმალური ბეტა უჯრედები ინსულინის ჭარბი სეკრეციით პასუხობენ. საბედნიეროდ, ეს შედარებითი რეზისტენტობაა და ბეტა უჯრედების ფუნქციის ადეკვატური გაძლიერების ხარჯზე ნახშირწყლოვანი ცვლის დარღვევა შესაძლოა კარგა ხანს არც კი გამომჟღავნდეს. უკეთ, არ ჩამოყალიბდეს დიაბეტის ტიპური სურათი, მაგრამ მოიმატოს არტერიულმა წნევამ, ცხიმოვანი ცვლის დარღვევამ გამოიწვიოს ათეროსკლეროზი – სისხლძარღვებში ლიპიდების ჩალაგება და მათი სანათურის შევიწროება, რაც ინსულინრეზისტენტობის ფონზე უფრო ინტენსიურად მიმდინარეობს და შედარებით ახალგაზრდებს უვითარდებათ.
 
ვემშვიდობებით ტკბილეულს
დაიხსომეთ: თუ ბეტა უჯრედები ჯანმრთელია, ტკბილეულის მიღება ნახშირწყლოვან ცვლას არ არღვევს, მაგრამ ბევრი ტკბილეული ასუქებს ადამიანს, სიმსუქნე კი დიაბეტის აღმოცენების ალბათობას ზრდის. თუ რისკის ფაქტორი, მაგალითად, მეტაბოლური სინდრომი, იმთავითვე არსებობს, ჯობს, შევზღუდოთ ადვილად ასათვისებელი ნახშირწყლები: შაქარი, გლუკოზა, ლეღვი, ფუნთუშეული, თეთრი პური, ღომი და სხვა.
საკვების შემადგენლობასთან ერთად უდიდესი მნიშვნელობა აქვს მისი მიღების ჯერადობას და დროს. ზოგი დილით და შუადღისას არაფერს ჭამს და ვახშამზე ინაზღაურებს მთელი დღის ნორმას. ეს არაჯანსაღი კვებაა. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ფიზიკურ აქტივობასაც, რომელსაც ზომიერად ყველა უნდა მისდევდეს. მეტაბოლური სინდრომისა და ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის მქონე პირებისგან განსხვავებით, ინსულინთერაპიაზე მყოფმა პაციენტმა იცის, რა არის ჰიპოგლიკემია და კეტოაციდოზი, ამიტომ უფრო დისციპლინირებულია, უფრო მეტად ითვალისწინებს ექიმის რჩევას. ტიპი 2 დიაბეტისა და მეტაბოლური სინდრომის მქონე პირები ნაკლებად დისციპლინირებულნი არიან, ვერ ელევიან ცხოვრების ჩვეულ წესს, ვიდრე ნახშირწყლების ცვლის დარღვევა არ ჩამოუყალიბდებათ ან ათეროსკლეროზის ნიშნები არ გამოაჩნდებათ. ამ ეტაპზე დაავადების უკუგანვითარება პრაქტიკულად შეუძლებელია, მაშინ როდესაც მეტაბოლური სინდრომის მკურნალობით შეიძლება დიაბეტისა და ათეროსკლეროზის თავიდან აცილება თუ არა, საგრძნობი გადავადება მაინც. ამის კვალობაზე, მიდგომა რამდენადმე შეიცვალა: მეტაბოლური სინდრომის მქონე პაციენტს პირდაპირ ეუბნებიან, რომ მას დიაბეტისა და ათეროსკლეროზის ჩამოყალიბების მაღალი რისკი აქვს და მან რაც შეიძლება სწრაფად უნდა დაიწყოს მკურნალობა (ძირითადად – ცხოვრების წესის მოდიფიცირების გზით).  არადა, ცხოვრების წესის შეცვლა (დიეტა და დოზირებული ფიზიკური აქტივობა) უაღრესად ეფექტური საშუალებაა ტიპი 2 დიაბეტისა და ათეროსკლეროზის პრევენციისთვის. ამერიკასა და შვედეთში ამ საკითხის შესასწავლად ექსპერიმენტი ჩატარდა. ტიპი 2 დიაბეტის რისკჯგუფს დაუნიშნეს დიეტა შეზღუდული კალორაჟით და ოდნავ გაუზარდეს ფიზიკური აქტივობა, მაგალითად, მოსთხოვეს დღეში ოცდაათწუთიანი სიარული. შედეგად ამ ჯგუფში დიაბეტის განვითარების ალბათობა საკონტროლოსთან შედარებით 58%-ით შემცირდა.

მეტი კალციუმი
არსებობს პათოლოგიურ მდგომარეობათა მთელი ჯგუფი, რომელიც ერთი ელემენტის, კალციუმის, დეფიციტით არის გამოწვეული. კალციუმის ნაკლებობა სხვადასხვა დაავადების დამძიმებასაც უწყობს ხელს. ასე რომ, ისღა დაგვრჩენია, ვაღიაროთ: ეს ის ელემენტია, რომელიც ყოველდღე მილიგრამობით კი არა, გრამობით გვჭირდება. კალციუმი კბილებისა და ძვლების აუცილებელი კომპონენტია. გულს, ნერვებსა და სისხლის შემდედებელ სისტემასაც მუშაობისთვის ეს ელემენტი სჭირდება.

ოსტეოპოროზი, მენოპაუზა...
ოსტეოპოროზი ის დაავადებაა, ძვლებს სიმტკიცეს რომ უკარგავს და სიმყიფეს მატებს. საზოგადოდ, ძვლოვანი მასა მოზარდ ასაკში ყალიბდება. ქალის ორგანიზმში ის 30-40 წლამდე უცვლელად ინარჩუნებს სიმტკიცეს, 40 წლიდან კი ძვლები ყოველწლიურად 0.5-1%-ით განილევა. მამაკაცის ორგანიზმში იგივე პროცესი რამდენიმე ათწლეულით გვიან იწყება. როდესაც ადამიანი საკვებთან ერთად კალციუმს არასათანადო რაოდენობით იღებს, ძვლის განლევა უფრო ინტენსიურად მიმდინარეობს, მაგრამ თუ კალციუმის მარაგს მედიკამენტებით შევივსებთ, შესაძლოა, განლევის პროცესი შენელდეს. ზოგიერთმა მკვლევარმა გამოთვალა, რომ კალციუმის საკმარისი რაოდენობით მიღება მენოპაუზის დაწყებიდან 30 წლის შემდეგ 10%-ით ზრდის ძვლების ძალას და 50%-ით (ანუ ორჯერ) აიშვიათებს მოტეხილობას.
შემჩნეულია, რომ არსებობს კავშირი საკვებთან ერთად არასათანადო რაოდენობის კალციუმის მიღებასა და წმს-ის (წინარემენსტრუაციული სინდრომის) გამოხატულებას შორის. ვარაუდობენ, რომ კალციუმის ყოველდღიური მიღება საგრძნობლად ამცირებს გუნება-განწყობის ცვალებადობას, მუცლის შებერვას, იმპულსურ ჭამასა და ტკივილს მენსტრუაციამდელ პერიოდში. ქალებს, რომლებიც დღეში საშუალოდ 1283 მგ კალციუმს იღებენ, 30%-ით იშვიათად აწუხებთ წმს, ვიდრე მათ, ვინც საშუალოდ 529 მგ-ს იღებს. თანაც ასეთ ეფექტს მხოლოდ საკვებთან ერთად ათვისებული კალციუმი ახდენს – მისი შემცველი მედიკამენტები წმს-ს თავიდან ვერ აგვაცილებს.
კალციუმი D ვიტამინთან ერთად ეფექტურად ამცირებს ძვლოვანი მასის კარგვას კორტიკოსტეროიდებით (თირკმელზედა ჯირკვლის ჰორმონული პრეპარატებით) მკურნალობის დროს.

სხვა ეფექტები
კალციუმი თურმე არტერიული წნევის რეგულირებასაც უწყობს ხელს. მისი მედიკამენტები ოდნავ (ჩვეულებრივ, 1-2 მმ ვწყ სვ-ით) ამცირებს წნევას. უფრო ეფექტურია იმ პაციენტებთან, რომელთაც მარილისადმი მომეტებული მგრძნობელობა აქვთ და საზოგადოდ ძალიან ცოტა კალციუმს იღებენ. კალციუმის მედიკამენტური მიღება შესაძლოა თირკმლის მძიმე დაავადების დროს წნევის მომატებასთან ბრძოლაშიც დაგვეხმაროს.
კალციუმის მარაგის შევსებას ურჩევენ ორსულებს მაღალი წნევის (პრეეკლამფსიის) დროს. დღეში 1-2 გ ამ ელემენტის მიღება აქვითებს ორსულობასთან დაკავშირებულ მაღალ არტერიულ წნევას და დაახლოებით ორჯერ ამცირებს მისი მომატების რისკს.
ვარაუდობენ, რომ კალციუმის დანამატები დაბალკალორიული ან დაბალცხიმიანი დიეტის დროს ზომიერად ამცირებს ქოლესტეროლის დონეს. მხოლოდ კალციუმის მიღება, დიეტური ცვლილებების გარეშე, სისხლის ლიპიდურ პროფილზე ასეთ გავლენას ვერ ახდენს. დაკვირვება მოწმობს, რომ მათ, ვინც ნორმაზე ნაკლებ კალციუმს იღებს, უფრო მეტად ემუქრება ჭარბი წონა და სიმსუქნე. ასე რომ, თუ წონის დაკლება ან შენარჩუნება გვსურს, ურიგო არ იქნება, რაციონი რძის ნაწარმით გავამდიდროთ.
არსებობს მონაცემები, რომ კალციუმი D ვიტამინთან ერთად თავიდან გვაცილებს წაქცევის ალბათობას, რადგან ამცირებს სხეულის რხევას და წნევის რეგულირებასაც უწყობს ხელს. კალციუმს D ვიტამინის გარეშე ასეთი ეფექტი, როგორც ჩანს, არ უნდა ჰქონდეს. ამავე დროს, კალციუმისა და D ვიტამინის ასეთი გავლენა მხოლოდ ქალებთან არის შემჩნეული.

ეს უნდა იცოდეთ
რეკომენდებული დოზებით კალციუმი, სავარაუდოდ, საშიში არ არის, თუმცა, ზოგიერთი წყაროს თანახმად, სადღეღამისო 1000-1200 მგ-ის გადაჭარბებამ შესაძლოა გაზარდოს მიოკარდიუმის ინფარქტის რისკი. ამ ეჭვის დასადასტურებლად ან გასაქარწყლებლად მეტი კვლევაა საჭირო, მანამდე კი გვირჩევენ, ზომიერებამ არ გვიღალატოს.
კალციუმმა შესაძლოა შეაფერხოს ზოგიერთი მედიკამენტის (ქინოლონებისა და ტეტრაციკლინის ჯგუფის ანტიბიოტიკების, ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების) შეწოვა. ამგვარი ურთიერთქმედების თავიდან ასაცილებლად ეს მედიკამენტები კალციუმამდე 2 საათით ადრე ან 4-6 საათის შემდეგ მიიღეთ.
კოფეინი ორგანიზმიდან კალციუმის გამოდევნას უწყობს ხელს. ასაკოვან ქალებთან, რომლებიც მცირე რაოდენობით იღებენ კალციუმს, დღეში 300 მგ-ზე მეტი კოფეინი (სამი-ოთხი ფინჯანი ყავა) იწვევს ძვლის უფრო ინტენსიურ კარგვას და ზრდის მოტეხილობათა განვითარების ალბათობას.
ზოგიერთ საკვებში (ქატოში, ისპანახში) არსებულმა მცენარეულმა ბოჭკომ შესაძლოა ხელი შეუშალოს კალციუმის შეწოვას. გირჩევთ, ასეთი საკვების მიღებიდან 2 საათის განმავლობაში კალციუმის დანამატის მიღებას ერიდოთ.
კალციუმის დანამატებმა შესაძლოა შეაფერხოს საკვებიდან რკინის, მაგნიუმისა და თუთიის ათვისება, მაგრამ თუ ორგანიზმში მათი მარაგი ნორმალურია, ეს ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ პრობლემებს არ გამოიწვევს. ადამიანებს, რომლებსაც რკინის, მაგნიუმის ან თუთიის ნაკლებობა ემუქრებათ, ურჩევენ, კალციუმის დანამატი საკვებთან ერთად კი არა, ძილის წინ მიიღონ.
მარილიანი კერძები ორგანიზმიდან კალციუმის გამოდევნას იწვევს. თუ მენოპაუზის შემდგომ ქალი დღეში 2000 მგ ნატრიუმს იღებს (სწორედ ამ ელემენტს შეიცავს სუფრის მარილი), მის ორგანიზმს ყოველდღიურად დაახლოებით 1000 მგ კალციუმი დასჭირდება. ეს რიცხვი დაახლოებით 1.5-ჯერ მოიმატებს, თუ ნატრიუმის დღიური მოხმარება 3000 მგ-ს უტოლდება.

ვითვლით კალციუმს
იმისთვის, რომ კალციუმის დეფიციტი დროულად შევივსოთ, უნდა ვიცოდეთ, რომელ პროდუქტებშია ის თავმოყრილი.
რძის შემდეგ კალციუმს ყველაზე დიდი რაოდენობით ყველი შეიცავს. გარდა რძის ნაწარმისა, კალციუმით მდიდარია მწვანილი, განსაკუთრებით – ისპანახი, ასევე – კვერცხი, ნუში, შირბახტი, ჩირი... მეტი სიზუსტისთვის რიცხვებსაც მოვიყვანთ: 235 მლ რძე 300 მგ კალციუმს შეიცავს, 110 გ ნაყინი – 120 მგ-ს, 45 გ ჩედერი – 300 მგ-ს, 175 გ იოგურტი – 225 მგ-ს, 110 გ ხაჭო – 70 მგ-ს, კალციუმით გამდიდრებული ფორთოხლის წვენი – 300 მგ-ს, 115 გ წითელი ლობიო – 40 მგ-ს, 30 გ ნუში – 80 მგ-ს.
გაითვალისწინეთ, რომ კალციუმის დღიური მოთხოვნილება ასეთია:
. დაბადებიდან 6 თვემდე – 210 მგ;
. 6 თვიდან წლამდე – 270 მგ;
. 1-დან 3 წლამდე – 500 მგ;
. 4-დან 8 წლამდე – 800 მგ;
. 9-დან 18 წლამდე – 1300 მგ;
. 19-დან 50 წლამდე – 1000 მგ;
. 50 წლიდან – 1200 მგ;
. ორსულებისა და მეძუძური ქალებისთვის 20 წლამდე – 1300 მგ, 20-ის შემდეგ – 1000 მგ.
ეს რიცხვები რძეში რომ გადავიყვანოთ, ასეთ სურათს მივიღებთ: წლიდან 4 წლამდე ასაკის ბავშვმა დღე-ღამეში 650-600 მლ რძე უნდა მიიღოს, 5 წელს გადაცილებულმა კი 550-500 მლ.
ზოგიერთი ავტორი ოდნავ განსხვავებულ რიცხვებს გვთავაზობს: 1-დან 3 წლამდე 700 მლ ასვით, 3 წლიდან კი 600 მლ-მდე ჩამოდითო. როგორც ჩანს, იმიტომ, რომ ასაკთან ერთად ბავშვს საშუალება ეძლევა, კალციუმის მარაგი რძის სხვა პროდუქტებითაც შეივსოს.
გახსოვდეთ: კალციუმის ასათვისებლად D ვიტამინია საჭირო, ამიტომ რაქიტის პროფილაქტიკისთვის პედიატრი მასაც დაუნიშნავს თქვენს პატარას. D ვიტამინით მდიდარია თევზი, კვერცხის გული.

ვაგვარებთ ჰორმონულ პრობლემას
ქალი და დიეტა უერთმანეთოდ, შეიძლება ითქვას, წარმოუდგენელია. ეს ტანდემი უმთავრესად წონის კორექციას ისახავს მიზნად, მაგრამ სხვა “ქალური” მიზეზებიც არსებობს სადიეტოდ. ერთი მათგანია ჰორმონული დისბალანსი, რომელიც, წესისამებრ, მენსტრუაციის წინა პერიოდში იჩენს ხოლმე თავს.
სტატისტიკის თანახმად, 19-დან 45 წლამდე ასაკის ქალთა 40%-ს მენსტრუაციამდელი სინდრომი აწუხებს.
თუ ეს სინდრომი მკაფიოდ არის გამოხატული და არა მარტო ქალის ფიზიკურ თუ სულიერ მდგომარეობაზე, არამედ ოჯახურ ატმოსფეროზეც აისახება, ჰორმონული თერაპიის გარეშე ფონს ვერ გავალთ, მაგრამ როდესაც ნიშნები სუსტია, საკმარისია, რაციონალურად ვიკვებოთ და ვივარჯიშოთ ან, მარტივად რომ ვთქვათ, მივდიოთ ცხოვრების ჯანსაღ წესს. “ჯანსაღი” ქცევა მწყობრში აყენებს ჰორმონული დისბალანსით აფორიაქებულ ორგანიზმს.

ორმაგი ხეირი
გარდა იმისა, რომ სწორად შერჩეული კვების რეჟიმი ფიზიკურ თუ სულიერ ჯანმრთელობაზე კეთილისმყოფელ გავლენას ახდენს, მისი წყალობით ზედმეტ კილოგრამებსაც გადაურჩებით (რომელთა შეძენის ალბათობა მენსტრუაცამდელი სინდრომის დროს ერთიორად იზრდება).
ამრიგად, შევთანხმდით: მენსტრუაციამდელ პერიოდში დიეტურად უნდა ვიკვებოთ.
. გაიმდიდრეთ მენიუ საკვებით, რომელშიც უხვად არის B ჯგუფის ვიტამინები, კალციუმი და მაგნიუმი. B6 ვიტამინს შეიცავს ხორცი, ღვიძლი, თირკმელები, წიწიბურა, ქერი, კალციუმით მდიდარია რძე და რძის ნაწარმი, მაგნიუმი კი მწვანეფოთლოვან ბოსტნეულში, პარკოსნებში, თხილსა და ნიგოზში მოიპოვება.
. მიირთვით რაც შეიძლება მეტი ხილი და ბოსტნეული. ამ პერიოდში განსაკუთრებით სასარგებლოა სალათა, კამა, პომიდორი, ციტრუსი, ნესვი, საზამთრო. სითხით გაჯერებული ხილისა და ბოსტნეულის ჭარბ მიღებას მხოლოდ მაშინ ერიდეთ, თუ მენსტრუაციამდელ პერიოდში დროს შეშუპება გაწუხებთ.
* ამ პერიოდში სხეულის მასის მატება უპირატესად სწორედ ორგანიზმში სითხის შეკავების ბრალია. როგორც გითხარით, ასეთ დროს სითხით დატვირთვას უნდა ერიდოთ, შეშუპების მოხსნაში კი ბუნებრივი საშუალებები: ჭინჭრის, ანისულის, კამის ფოთლის ნაყენი – დაიხმარეთ.
* გაითვალისწინეთ: როცა ორგანიზმი სითხეს გაძლიერებულად კარგავს (სწორედ ეს არის შარდმდენების დანიშნულება), აუცილებელია კალიუმის მარაგის შევსება. ამ ელემენტს უხვად შეიცავს ბანანი, ლეღვი, ქიშმიში და გარგარის ჩირი.
* მართალია, ბევრი წყლის სმა მენსტრუაციამდელ პერიოდში რეკომენდებული არ არის, მაგრამ არც ორგანიზმის გამოფიტვაა სასურველი. უმჯობესია, დამამშვიდებელი (კატაბალახას, პიტნის, მოცვისა და მარწყვის) ნაყენები სვათ. სასარგებლოა ხილის ახალგამოწურული წვენიც. რაც შეეხება გაზიან სასმელებს, მათგან თავის შეკავება მოგიწევთ.
* არსებობს საკვები, რომელიც გუნებას გამოგვიკეთებს. მაგალითად, შოკოლადი, ნაყინი, საზოგადოდ, ტკბილეული. სწორედ ამგვარ საკვებს ითხოვს ორგანიზმი კრიტიკული დღეების დადგომამდე მცირე ხნით ადრე. ალბათ თავადაც ხვდებით, რომ კუჭის ტკბილეულით განებივრება კარგს არაფერს მოგიტანთ, მაგრამ არც ცხვირჩამოშვებული ჯდომაა მაინცდამაინც სასიამოვნო. ისღა დაგრჩენიათ, ოქროს შუალედი იპოვოთ და ნუგბარით ზომიერად ჩაიტკბარუნოთ პირი. მაგალითად, ნასადილევს შოკოლადის პატარა ნატეხი მიირთვათ. ვიმეორებთ: ნატეხი და არა მთელი ფილა, თანაც ნასადილევს და არა სადილის ნაცვლად. ერიდეთ იოლად ასათვისებელ ნახშირწყლებს (შაქარს, ნამცხვრებს, ნაყინს).
* ნახშირწყლებზე სულმთლად უარის თქმაც არ ივარგებს – ამით ორგანიზმს მხოლოდ ავნებთ. ნახშირწყლების ძირითადი წყარო ხილია, თუმცა ბრინჯში, კარტოფილსა და დაღერღილი ხორბლის პურშიც მოიპოვება. გაითვალისწინეთ: ცილოვან საკვებთან ერთად მათი მიღება სასურველი არ არის. მაშინ როდესაც ნახშირწყლები სეროტონინის (ეს ის ნივთიერებაა, რომელიც ამაღლებულ განწყობას გვიქმნის) გამომუშავებას უწყობს ხელს, ცილები, პირიქით, აფერხებს მის სინთეზს. ასე რომ, კარტოფილი კეტჩუპით ნებადართულია, ხორციან კარტოფილს კი უმჯობესია ვერიდოთ.
* განწყობას აგიმაღლებთ თევზიც. მასში უხვად არის უჯერი ცხიმოვანი მჟავები, რომლებიც მხოლოდ დადებით ემოციას კი არ მოგანიჭებთ, არამედ დისკომფორტსაც (თავის ტკივილს, ტკივილისა და ქაჩვის შეგრძნებას მუცლის ქვედა ნაწილში და ა.შ.) გაგიქრობთ და გულის რიტმის აღდგენაშიც დაგეხმარებათ. განსაკუთრებით სასარგებლოა ცხიმოვანი მჟავა ომეგა-3, რომლითაც, როგორც არაერთხელ გვითქვამს, მდიდარია ორაგული, კალმახი, თინუსი, სარდინი და ქაშაყი.

საკვები კუჭისთვის
კუჭ-ნაწლავის მოქმედების მოსაწესრიგებლად ხშირად მიმართავენ კვების კორექციას, თუმცა დიარეის (ფაღარათის, ნაწლავთა აშლილობის) დროს ბოლო ხანს სულ უფრო ნაკლებად უნიშნავენ დიეტას, – მთავარი აქ სითხის მარაგის აღდგენაა, – ამიტომ ამჯერად ყაბზობაზე (შეკრულობაზე) შევაჩერებთ ყურადღებას, რომელიც ხშირად იღებს ქრონიკულ ხასიათს და ძლიერ დისკომფორტს იწვევს.
შეკრულობას მრავალი მიზეზი აქვს, მაგრამ უმთავრესი მაინც ცხოვრების უმოძრაო წესი და არასწორი კვებაა. ორივე ფაქტორი განსაკუთრებით აქტუალურია ჩვენს დროში, ამიტომ ყაბზობას ცივილიზაციის თანმხლებ დაავადებადაც მოიხსენიებენ. მეოცე საუკუნეში ჩატარებული მეცნიერული კვლევების ანალიზმა აჩვენა, რომ ცხოვრების თანამედროვე სტილის თანმხლები არაგადამდები დაავადებები, მათ შორის – შეკრულობა, უმთავრესად იმ ქვეყნებში გვხვდება, სადაც მოსახლეობა მასობრივად ეტანება მაღალკალორიულ, რაფინირებულ, ნახშირწყლებითა და ცხიმებით მდიდარ და მცენარეული ბოჭკოთი ღარიბ საკვებს.
მცენარეული ბოჭკო არასახამებლური პოლისაქარიდებია, რომლებსაც, სახამებლის, მონო- და დისაქარიდებისგან განსხვავებით, ვერ ინელებს საჭმლის მომნელებელი წვენები და ფერმენტები და რომლებიც უცვლელად აღწევს მსხვილ ნაწლავს. ეს მეტად მნიშვნელოვანია ნაწლავის ნორმალური შიგთავსის ჩამოყალიბებისა და იქ არსებული მიკროფლორის სათანადო ფუნქციობისთვის. ამავე დროს, მცენარეული ბოჭკო წარმოადგენს კუჭ-ნაწლავის მოქმედების ფიზიოლოგიურ სტიმულატორს, აწესრიგებს ნაწლავშიდა წნევას, გამოაქვს ორგანიზმიდან ტოქსინები და წიდა. აქედან გამომდინარე, ნაწლავთა ნორმალური ფუნქციობისთვის ბოჭკოვანი საკვები აუცილებელია. ამიტომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და პროფესიული ასოციაციები გვირჩევენ, ყაბზობის დროს დღე-ღამეში 30-40 გრამი მცენარეული ბოჭკო მაინც მივიღოთ.
ბოჭკოთი მდიდარია ხილი, ბოსტნეული (განსაკუთრებით – მათი კანი), მწვანილი, ყველაზე უხვად კი მას მარცვლეულის (ხორბლის, სიმინდის, ქერის და სხვათა) ქერქი შეიცავს. მცენარის ეს ნაწილები უხეშია, რაც აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ რაციონში მცენარეული საკვების წილის განსაზღვრისას.
ბოჭკოვანი პროდუქტები ძნელი მოსანელებელია, მათი უხეში ნაწილები კუჭ-ნაწლავის ლორწოვანს აღიზიანებს, ამიტომ უმი, დაუმუშავებელი საკვები არც მეტისმეტად ბევრი უნდა მივირთვათ და არც მეტისმეტად დიდხანს, ხოლო ზოგიერთი დაავადების დროს ის უკუნაჩვენებიც კია. ამ პროდუქტების დამუშავება სასურველია იმგვარად, რომ არ შეიცვალოს ნედლეულის შემადგენლობა და არ დაიკარგოს მისი სასარგებლო თვისებები.
შეკრულობისკენ მიდრეკილი პირებისთვის, უპირველესად, აუცილებელია ჯანსაღი, მცენარეული უჯრედისით მდიდარი საკვები: ხილი (ვაშლი, შავი ქლიავი, გარგარი, მაყვალი...), ბოსტნეული (ზღვის კომბოსტო, ჭარხალი, სტაფილო, ბოლოკი, თალგამი...), მწვანილი და სხვ. შეკრულობის დროს ასევე რეკომენდებულია ნაკლებცხიმიანი მაწონი, კეფირი, კარგად მოხარშული საქონლის მჭლე ხორცი, თევზი, ზღვის პროდუქტები. საჭმელი, უმჯობესია, მიირთვათ დღეში 3-4-ჯერ, ერთსა და იმავე დროს. უხვად მიიღეთ სითხე, მაგრამ ერიდეთ გაზიან სასმელებს, მაგარ ყავას, ჩაის, ასევე – შოკოლადს, მოცვს, ბრინჯს, კარაქს, ქონს. ამ უკანასკნელთა ნაცვლად გამოიყენეთ მცენარეული ზეთი. საქართველოში არსებობს მეცნიერულად შესწავლილი, დაპატენტებული და სერტიფიცირებული მცენარეული ბოჭკოებით მდიდარი, დაბალკალორიული ჯანსაღი საკვები, რომელიც შეუზღუდავი რაოდენობითა და ხანგრძლივობით შეიძლება მიიღონ როგორც ჯანმრთელებმა, ისე ყაბზობით დატანჯულებმა, რომლებსაც, ამავე დროს, აქვთ დაავადებები, რომელთა დროსაც უხეში საკვების მიღება უკუნაჩვენებია.

რა ეამება კუჭს
საუკეთესო საკვებად დაღერღილი მარცვლეულის პური მიიჩნევა, რომელიც ღარიბია ცხიმით და მდიდარია კუჭ-ნაწლავისთვის მეტად სასარგებლო უჯრედისით. ალბათ შეგიმჩნევიათ, რომ საკმარისია, ორიოდე კოვზი მაკარონი ან ერთი ნაჭერი პური მივირთვათ, რომ უმალვე ვნაყრდებით. ასე რომ, საკვები რაციონიდან მარცვლეულის (და მათგან მომზადებული საკვების) ამოღებას არამც და არამც არ გირჩევთ. თუ გგონიათ, რომ ცომეული, რამდენიც არ უნდა მიირთვათ, ჭარბ კილოგრამებს შეგმატებთ, ცდებით: რაციონალურად შერჩეული მენიუ ასეთ საფრთხეს ნამდვილად არ შეგიქმნით.
მაშ ასე, თამამად მიირთვით:
* დაღერღილი ჭვავისა და ხორბლის პური, ნამცხვრები, დაბალი ცხიმიანობის მქონე ფუნთუშეული;
* შვრიის ბურღული და სხვა ბურღულეული, დაბალი ცხიმიანობის გრანოლა (აუცილებლად გაეცანით წარწერას შეფუთვაზე);
* მარილიანი, ჭვავის კრეკერები;
* უცხიმო ბატიბუტი;
* დაუცეხვავი ხორბლის ნაწარმი, მათ შორის – მაკარონიც;
* ყავისფერი ბრინჯი
ასევე:
* ბოსტნეულით შეკაზმული (რაღა თქმა უნდა, კვერცხის გულის გარეშე მომზადებული) უცხიმო მაკარონი და ბრინჯი;
* უმი, მოხარშული, გამომცხვარი ან ძალიან ცოტა ზეითუნის ზეთით, მარილითა და პილპილით შეზავებული ბოსტნეული;
* ნებისმიერი სხვა ხილი – როგორც ცოცხალი, ისე დაკონსერვებული და გაყინული.
* ცოტაოდენ ცხიმში შემწვარი, გაყინული, თავისივე წვენში დაკონსერვებული თევზი, შემწვარი თევზის ჩხირები;
* ღორის მჭლე ხორცი;
* საქონლის მჭლე ხორცი;
* ინდაურის, ქათმის მჭლე ხორცი ან ლორი;
* ნაკლებცხიმიანი სოსისი და მისივე ჰოთ-დოგი.
* დაბალი ცხიმიანობის რძე ნაღების გარეშე;
* დაბალი ცხიმიანობის კარაქი, მცენარეული კარაქი;
* ნაღებმოხდილი იოგურტი;
* უცხიმო ყველი;
* უცხიმო ან დაბალი (2%-ზე ნაკლები) ცხიმიანობის ხაჭო.
მოარული აზრის თანახმად, ცხიმიან საკვებს არავითარი სარგებლობა არ მოაქვს. სინამდვილეში ცხიმი მეტად საჭირო კომპონენტია ჩვენი ორგანიზმისთვის. ასე რომ, დროა, “კარგი” ცხიმის შერჩევა ვისწავლოთ.
ნებადართულია:
* ზეითუნის ზეთი, სოიის ცხიმი;
* სამარხვო (ანუ ცხოველური კომპონენტების გარეშე მომზადებული) მაიონეზი.

მოკლედ | ვრცლად

საშვილოსნოს ყელის დაავადებები

  უკანასკნელ ხანს მთელ მსოფლიოში შეინიშნება ონკოდაავადებების გახშირება. განსაკუთრებით საყურადღებოა საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევათა მატება ახალგაზრდა ქალებთან. ყოველივე ამის გამო ძალზე აქტუალური გახდა საშვილოსნოს ყელის კიბოს დროული დიაგნოსტიკისა და პრეკლინიკური ფორმების მკურნალობის საკითხები.
სწორედ მათ შესახებ გვესაუბრება ზურაბ საბახტარაშვილის რეპროდუქციული კლინიკის ექიმი გინეკოლოგი, მედიცინის აკადემიური დოქტორი მაია პარკაული.
– იმისთვის, რომ საშვილოსნოს ყელის დაავადებებში გავერკვიოთ, თავდაპირველად განვსაზღვროთ, რა არის საშვილოსნოს ყელი. თავად საშვილოსნო ქალის რეპროდუქციული სისტემის უმთავრესი ორგანოა, რომელიც მუცლის ქვედა ნაწილში, შარდის ბუშტსა და სწორ ნაწლავს შორის მდებარეობს და ტანისა და საშოსთან დაკავშირებული ყელისგან შედგება. საშვილოსნოს ყელი ერთგვარი ბარიერია საშვილოსნოსა და გარემოს შორის. ნორმალური საშვილოსნოს ყელის სიგრძე 3-4 სმ-ია, დიამეტრი – 2-3 სმ, ხოლო სისქე 1 სმ. ის შედგება:
• კუნთოვანი შრისგან, რომელიც მშობიარობის აქტში მონაწილეობს;
• ყელის არხისგან – მისი ამომფენი უჯრედები, ეპითელიუმი, გამოიმუშავებს ლორწოს, რომელიც საშოსა და საშვილოსნოს შორის ბარიერის როლს ასრულებს: ხელს უშლის საშვილოსნოს ღრუში ბაქტერიების შეღწევას.
საშვილოსნოს ყელის საშოსმხრივი ნაწილი გარემოსთან ურთიერთობის ძირითად კარიბჭეს წარმოადგენს. ალბათ ამიტომ არის, რომ პათოლოგიური პროცესები ყველაზე ხშირად სწორედ აქ ვითარდება.
– რამ შეიძლება დააზიანოს საშვილოსნოს ყელი?
– საშვილოსნოს ყელის დაავადებები შეგვიძლია სამ ჯგუფად დავყოთ:
1. ფონურ დაავადებებად (პროცესებად);
2. საშვილოსნოს ყელის დისპლაზიად, ანუ კიბოსწინარე დაავადებებად;
3. საშვილოსნოს ყელის კიბოდ.
მათ განვითარებას ხელს უწყობს სხვადასხვა ფაქტორი:
•    სქესობრივი ცხოვრების დაწყება ადრეულ ასაკში;
•    აბორტი და მშობიარობა ადრეულ ასაკში;
•    ხშირი აბორტი და მშობიარობა;
•    სქესობრივი პარტნიორების სიმრავლე;
•    ხშირი (კვირაში 5-ჯერ და მეტად) სქესობრივი ურთიერთობა სხვადასხვა პარტნიორთან;
•    ნებაზე მიშვებული (არანამკურნალები) სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები;
•    თამბაქოს წევა;
•    მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობები;
•    ჩასახვის საწინააღმდეგო ჰორმონული აბების ხშირი მიღება.
საყურადღებოა, რომ საშვილოსნოს ყელის კიბოთი ავადობის კვლევა ჯერ კიდევ მე-18 საუკუნეში დაიწყო. მაგალითად, მე-19 საუკუნის იტალიელმა და კანადელმა მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ ეს დაავადება თითქმის არ ემართებოდათ ქალიშვილებსა და მონაზვნებს.
– რომელ დაავადებებს უწდებენ ფონურს?
– საშვილოსნოს ყელის ერთ-ერთი გავრცელებული ფონური პროცესია ეროზია (წყლული), რომელიც გინეკოლოგიური დაავადებების შემთხვევათა საერთო რიცხვის 10-15%-ს შეადგენს. ის ყელის ლორწოვანი გარსის დაზიანებაა, რომელიც უმეტესად არხის მიმდებარე მიდამოში ვითარდება.
ეროზიას სხვადასხვა ბუნების ფაქტორები იწვევს:
•    მექანიკური – ლორწოვანი გარსის მთლიანობის დარღვევა ხშირი აბორტის, მშობიარობის, ჩასახვის საწინააღმდეგო სპირალის ხანგრძლივი გამოყენების შედეგად;
•    ჰორმონული – საერთო ჰორმონული ფონის დარღვევა ან ჩასახვის საწინააღმდეგო ჰორმონული აბების ხშირი გამოყენება;
•    ნებაზე მიშვებული სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები, განსაკუთრებით – ვირუსული წარმოშობისა.
საშვილოსნოს ყელის ეროზია შესაძლოა გამოვლინდეს მცირედი სისხლიანი გამონადენით საშოდან სქესობრივი კონტაქტის შემდეგ, ტკივილით სქესობრივი კონტაქტის დროს, მენსტრუაციის დარღვევით (გახანგრძლივებით, ჭარბი გამონადენით), საშოდან ჩირქოვანი გამონადენით (თანმხლები ინფექციის დროს).
ასევე გვხვდება ლეიკოპლაკია – მოთეთრო ლაქები საშვილოსნოს ყელის ლორწოვან გარსზე, რასაც ეპითელიური უჯრედების გასქელება და გარქოვანება იწვევს. მისი მიზეზებიდან აღსანიშნავია ჰორმონული დარღვევები, საშვილოსნოს ყელზე მექანიკური და ქიმიური ნივთიერებებით (სამკურნალო საშუალებებით) ზემოქმედება, ნებაზე მიშვებული სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები. ლეიკოპლაკია, წესისამებრ, უსიმპტომოდ მიმდინარეობს და გინეკოლოგიური გასინჯვის დროს შემთხვევით აღმოაჩენენ ხოლმე.
საშვილოსნოს ყელის ფონურ პროცესებს მიეკუთვნება ასევე პოლიპები – მომრგვალო ფორმის, სხვადასხვა ზომის, გლუვკონტურებიანი წანაზარდები საშვილოსნოს ყელის ლორწოვან გარსზე, უმეტესად – ყელის არხში, რომლის წარმოშობის მიზეზი მეტწილად უცნობია, კონდილომები – საშვილოსნოს ყელის ვირუსული წარმოშობის (ადამიანის პაპილომავირუსით განპირობებული) მეჭეჭები, ეროზირებული ექტროპიონი, რომელიც მშობიარობის ან აბორტის დროს საშვილოსნოს ყელის დაზიანების შედეგად ვითარდება – ლორწოვანი გარსის მთლიანობა ირღვევა და ყელის არხი საშოსკენ ამობრუნდება.
– რა მეთოდებით იკვლევენ საშვილოსნოს ყელის მდგომარეობას?
– საშვილოსნოს ყელის გამოკვლევას იწყებენ მისი სარკეებით დათვალიერებით, ატარებენ ეპითელიუმის ციტოლოგიურ გამოკვლევას (რისთვისაც იღებენ ნაცხს), კოლპოსკოპიას და საჭიროების შემთხვევაში – ბიოფსიას შემდგომი ჰისტომორფოლოგიური გამოკვლევით.
– რას წარმოადგენს კოლპოსკოპია და რისი გათვალისწინება მოუწევს გამოკვლევამდე ქალს?
– კოლპოსკოპია საშვილოსნოს ყელის მდგომარეობის შეფასების ძალზე მარტივი და ამავე დროს საკმაოდ ეფექტური მეთოდია. ამ დროს ხდება საშვილოსნოს ყელის საშოსმიერი ნაწილის, ვულვისა და საშოს ლორწოვანის დათვალიერება სპეციალური ხელსაწყოთი – კოლპოსკოპით, რომლის ოპტიკურ სისტემასაც 7-35-ჯერ გადიდებული გამოსახულების მიღება შეუძლია. ის ციტოლოგიური და ჰისტოლოგიური გამოკვლევების პარალელური პათოლოგიური პროცესის არსის უფრო ღრმა და საფუძვლიანი შესწავლის საშუალებას გვაძლევს.
კოლპოსკოპია აუცილებლად უნდა ჩატარდეს ყოველთვის, როცა კი ციტოლოგიურად გამოვლინდება უჯრედული ატიპია და კლინიკურად – საშვილოსნოს ყელის პათოლოგია.
კოლპოსკოპიის საშუალებით შესაძლებელია საშვილოსნოს ყელისა და საშოს ეპითელიუმის შეფასება, დაზიანებული უბნის გამოვლენა, კეთილთვისებიანი და ავთვისებიანობაზე საეჭვო ცვლილებების დიფერენციაცია, ნაცხისა და ბიოფსიის მიზნობრივი აღება.
რაც შეეხება თავად გამოკვლევას, ის ტარდება მენსტრუალური ციკლის შუა პერიოდში, ბოლო მენსტრუაციის დასრულებიდან დაახლოებით 2 კვირის შემდეგ. მანამდე ორი დღით ადრე უნდა შეზღუდოთ ყოელგვარი სამკურნალო ჩარევა საშოზე და გამოკვლევის წინა ღამეს მოერიდოთ სქესობრივ კონტაქტს.
– როგორ მკურნალობენ ფონურ პროცესებს?
– საშვილოსნოს ყელის ფონური დაავადებები ადრეული დიაგნოსტიკის შემთხვევაში ადვილად იკურნება. ტარდება როგორც ზოგადი მკურნალობა (სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების მკურნალობა, ჰორმონული ფონის მოწესრიგება, თანმხლები დაავადებების – შაქრიანი დიაბეტის, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის მოშლისა და შინაგანი ორგანოების სხვა დაავადებების – მკურნალობა), ისე ადგილობრივი (საშოსმხრივი) გინეკოლოგიური პროცედურები: დაზიანებული უბნის მოწვა ელექტრული დენით (ელექტროკოაგულაცია), დაზიანებულ არეზე დაბალი ტემპერატურით ზემოქმედება, თხევადი აზოტით დამუშავება (კრიოდესტრუქცია), დაზიანებული უბნის დამუშავება ლაზერული სხივით (ლაზეროდესტრუქცია).
არანამკურნალებ, შორს წასულ შემთხვევებში დაზიანების ადგილი შესაძლოა სიმსივნურად გადაგვარდეს.
– რას გულისხმობს ცნებები – საშვილოსნოს ყელის დისპლაზია და კიბო?
– დისპლაზია საშვილოსნოს ყელის ლორწოვანი გარსის უჯრედების გადაგვარებას – არანორმალურ ცვლილებას და გამრავლებას ეწოდება. მიჩნეულია, რომ ეს საწყისია იმ პროცესისა, რომლის შედეგადაც ნელ-ნელა, წლების განმავლობაში ყალიბდება ავთვისებიანი სიმსივნე (კიბო), ამიტომ ასეთ ცვლილებებს კიბოსწინარე პროცესებსაც უწოდებენ. თუმცა აუცილებლად უნდა ითქვას, რომ დისპლაზია ყოველთვის არ გარდაიქმნება სიმსივნედ – –ეს მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული დროულ დიაგნოზსა და სწორად წარმართულ მკურნალობაზე.
კიბოსწინარე პროცესი (დისპლაზია) შეიძლება იყოს მსუბუქი, ზომიერი (საშუალო) და მძიმე.
საშვილოსნოს ყელის კიბო კი დაავადებაა, რომელიც ყალიბდება ორგანიზმის უჯრედების გადაგვარებისა და უწესრიგო, უკონტროლო გამრავლების შედეგად.
საშვილოსნოს ყელის კიბო დღეს მთელ მსოფლიოში ქალთა ჯანმრთელობის ერთ-ერთ უდიდეს პრობლემად მიიჩნევა. განვითარებად ქვეყნებში ის ქალების ყველაზე გავრცელებული სიმსივნეა.
– რა უწყობს ხელს საშვილოსნოს ყელის კიბოს განვითარებას?
– დღესდღეობით საშვილოსნოს ყელის კიბოს რისკის ძირითად ფაქტორებად და, გარკვეულწილად, მიზეზებადაც მიიჩნევენ:
•    ადამიანის პაპილომავირუსის (HPV) ზოგიერთ სახეობას (გენოტიპს)
•    ჰერპესის ვირუსს;
•    არანამკურნალებ ფონურ დაავადებებს;
•    ქალის სქესობრივი ცხოვრების თავისებურებებს, კერძოდ, მის ნაადრევ, 16 წლამდე, დაწყებას, აბორტებსა და მშობიარობას ადრეულ ასაკში, ხშირ აბორტსა და მშობიარობას, უწესრიგო სქესობრივ ცხოვრებას (მრავალი სქესობრივი პარტნიორის ყოლას, პროსტიტუციას), დაუცველ სექსს;
•    არანამკურნალებ ანთებად და ვენერიულ დაავადებებს
•    55 წელზე უფროს ასაკს;
•    ცუდ საყოფაცხოვრებო პირობებს;
•    თამბაქოს წევას.
– რა ნიშნებით შეიძლება იეჭვოს ქალმა ეს პათოლოგია?
– საშვილოსნოს ყელის კიბო სხვადსხვა სტადიაზე შეიძლება შემდეგი ნიშნებით გამოვლინდეს:
• ხორცის ნარეცხისფერი გამონადენით საშოდან მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა პერიოდში;
•    სისხლიანი გამონადენით საშოდან სქესობრივი ურთიერთობის შემდეგ;
•    ჩვეულთან შედარებით საგრძნობლად გახანგრძლივებული (7 დღეზე ხანგრძლივი) მენსტრუაციით;
•    ზოგადი ინტოქსიკაციის (მოწამვლის) ნიშნებით: საერთო სისუსტით, უმადობით, წონის კლებით, ტემპერატურის მატებით და სხვა;
•    ტკივილით მუცლის ქვედა ნაწილში.
ერთი ან თუნდაც რამდენიმე ამ ნიშნის არსებობა იმას არ ნიშნავს, რომ კიბო გაქვთ, მაგრამ თუ რომელიმე მათგანი შეამჩნიეთ, აუცილებლად მიმართეთ ექიმს. გახსოვდეთ, ნებისმიერი დაავადების (მათ შორის – კიბოსიც) ადრეულ სტადიაზე მკურნალობა გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე შორს წასულ შემთხვევებში. ამით ქალს საგრძნობლად უხანგრძლივდება სიცოცხლე, შეუძლია შეინარჩუნოს ნორმალური ცხოვრების წესი, შრომის და ზოგ შემთხვევაში შვილოსნობის უნარიც.
– როგორ შეიძლება საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროფილაქტიკა და რა ასაკიდან ტარდება სკრინინგი?
– საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროფილაქტიკისთვის აუცილებელია მოწესრიგებული სქესობრივი ცხოვრება. სასურველია ერთი სქესობრივი პარტნიორის ყოლა და მისი სქესობრივი ჯანმრთელობის კონტროლი, სქესობრივი კონტაქტის სიხშირე კვირაში არ უნდა აღემატებოდეს 5-ს, შემთხვევითი სქესობრივი კონტაქტის დროს აუცილებლად გამოვიყენოთ პრეზერვატივი, რეგულარულად ვეწვიოთ გინეკოლოგს.
საშვილოსნოს ყელის კიბოთი ავადობა განვითარებულ ქვეყნებში საგრძნობლად შემცირდა მას შემდეგ, რაც დაინერგა ქალების საყოველთაო გინეკოლოგიური გასინჯვა (სკრინინგი) და მასობრივი სპეციალური გამოკვლევები:
•    ქალის პირველი გასინჯვა და გამოკვლევა ხდება პირველი სქესობრივი აქტიდან 1-2 წლის შემდეგ, სასურველია, 18-20 წლის ასაკში;
•    მომდევნო გასინჯვები 2 წელიწადში ერთხელ მეორდება (მაშინაც კი, როცა ქალი არაფერს უჩივის);
•    გამოკვლევები წყდება 70 წლის ასაკში, თუ ბოლო ორი გამოკვლევით პათოლოგიური ცვლილებები არ გამოვლენილა.
სპეციალურ გამოკვლევებს მიეკუთვნება PAP-ტესტი, საშვილოსნოს ყელიდან აღებული ნაცხის მიკროსკოპიული გამოკვლევა სპეციალური წესით, და კოლპოსკოპია – საშვილოსნოს ყელის დათვალიერების ინსტრუმენტული მეთოდი. ამ გამოკვლევებით შესაძლებელია უჯრედების გადაგვარების (დისპლაზიის) ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა, რაც საგრძნობლად ამცირებს კიბოს ჩამოყალიბების რისკს და შესაძლებელს ხდის ადრეულ სტადიაში მისი დიაგნოზის დასმას.
პროფილაქტიკისთვის ასევე მნიშვნელოვანია:
•    სქესობრივად გადამდები დაავადებების დროული მკურნალობა;
•    საშვილოსნოს ყელის ფონური დაავადებების და დისპლაზიის ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა;
•    აქტიური ცხოვრების წესი;
•    ჯანსაღი კვება (მაგალითად, ბეტა-კაროტინის შემცველი პროდუქტები: მწვანილი, სტაფილო, ციტრუსები,  – ამცირებს კიბოს განვითარების რისკს).
გახსოვდეთ, საშვილოსნოს ყელის ყველა ავთვისებიანი სიმსივნე მოუწესრიგებელ სქესობრივ ცხოვრებას არ უკავშირდება – კიბო შეიძლება განუვითარდეს იმ ქალსაც, რომელსაც მოწესრიგებული სქესობრივი ცხოვრება აქვს, ამიტომ ყველა დაავადების პროფილაქტიკის საუკეთესო გზა ექიმის რეგულარული მეთვალყურეობაა.

ეს საინტერესოა
* პირველად 1925 წელს გერმანელ ჰანს ჰაინზელმანს დაებადა შესანიშნავი იდეა, ათჯერადი გამადიდებელი შუშით ინტენსიური განათების ფონზე დაეთვალიერებინა საშვილოსნოს ყელის ლორწოვანი გარსი. შემდგომი დაკვირვების საფუძველზე მანვე შეიმუშავა საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრეკლინიკური სტადიისა და კეთილთვისებიანი ცვლილებების კრიტერიუმები. მას შემდეგ კოლპოსკოპიამ ფართოდ მოიკიდა ფეხი ევროპაში, ხოლო ამერიკაში მისი დანერგვა დაიწყო 1963 წლიდან, ვინაიდან მანამდე საშვილოსნოს ყელის დაავადებათა სკრინინგმეთოდად იქ აღიარებულ იქნა ციტოლოგიური კვლევის მეთოდი – პაპ ტესტირება.

* საშვილოსნოს კიბო ყველაზე მეტად 40 წლის შემდგომ ასაკშია გავრცელებული, თუმცა არის მისი შემთხვევები 20-30 წლის ქალებშიც.
* 20 წლამდე საშვილოსნოს ყელის კიბო თითქმის არ გვხვდება.
* საშვილოსნოს ყელის კიბო უიშვიათესია ქალიშვილებში.
* საშვილოსნოს ყელის დისპლაზიის დაწყებიდან კიბოს განვითარებამდე საშუალოდ 10-12 წელი გადის.
• მოსახლეობის მასობრივმა პროფილაქტიკურმა გასინჯვებმა საშვილოსნოს ყელის კიბოთი ავადობა საგრძნობლად შეამცირა.

მარი აშუღაშვილი
მოკლედ | ვრცლად

ცერეკი – ლამაზი კბილების საიდუმლო

  ვუყურებთ ცნობილი ადამიანების ულამაზეს, ჩაწიკწიკებულ კბილებს და გვიკვირს: რა არის მათი ღიმილის საიდუმლო? როგორ ახერხებენ, რომ მათი ღიმილი ყველას ატყვევებს?! საიდუმლო ამოხსნილია! მეტიც – ლამაზი ღიმილი უკვე ჩვენთვისაც ხელმისაწვდომია. როგორ? “ავერსის კლინიკაში” კბილების მკურნალობის უახლესი ტექნოლოგია – ცერეკი დაინერგა. კბილებს აქ უახლესი გერმანული რობოტექნიკისა და კომპიუტერების გამოყენებით მკურნალობენ – რა გასაკვირია, რომ კომპიუტერების ეპოქაში ლამაზი ღიმილიც კომპიუტერული პროდუქტი იყოს.
აღნიშნული სერვისის შესახებ “ავერსის კლინიკის” სტომატოლოგიური სამსახურის ხელმძღვანელი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი გოგი ყიფიანი გვესაუბრება.
– ბატონო გოგი, რა არის ცერეკი, როგორ ხდება ამ მეთოდით კბილების მკურნალობა?
– ცერეკი ახალი სიტყვაა ევროპულ სტომატოლოგიაში. იგი გულისხმობს კბილის აღდგენა-რესტავრაციას ყველაზე თანამედროვე ტექნოლოგიების, აპარატებისა და მასალების გამოყენებით. დღეისათვის 50-ზე მეტ ქვეყანაში 25 000-ზე მეტი კლინიკა იყენებს ცერეკის სისტემას. დაახლოებით 6 თვეა, რაც ამ უზარმაზარ ქსელში “ავერსის კლინიკაც” ჩაერთო. კლინიკურმა კვლევებმა დაადასტურა, რომ ცერეკი რესტავრაციის ყველაზე სანდო და მისაღები მეთოდია სტომატოლოგიაში, ვინაიდან ამ გზით კბილების რესტავრაციისას ადამიანური ფაქტორის როლი მინიმალურია. ძირითად სამუშაოს აპარატი ასრულებს. სპეციალურ პროგრამას შეცდომის ალბათობა ფაქტობრივად ნულამდე დაჰყავს.
აღნიშნული სერვისით სარგებლობა უკვე ქართველ მომხმარებელსაც შეუძლია “ავერსის კლინიკაში”. ჩვენი სტომატოლოგიური კაბინეტი აღიჭურვა ძვირად ღირებული თანამედროვე ტექნიკით და, როგორც უკვე გითხარით, ჩვენც ჩავერთეთ ცერეკის საერთაშორისო სისტემაში, რაც საშუალებას გვაძლევს, 20 000 გერმანელი ექიმის ხანგრძლივი პრაქტიკის შედეგად დაგროვილი ცოდნა და გამოცდილება გამოვიყენოთ, მათ მიერ შემოთავაზებული ნოვაციები ჩვენს პრაქტიკულ საქმიანობაში დავნერგოთ.
 – როგორ მუშაობს ცერეკი, როგორ ხდება კბილის რეკონსტრუქცია?
– ცერეკის აპარატურულ კომპლექსში შედის ორალური სკანერი “ბლუკამი”, რომლის მეშვეობით სტომატოლოგიურ სავარძელშივე ხდება პაციენტის კბილების ფოტოსკანირება. ეს ფოტოაპარატის პრინციპით მომუშავე ხელსაწყოა, რომელიც უდიდესი სიზუსტით ასკანერებს პაციენტის პირის ღრუს. სკანირების შედეგად მიღებული მონაცემები გადადის კომპიუტერში, რის შედეგადაც ექიმი სტომატოლოგი იღებს კბილების ზედმიწევნით ზუსტ სამგანზომილებიან გამოსახულებას. მიღებული ციფრული ინფორმაციის საფუძველზე სპეციალური კომპიუტერული პროგრამით მუშავდება მონაცემები, იწყობა მომავალი რესტავრაციის ვირტუალური სახე. პროგრამა უმცირეს დეტალებსაც ითვალისწინებს, რისი წყალობითაც დამზადებული კბილი იდეალურად ერგება პირის ღრუს. მომდევნო ეტაპზე, ისევ კომპიუტერული პროგრამის საშუალებით, დამუშავებული ციფრული ინფორმაცია სპეციალურ პრეციზიულ ჩარხს გადაეცემა, რომელიც რამდენიმე წუთში 25 მიკრომეტრის სიზუსტით გამოჩარხავს ხელოვნურ გვირგ
ვინს, ჩანართს თუ ვინირს. ჩარხი იძლევა საშუალებას, სხვადასხვა მასალისგან უმოკლეს ხანში დამზადდეს კბილის აღსადგენად საჭირო სტრუქტურები. მაგალითად, პრემოლარის კერამიკული გვირგვინის დასამზადებლად ჩარხს 12 წუთი სჭირდება. მას შემდეგ, რაც ხელოვნური კბილი კრისტალიზაციას გაივლის, იგი იღებს ზედმიწევნით ბუნებრივ ფერს. ნამდვილი კბილისგან მისი გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელი ხდება.
– რა უპირატესობა აქვს ცერეკს კბილის რესტავრაციის აქამდე არსებულ მეთოდებთან შედარებით?
– პირველი და უმთავრესია სისწრაფე. მოგეხსენებათ, თანამედროვე მსოფლიოში დრო ძვირად ფასობს. თუ აქამდე ერთი კბილის რესტავრაცია რამდენიმე დღე, ზოგჯერ კვირაც კი გრძელდებოდა, ამ უახლესი ტექნოლოგიის წყალობით პაციენტებს ძალიან მალე, უმეტესად – იმავე დღეს, ახალი კბილით ვუშვებთ სახლში. კერამიკული გვირგვინის დამზადებას ცერეკის ტექნოლოგიის გარეშე წინათ ორი ადამიანის – ექიმისა და კბილის ტექნიკოსის – შრომა სჭირდებოდა. ეს იყო ძალზე შრომატევადი და ხანგრძლივი პროცესი, რომელიც ხშირად 2-3 კვირას გასტანდა ხოლმე. დღეს ამ მოწყობილობის წყალობით რამდენიმე წუთში შეგვიძლია გვირგვინისა თუ სხვა სტრუქტურების დამზადდება. პაციენტი სულ რამდენიმე საათში ირგებს ახალ კბილს. შედარებით მეტ ხანს მოითხოვს კბილების საყრდენ კონსტრუქციასთან ერთად დამზადება.
მნიშვნელოვანია ხარისხიც. ცერეკის სისტემაში კბილისა თუ სხვა სტრუქტურების დასამზადებლად ძირითადად ფაიფურისა და ცირკონის ბლოკებს ვიყენებთ. ეს უმაღლესი ხარისხის, საიმედო და უსაფრთხო ევროპული ნაწარმია. კერამიკულ კონტრუქციას უპირატესობათა მთელი წყება აქვს: ის ზედმიწევნით ბიოთავსებადია, რაც იმას ნიშნავს, რომ საუკეთესოდ ერწყმის პირის ღრუს გარემოს, არ აღიზიანებს მას; მის ზედაპირზე ვერ მრავლდება მიკროორგანიზმები; რესტავრაცია სრულდება უდიდესი –25 მიკრომეტრის  სიზუსტით, რაც ხელით მუშაობისას პრაქტიკულად შეუძლებელია. ყოველვე ეს უზრუნველყოფს კონსტრუქციის იდეალურ შერწყმას პირის ღრუსთან და ყოველგვარ დისკომფორტს გამორიცხავს.
ორთოპედიული კონსტრუქციები: ხიდები, ერთეული გვირგვინები, – მზადდება ადამიანის ორგანიზმისთვის ტოქსიკური და მავნე მეტალის გარეშე, რასაც მინიმუმამდე დაჰყავს ალერგიული რეაქციების ალბათობა.

მაქსიმალურად ვზოგავთ და ვინარჩუნებთ კბილის ქსოვილს. კონსტრუქციის დამზადება შესაძლებელია ცოცხალ კბილზეც, დეპულპაციის გარეშე. ეს ტექნოლოგია განიხილება როგორც ატრავმული, მცირეინვაზიური. თუ ლითონ-კერამიკის კონსტრუქციების გამოყენების დროს კბილი 2 მმ-ზე მუშავდებოდა, აქ მცირედი დამუშავებაც საკმარისია. ეს ცერეკის სისტემის ერთ-ერთი უდიდესი ღირსებაა სხვა უპირატესობებთან ერთად.
კიდევ ერთი უპირატესობა გამძლეობაა. მზა კონსტრუქცია სტაბილური ფერითა და სიმტკიცით გამოირჩევა. აშშ-სა და გერმანიაში ჩატარებული კვლევები მოწმობს, რომ ცერეკის მეთოდით რესტავრირებული კბილი ასიდან 92-97 შემთხვევაში ათი წლის შემდეგაც უნაკლოდ გამოიყურება.
ცერეკის სისტემით რესტავრაცია ფინანსურადაც ხელსაყრელია. წარმოიდგინეთ, ორი ადამიანის მაგივრად კერამიკულ გვირგვინს ერთი აპარატი ამზადებს, თანაც რამდენიმე წუთში. ცხადია, ეს მის თვითღირებულება ამცირებს.
– გარდა კბილის რესტავრაციისა, რას გვთავაზობს ცერეკი?
– ცერეკის ტექნოლოგიას გამოყენების ძალზე ფართო დიაპაზონი აქვს. მისი მეშვეობით შესაძლებელია არა მხოლოდ გვირგვინების, ნახევარგვირგვინებისა თუ ვინირების, არამედ ცალკეული კერამიკული ჩანართების დამზადებაც, რომლებიც საბჟენ მასალად გამოიყენება. ჩვენი მოსახლეობა შეჩვეულია კომპოზიტებისგან დამზადებულ ბჟენებს, თუმცა ისიც იციან, რომ რაც უნდა ხარისხიანი იყოს ბჟენი, ის იშვიათად ძლებს ხუთ წელიწადზე მეტხანს. აქამდე გამოყენებულ ბჟენებს პოლიმერული კუმშვადობა ახასიათებდა. ნებისმიე
რი ბჟენის მიკროსკოპში გადიდებისას დავინახავთ, რომ მას ფორები აქვს, რომლებშიც დროთა განმავლობაში პიგმენტები აღწევს, ამიტომ ბჟენი იცვლის ფერს და არ არის სტაბილური. ფაიფურის გამოწვა კი, მოგეხსენებათ, 900 გრადუსზე ხდება, ის ძალზე სტაბილურია, დღეს სტომატოლოგიაში საუკეთესო მასალად მიიჩნევა და ესთეტიკურადაც სავსებით მისაღებია. თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ ჩვეულებრივი ბჟენის გამოცვლა ხუთ წელიწადში ერთხელ გვიხდება, ხოლო ფაიფურისგან დამზადებული ჩანართმა შესაძლოა მთელი ცხოვრება გაძლოს, საბოლოო ჯამში ეს ფინანსურადაც ხელსაყრელი გამოდის. არ არის გამორიცხული, ცერეკმა რამდენიმე წელიწადში სავსებით ჩაანაცვლოს დაბჟენის ტრადიციული ტექნოლოგიები.
გარდა ამისა, ცერეკის სისტემა საუკეთესოა იმპლანტაციის შემდგომ კბილების აღსადგენად. ჩვენ გვაქვს კომპიუტერული ტომოგრაფის აპარატი და შეგვიძლია პროგრამული კავშირის განხორციელება ამ ორ მოწყობილობას შორის, რის შედეგადაც მომხმარებელს ძალიან მაღალი ხარისხის პროდუქტს ვთავაზობთ. ამ გზით დამზადებული იმპლანტიც და ხელოვნური გვირგვინიც საგრძნობლად განსხვავდება ხელით შექმნილი პროდუქტისგან. ცერეკის სისტემით შესაძლებელია ისეთი კონსტრუქციის შექმნა, რომელიც გამძლეობით აქამდე არსებულ ყველაზე მყარ მასალას – ლითონ-კერამიკას უტოლდება და აღემატება კიდეც. ამიტომ არის, რომ ცერეკის ტექნოლოგიის დანერგვის შემდეგ ევროპაში ლითონკერამიკული სამუშოები საგრძნობლად გაიშვიათდა. მსოფლიოში უკვე 20 მილიონზე მეტი რესტავრაციაა შესრულებული ცერეკის ტექნოლოგიით, მათ შორის – აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებშიც.
– ქართველმა მომხმარებელმა როგორ მიიღო ცერეკი და რამდენად ხელმისაწვდომია მომსახურების ფასი?
– ჩვენ აპრილიდან მოყოლებული ვიყენებთ ცერეკის ტექნოლოგიას. ამ ექვსი თვის განმავლობაში უდიდესი გამოცდილება დავაგროვეთ და საკმაოდ გავიწაფეთ. “ავერსის კლინიკის” სტომატოლოგიური სამსახური ცდილობს აითვისოს ევროპული სტანდარტი და ამ გზაზე ცერეკი უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯია. თუმცა, ცხადია, ეს ყველაფერი არ არის – ჩვენ კიდევ მრავალ სიახლეს ვპირდებით ჩვენს მომხმარებელს. პაციენტებიც კმაყოფილები არიან – ვიზუალური ეფექტი თვალში საცემია, დროთა განმავლობაში კი უფრო მეტად დარწმუნდებით, რომ ფაიფური ძალიან გამძლე მასალაა.
რაც შეეხება ფასებს, ჩვენი რეალობისთვის ის სავსებით მისაღებია. თქვენ იცით, რომ დღეს სტომატოლოგია ევროპაში ძვირად ღირებული სიამოვნებაა, ესთეტიკური სტომატოლოგია – მით უმეტეს. მიუხედავად ამისა, ჩვენ მაქსიმალურად ვეცადეთ, მომსახურების ღირებულება ხელმისაწვდომი ყოფილიყო და, ვფიქრობ, გამოგვივიდა კიდეც. იგივე სამუშაოები ევროპაში გაცილებით ძვირია.
“ავერსის” მიზანია, რაც შეიძლება მეტმა ადამიანმა ისარგებლოს ამ ნოვაციური პროდუქტით, ამიტომ მომხმარებლისთვის კიდევ ერთი სიახლე დავნერგეთ: ავამოქმედეთ განვადების სისტემა. ნებისმიერ მსურველს შეუძლია, ძალზე დაბალპროცენტიანი განვადებით მიიღოს სტომატოლოგიური მომსახურება.
– მოდი, შევაჯამოთ: რატომ უნდა ავირჩიოთ ცერეკი?
– პასუხი მარტივია – როდესაც ვირჩევთ ცერეკს, ჩვენ
* ვზოგავთ დროს,
* ვზოგავთ თანხას,
* ვიღებთ უმაღლესი ხარისხის, უსაფრთხო და ლამაზ პროდუქტს.

თამარ არქანია
მოკლედ | ვრცლად

ღვიძლის ფუნქციური სინჯები

  ამ გამოკვლევის პასუხში რომ ჩაიხედოთ, შესაძლოა ვერც კი მიხვდეთ, რომელ ორგანოს ეხება საქმე. ძნელად თუ მოიძებნება სხვა გამოკვლევა, ამდენ უცნობ და ერთი შეხედვით უცნაურ მაჩვენებელს რომ მოიცავდეს: ალანინამინოტრანსფერაზა, ტუტე ფოსფატაზა, გლუტამინამინოტრანსფერაზა...
მოკლედ, თუ ექიმმა ღვიძლის ფუნქციური სინჯების ჩატარება მოგთხოვათ, თქვენ კი გამოკვლევის შემდეგ იმაზე დიდ გაურკვევლობაში აღმოჩნდით, ვიდრე მანამდე იყავით და ახლა თქვენი ჯანმრთელობის მდგომარეობა გაუგებარი ტერმინების გამო უფრო ბუნდოვანი გეჩვენებათ, ჩვენ დაგეხმარებით. ერთად გავიგოთ, როდის ტარდება ღვიძლის ბიოქიმიური გამოკვლევა, რაზე მიუთითებს ამა თუ იმ მაჩვენებელის ცვლილება და რა წესები უნდა დავიცვათ სინჯის აღებისას. გვესაუბრება “ავერსის კლინიკის” ექიმი ლაბორანტი ნანა ხასია.
– რა დანიშნულება აქვს ღვიძლის ფუნქციურ სინჯებს, რას გვიჩვენებს ეს გამოკვლევა?
– ღვიძლი, მოგეხსენებათ, ადამიანის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ორგანოა. მას უამრავი სასიცოცხლოდ აუცილებელი ფუნქცია აკისრია – ორგანიზმის დეტოქსიკაცია, მეტაბოლურ პროცესებში მონაწილეობა, ორგანიზმისთვის მნიშვნელოვანი ფერმენტების (მათ შორის – საჭმლის მომნელებელი ფერმენტების) წარმოქმნა და სხვა, ამიტომ ღვიძლის ფუნქციის დარღვევა მთელ ორგანიზმში სერიოზულ ცვლილებებს იწვევს. სწორედ ამ ორგანოს ფუნქციური მდგომარეობის შესაფასებლად ტარდება ფუნქციური სინჯები.
– რა წესები უნდა დავიცვათ სინჯის აღებისას?
– სასურველია, ეს მოხდეს დილით, უზმოზე. მანამდე, 24 საათის განმავლობაში, პაციენტმა არ უნდა მიიღოს ალკოჰოლი, ერიდოს ცხიმიან საკვებს, ფიზიკურ დატვირთვას. სისხლის აღება შესაძლებელია კლინიკაშიც და ბინაზეც. ანალიზის პასუხი იმავე დღეს ხდება ცნობილი. საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება ჩატარდეს ექსპრესდიაგნოსტიკაც, რაც სულ ერთ საათს მოითხოვს.
– სახელდობრ, რომელ დაავადებებზე ეჭვის შემთხვევაში ტარდება ეს გამოკვლევა?
– ღვიძლის ფუნქციის დარღვევა მრავალ დაავადებას შეუძლია. ესენია ღვიძლის მწვავე და ქრონიკული ანთებითი პროცესები (სხვადასხვა ეტიოლოგიის ჰეპატიტები), ღვიძლის ციროზი, სიმსივნური დაავადებები, სანაღვლე გზების პათოლოგიები (სანაღვლე გზების დახშობა – მექანიკური სიყვითლე), ორგანიზმის ინტოქსიკაცია (ალკოჰოლით, სხვადასხვა მედიკამენტით, ტოქსინებით), ღვიძლის თანდაყოლილი დაავადებები და სხვა. ამ დაავადებებზე ეჭვი, ცხადია, განსაზღვრული სიმპტომების საფუძველზე მიგვაქვს. ყველაზე თვალსაჩინო სიმპტომი, რომლის დროსაც აუცილებლად მიიჩნევა ღვიძლის ფუნქციური სინჯების აღება, კანისა და ლორწოვანის სიყვითლეა. გარდა ამისა, ექიმის გონივრული ეჭვის შემთხვევაში, პაციენტის ანამნეზის გათვალისწინებით, ღვიძლის ბიოქიმიური გამოკვლევის ჩატარება შესაძლოა საჭირო გახდეს ღებინების, ქავილის, სისუსტის, დაღლილობის შეგრძნების, შრომის უნარისა და მადის დაქვეითების, შარდის გამუქების, განავლის ფერის შეცვლის (ე.წ. აქოლიური განავლის) დროს.
– პირველი მაჩვენებლები, რომლებსაც გამოკვლევის პასუხში ვხვდებით, ალანინამინოტრანსფერაზა და ასპარტატამინოტრანსფერაზაა. რა არის ეს და რაზე მიუთითებს მათი დონის მომატება ან დაქვეითება?
– ალანინამინოტრანსფერაზა (ALT) და ასპარტატამინოტრანსფერაზა (AST) ღვიძლის ფერმენტებია, რომლებიც სხვადასხვა ამინმჟავას სინთეზში მონაწილეობს. დიდი რაოდენობით გვხვდება როგორც ღვიძლის უჯრედებში, ასევე გულისა და ჩონჩჩხის კუნთებშიც. ნორმაში სისხლში მათი მაჩვენებელი დაბალია. როდესაც პათოლოგიური პროცესი ღვიძლის, ჩონჩხის ან გულის კუნთის უჯრედებს აზიანებს, სისხლში ამ ფერმენტების რაოდენობა იმატებს. სახელდობრ, ასე ხდება სხვადასხვა ეტიოლოგიის ჰეპატიტების, ღვიძლის ციროზის, ღვიძლის პირველადი თუ მეტასტაზური სიმსივნეების, გამოხატული პანკრეატიტის, გულის უკმარისობის, მიოკარდიუმის გავრცობილი ინფარქტის, მიოკარდიტის, მიოზიტის, კუნთოვანი დისტროფიის, ქრონიკული ალკოჰოლიზმის, მძიმე დამწვრობისა და ტოქსინებით მოწამვლის დროს.
პათოლოგიის შემთხვევაში, როგორც ითქვა, სისხლში იმატებს ორივე ფერმენტის დონე, მაგრამ ღვიძლის დაავადებების დროს უპირატესად ALT-ს მატება შეინიშნება, ხოლო მოკარდიუმის ინფარქტისა და ჩონჩხის კუნთების დაზიანების დროს – AST-სი. ეს ფაქტორი, ერთი მხრივ, ღვიძლის, მეორე მხრივ კი გულისა და ჩონჩხის კუნთების დაავადებათა დიფერენცირებაში გვეხმარება.
ALT-სა და AST-ს დონის შემცირებას ვიტამინ B6-ის უკმარისობა იწვევს, რაც ხშირად გვხვდება ორსულობის, ჰიპოვიტამინოზისა და ღვიძლის უკმარისობის დროს.
– რას გვეტყვით გამაგლუტამილტრანსფერაზაზე?
– გამაგლუტამილტრანსფერაზა ღვიძლის ყველაზე მაღალმგრძნობიარე ფერმენტია. ის საშუალებას გვაძლევს, ზოგიერთი დაავადება ადრეულ სტადიაზე გამოვავლინოთ, მაშინ, როდესაც ღვიძლის სხვა ფერმენტების დონე ჯერ კიდევ ნორმის ფარგლებშია. მისი გამოკვლევა რეკომენდებულია ღვიძლისა და საჭმლის მომნელებელი სისტემის ზოგიერთი დაავადების დროს. ამ ფერმენტის დონე იმატებს მწვავე ინფექციური და ტოქსიკური ჰეპატიტების, ღვიძლის ციროზის, ღვიძლშიდა და ღვიძლგარეთა სანაღვლე სადინარების დახშობის, ღვიძლის პირველადი ან მეტასტაზური სიმსივნური პროცესების, ფარისებრი ჯირკვლის ზოგიერთი დაავადების, შაქრიანი დიაბეტის, გულისა და პანკრეასის ზოგიერთი დაავადების შემთხვევაში. გამაგლუტამილტრანსფერაზას მომატება შესაძლოა გამოწვეული იყოს ზოგიერთი პრეპარატის (ესტროგენების, კონტრაცეპტივების) მიღებითაც, რაც, ბუნებრივია, უნდა გავითვალისწინოთ ანალიზის პასუხის ინტერპრეტირებისას.
– ღვიძლის ფუნქციური სინჯებით ირკვევა ტუტე ფოსფატაზას რაოდენობაც. მას რა ფუნქცია აკისრია?
– ტუტე ფოსფატაზა ფერმენტია, რომელიც თითქმის ყველა ქსოვილში გვხვდება, უმთავრესად კი ღვიძლისა და სანაღვლე გზების უჯრედებსა და ძვლებში იყრის თავს და იქ მიმდინარე ბიოქიმიურ პროცესებში მონაწილეობს. ტუტე ფოსფატაზის კვლევა ტარდება ღვიძლისა და ძვლის დაავადებების სადიაგნოსტიკოდ. როდესაც მიზეზთა გამო ღვიძლი ზიანდება, სისხლში ტუტე ფოსფატაზის დონე იმატებს. მატება შეინიშნება სანაღვლე გზების დახშობის დროსაც.
ტუტე ფოსფატაზა ძვლის ზრდაში მონაწილეობს, ამიტომ მისი აქტივობა ბავშვის სისხლის შრატში უფრო მაღალია. მისი ფიზიოლოგიური მატება შეინიშნება ორსულობის, მოტეხილი ძვლის შეხორცების დროსაც. რაც შეეხება დააავადებებს, რომლებიც ტუტე ფოსფატაზის მატებას იწვევს, მათ ნუსხაში შედის ძვლოვანი სისტემის ზოგიერთი დაავადება, სანაღვლე გზების დახშობა, მედიკამენტებით გამოწვეული ღვიძლის დაავადებები, ღვიძლის სიმსივნური დაავადებები, ფარისებრი და პარათირეოიდული ჯირკვლის დაზიანება. ფერმენტის დონე იკლებს ფარისებრი ჯირკვლის ზოგიერთი დაავადების, მძიმე ანემიისა და კონტრაცეპტივების ხანგრძლივი გამოყენების დროს.
– ღვიძლის ფუნქციური სინჯებით განისაზღვრება საერთო და პირდაპირი, ე.წ. კონიუგირებული ბილირუბინი. რა არის ბილირუბინი, რა განსხვავებაა მის საერთო და კონიუგირებულ მაჩვენებლებს შორის და რომელ დაავადებაზე მიუთითებს მათი ცვლილება?
– ბილირუბინი ყვითელი პიგმენტია, რომელიც ნაღვლის შემადგენლობაში შედის. იგი ჰემოგლობინის დაშლის პროდუქტია. სისხლში ბილირუბინი ორი – არაპირდაპირი და პირდაპირი ანუ კონიუგირებული ფორმით გვხვდება. საერთო ბილირუბინი სუფთა სახით ორგანიზმში არ მოიპოვება, ეს პირდაპირი და არაპირდაპირი ბილირუბინის საერთო ოდენობაა. ჰემოგლობინის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება არაპირდაპირი ბილირუბინი, რომელიც განსაზღვრული ბიოქიმიური პროცესების შედეგად გლუკურონის მჟავასთან რეაქციაში შედის. ასე წარმოიშობა პირდაპირი ანუ კონიუგირებული ბილირუბინი, რომელიც ნაკლებად ტოქსიკური და მეტად ხსნადია. პირდაპირი ბილირუბინი კარგად იხსნება ნაღველში, საიდანაც საჭმლის მომნელებელ ტრაქტში ხვდება და ბუნებრივი გზით ტოვებს ორგანიზმს.
საერთო ბილირუბინი უმთავრესად არაპირდაპირი ბილირუბინის ხარჯზე იმატებს. ასე ხდება ჰემოლიზური და პერნიციოზული ანემიების, ტრანსფუზიული რეაქციის, ღვიძლის ციროზის, ჟილბერის სინდრომის დროს. პირდაპირი ბილირუბინის ხარჯზე საერთო ბილირუბინის მატება კი დამახასიათებელია ვირუსული ჰეპატიტებისთვის, ღვიძლის ალკოჰოლური დაზიანებისთვის, ციროზისთვის, ჰეპატოტოქსიკური მედიკამენტებით ღვიძლის დაზიანებისთვის, სანაღვლე სადინარების დახშობისთვის.
ახალშობილებთან ბილირუბინის დონის მატება ფიზიოლოგიურია და რამდენიმე დღეში, მაქსიმუმ ორ კვირაში, უბრუნდება ნორმას, მაგრამ თუ მისი დონე კრიტიკულ ზღვარზე მაღალია ან სწრაფად იმატებს, აუცილებელია მიზეზის დადგენა. მიზეზი შეიძლება იყოს რეზუსკონფლიქტი, თანდაყოლილი ინფექცია, ჰიპოქსია, ზოგიერთი გენეტიკური დაავადება, ღვიძლის პათოლოგია. ამ შემთხვევაში საერთო ბილირუბინი, წესისამებრ, არაპირდაპირის ხარჯზე იმატებს. პირდაპირი ბილირუბინის დონის მომატება იშვიათია. მისი მიზეზი შეიძლება იყოს სანაღვლე გზების ატრეზია და ნეონატალური ჰეპატიტი.
– შესაძლოა თუ არა, ტესტმა ცრუ შედეგი აჩვენოს?
– თანამედროვე ანალიზატორების მეშვეობით მარტივად განისაზღვრება სხვადასვა ფაქტორის გავლენა ტესტის შედეგზე. ცრუ შედეგი, პრაქტიკულად, გამორიცხულია, თუ არ ჩავთვლით პაციენტის პრეანალიზურ მომზადებას.
– თუ ტესტმა დარღვევები გამოავლინა, შესაძლოა საჭირო გახდეს დიაგნოსტიკის სხვა მეთოდების გამოყენებაც. ყველაზე ხშირად რომელი გამოკვლევა მოსდევს ღვიძლის ფუნქციურ სინჯებს?
– ცხადია, ნებისმიერი დარღვევის გამოვლენის შემთხვევაში პაციენტმა უნდა მიმართოს სპეციალისტს, რომელიც სხვა სიმპტომებისა და ანამნეზის გათვალისწინებით შეურჩევს დამატებით გამოკვლევებს. შესაძლოა, საჭირო გახდეს A,B,C ჰეპატიტების, ღვიძლის აუტოიმუნური დაავადებების გამორიცხვა. ზოგიერთ შემთხვევაში საჭიროა მუცლის ღრუს ორგანოების ექოსკოპიური გამოკვლევა, ფიბროსკანი, კომპიუტერული ტომოგრაფია და სხვა.

გვანცა გოგოლაძე
მოკლედ | ვრცლად

რეზუს კონფლიქტის მკურნალობა შესაძლებელია

  ალბათ, აზრადაც არ მოგსვლიათ, ცხოვრების თანამგზავრის არჩევისას მისი რეზუსკუთვნილებაც გამოგეკითხათ და Rh-ნეგატიურ მამაკაცზე შეგეჩერებინათ არჩევანი. არადა, თავად თუ რეზუსუარყოფითი სისხლი გაქვთ, ეს სირთულეთა თავიდან აცილების საუკეთესო გზაა. თუ მეუღლე Rh-პოზიტიური შეგხვდათ, დიდია ორსულობისას რეზუსკონფლიქტის განვითარების ალბათობა, რისთვისაც იმთავითვე უნდა იყოთ მზად.
წლების წინ “უარყოფითი რეზუსი” განაჩენივით ჟღერდა და მისი ხსენებისას უმეტესობას შეწყვეტილი ორსულობა ან დღენაკლული ახალშობილი ახსენდებოდა მძიმე ჰემოლიზური დაავადებითა და გადარჩენის არცთუ დიდი შანსით. საბედნიეროდ, თანამედროვე მედიცინისთვის რეზუსკონფლიქტი, შეიძლება ითქვას, აღარ წარმოადგენს პრობლემას, შემუშავებულია მისი პროფილაქტიკისა და მკურნალობის მეტად ეფექტური მეთოდები. მიუხედავად ამისა, დამეთანხმებით, საკითხი აქტუალობას არ კარგავს, რისი მიზეზიც პრობლემის სიმძიმეზე მეტად მისი არასწორი მართვა და სათანადო ინფორმაციის ნაკლებობაა. სამწუხაროდ, ამ მხრივ ხშირად სწორედ ექიმები სცოდავენ.
რეზუსფაქტორის, მისი დამემკვიდრებისა თუ რეზუსკონფლიქტის პათოგენეზის შესახებ არაერთხელ გვისაუბრია. ამჯერად აქცენტი პროფილაქტიკასა და მკურნალობაზე დავსვით, რათა ყველა ქალმა იცოდეს და საჭიროებისას მოითხოვოს კიდეც სათანადო სამედიცინო დახმარება. რესპონდენტიც სწორედ ამ ნიშნით შევარჩიეთ – კლინიკა “ბიბიდას” (დამფუძნებელი – მედიცინის დოქტორი თამაზ ნიკოლაიშვილი) სამეანო-გინეკოლოგიური განყოფილების გამგე, მედიცინის დოქტორი დავით დავარაშვილი. ბატონი დავითი მრავალი წელია რაც რეზუსკონფლიქტის მკურნალობის ოქროს სტანდარტად აღიარებულ მანიპულაციას, საშვილოსნოსშიდა ჰემოტრანსფუზიას, ატარებს. ამ მეთოდის წყალობით არაერთი ახალშობილი გადაურჩა სიკვდილს და სავსებით ჯანმრთელი აგრძელებს ცხოვრებას. ვფიქრობ, ჩვენი მკითხველისთვისაც მეტად საინტერესო იქნება მეთოდის შესახებ კვალიფიციური ინფორმაციის მიღება. მით უმეტეს, რომ რეზუსკონფლიქტის დროს ის ნაყოფის ანემიის მკურნალობის ფაქტობრივად ერთადერთი საშუალებაა.
– ბატონო დავით, რამდენად ხშირია რეზუსკონფლიქტი რეზუსუარყოფით ქალებთან?
– სტატისტიკურად, მოსახლეობის დაახლოებით 15-17%-ს რეზუსუარყოფითი სისხლი აქვს, მაგრამ ეს არ არის საკმარისი ორსულობისას რეზუსკონფლიქტის განვითარებისთვის. კონფლიქტი იწყება დედის სენსიბილიზაციის დროს ანუ მაშინ, როდესაც რეზუსუარყოფითი ქალის ორგანიზმში რეზუსდადებითი სისხლი მოხვდება. ეს შეიძლება მოხდეს სრულიად სხვადასხვა გზით – სისხლის არასწორი გადასხმის, თვითნებითი ან ხელოვნური აბორტის, ნაადრევი მშობიარობის, სისხლდენის, ორსულობის დროს მიღებული ტრავმის ან ინვაზიური ჩარევის (ამნიოცენტეზის, ქორიონის ბიოფსიის, ამნიოდრენირების) შედეგად. ამის კვალობაზე, პირველი ორსულობა, თუ მანამდე დედა სხვა გზით არ იყო სენსიბილიზებული, ფაქტობრივად გაურთულებლად მიმდინარეობს. გართულებული ორსულობისა და მშობიარობის დროს კი განსაზღვრული რაოდენობის სისხლი აუცილებლად გადადის დედის ორგანიზმში, რაც მის სენსიბილიზებას იწვევს და საფრთხეს უქმნის მომდევნო ორსულობას.
– რა ემუქრება ნაყოფს?
– რეზუსდადებითი ნაყოფის მიმართ დედის იმუნური სისტემის მიერ გამომუშავებული ანტისხეულები იოლად აღწევს ნაყოფის სისხლის მიმოქცევის სისტემაში და იწვევს მისი ერითროციტების დაშლას – ჰემოლიზს. შედეგად ვითარდება ანემია, ჰიპოქსია. ანემიის საკომპენსაციოდ ძლიერდება სისხლწარმოქმნა (ჰემოპოეზი), რის გამოც დიდდება სისხლმბადი ორგანოები – ელენთა და ღვიძლი. პათოლოგიურ ძვრებს მოსდევს ასციტი – სითხის დაგროვება მუცლის ღრუში, შეშუპება, ხოლო მძიმე შემთხვევებში – ნაყოფის სიკვდილი. რაც უფრო ადრე განვითარდება რეზუსკონფლიქტი, მით უფრო მძიმეა გამოსავალი.
– რა გზით შეიძლება რეზუსკონფლიქტის განვითარების პროფილაქტიკა?
– მთელ მსოფლიოში მიღებულია რეზუსკონფლიქტის პროფილაქტიკა ანტირეზუს D-იმუნოგლობულინით. ის დედის ორგანიზმში ნაყოფის ერითროციტების მიმართ გამომუშავებულ ანტისხეულებს ანეიტრალებს. აქვე მინდა აღვნიშნო, რომ სენსიბილიზირებული და არასენსიბილიზირებული ორსულების მართვა სრულიად სხვადასხვანაირად ხდება. პირველ შემთხვევაში პროფილაქტიკას აზრი არ აქვს. ასეთ დროს ექიმის ტაქტიკა ნაყოფის ანემიის ხარისხის დროულ დიაგნოსტირებასა და ორსულობის მაქსიმალურად გახანგრძლივებას ისახავს მიზნად. პროფილაქტიკას მივმართავთ მხოლოდ მაშინ, როდესაც დედა არასენსიბილიზებულია. ამას დედის სისხლში ანტისხეულების განსაზღვრით ვადგენთ. თუ მათი ტიტრი მომატებული არ არის, ორსულობის 28-ე კვირას შეგვყავს იმუნოგლობულინი. ვინაიდან ამ ეტაპზე ნაყოფის რეზუსკუთვნილება არ ვიცით, იმუნოგლობულინს ვუკეთებთ ყველა რეზუსუარყოფით ქალს. მშობიარობის შემდეგ კი აუცილებად განვსაზღვრავთ ნაყოფის სისხლის ჯგუფსა და რეზუსს და თუ ის რეზუსდადებითი აღმოჩნდა, მშობიარობიდან არა უგვიანეს 72-ე საათისა ინექციას ვიმეორებთ. იმუნოგლობულინის სათანადო დოზა უნდა გაკეთდეს ყველა ზემოხსენებული შემთხვევის – აბორტის, ნადრევი მშობიარობის და სხვათა – დროსაც.
სასურველია, ქალმა დაორსულებამდე დააზუსტოს სისხლის ჯგუფი და რეზუსი, ასევე  – ხომ არ გადაუსხამთ მისთვის ბავშვობაში სისხლი. წინათ იმუნიტეტის გასაძლიერებლად ბავშვს დედის სისხლს უსხამდნენ ხოლმე – ეს მანიპულაცია შესაძლოა სენსიბილიზაციის მიზეზად ქცეულიყო. ყველა ასეთი დეტალი უმჯობესია დაორსულებამდე გამოვიკვლიოთ.
– მშობიარობის შემდეგ გაკეთებული იმუნოგლობულინი რეზუსკონფლიქტისგან მთელი სიცოცხლე დაგვიცავს თუ ამ პროცედურის განმეორებით ჩატარებაა საჭირო?
– იმუნოგლობულინი დაახლოებით 6 კვირა მოქმედებს. თუ ამ ხნის შემდეგ კიდევ მოხდა რამე ისეთი, რაც რეზუსუარყოფითი დედის ორგანიზმში რეზუსდადებითი სისხლის მოხვედრაზე მიუთითებს, ინექცია უნდა განმეორდეს. სხვა შემთხვევაში მისი გაკეთება საჭირო აღარ არის, თუნდაც მომდევნო ორსულობა 15 წლის შემდეგ დადგეს.
– რამდენად ეფექტურია იმუნოგლობულინით პროფილაქტიკა? გამიგონია, რომ გაუკეთებიათ, მაგრამ ანტისხეულები მაინც წარმოქმნილა.
– როგორც მოგახსენეთ, ამ მეთოდს მთელ მსოფლიოში მიმართავენ და ის პროფილაქტიკის საუკეთესო საშუალებაა, თუმცა იშვიათად შესაძლოა სასურველი შედეგი მართლაც ვერ მივიღოთ. საქმე ის გახლავთ, რომ იმუნოგლობულინის ერთი დოზა (300 მკგ ანუ 1500 ს.ე.) ანეიტრალებს დედის ორგანიზმში გადასული 15 მლ ერითროციტების მიმართ წარმოქმნილ ანტისხეულებს ან 30 მლ ფეტალურ სისხლს. ეს ოდენობა სტანდარტად არის მიღებული, თუმცა მეტიც კია სისხლის იმ ულუფაზე, რომელიც, ჩვეულებრივ, ხვდება დედის ორგანიზმში (4 მლ ერითროციტები). მაგრამ ხდება ისეც, რომ დედის ორგანიზმში 30 მლ-ზე მეტი სისხლი გადადის. აი, ასეთ დროს არის უეფექტო იმუნოგლობუინის სტანდარტული დოზა. სამწუხაროდ, საქართველოში არ ტარდება კლეიაჰაუერ-ბეტკეს ტესტი იმის გასარკვევად, სახელდობრ რამდენი სისხლი გადავიდა ნაყოფისგან დედის ორგანიზმში, რითაც განისაზღვრება დამატებითი დოზის აუცილებლობა. იმედი მაქვს, ახლო მომავალში ეს ტესტი ჩვენშიც დაინერგება.
– რამდენად ხელმისაწვდომია ანტირეზუსიმუნოგლობულინი?
– საბედნიეროდ, დღეს ის ძნელი მოსაპოვებელი არ არის, თუმცა ზოგიერთი პაციენტი უსახსრობის გამო ვერ ახერხებს მის შეძენას. მიმაჩნია, რომ ის სახელმწიფო დაფინანსებით უნდა გაიცემოდეს და პაციენტისთვის უფასო იყოს. როდესაც საქმე ასეთი მძიმე და საშიში გართულებების პროფილაქტიკას, ნაყოფის ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს ეხება, უსახსრობამ ხელი არ უნდა შეგვიშალოს.
სამწუხაროდ, არსებობს ინფორმაციის უქონლობის პრობლემაც. ზოგჯერ ექიმი არ აყენებს ორსულს საქმის კურსში პროფილაქტიკის შესახებ. ეს ძალზე დასანანია. ვფიქრობ, ტელევიზია თუ ჟურნალ-გაზეთები ამაში აქტიურად უნდა ჩაერთონ. რაც უფრო ინფორმირებული იქნება პაციენტი, მით უფრო გაიშვითდება იმუნოგლობულინის გამოუყენებლობის შემთხვევები.
– თუ ქალმა დროულად არ გაიკეთა იმუნოგლობულინი, მოგვიანებით შეიძლება მისი გაკეთება?
– შეიძლება და აუცილებელიც კია, თუმცა ეფექტი უფრო სუსტი იქნება.
– რა ხდება, როდესაც დედა სენსიბილიზებულია?
– მე-12 კვირამდე ყველა რეზუსუარყოფით ორსულს უნდა განესაზღვროს ანტისხეულები. ტიტრის მატება დედის სენსიბილიზაციაზე მიუთითებს. ამის შემდეგ აუცილებელია ანტისხეულების დინამიკაზე დაკვირვება და დაახლოებით თვეში ერთხელ მისი კონტროლი. რაც უფრო ძლიერია სენსიბილიზაცია, მით უფრო უსიამოვნოა გართულებები ნაყოფის მხრივ. აქვე მინდა ვთქვა ისიც, რომ ყველა დაწესებულებას აქვს თავისი კრიტიკული ზღვარი, რომლის ზემოთაც დიაგნოსტირდება პათოლოგია. ეს ზღვარი, აპარატურისა თუ რეაქტივების სპეციფიკიდან გამომდინარე, სხვადასხვა ლაბორატორიისთვის სხვადასხვაა, ამიტომ ანალიზი ყოველთვის ერთსა და იმავე ლაბორატორიაში უნდა გაკეთდეს, რათა სრულყოფილად დავინახოთ სურათის დინამიკაში. აუცილებელია წინა ორსულობის შედეგის გათვალისწინებაც.
– ამ დროს დედასაც ხომ არ აწუხებს რამე?
– სამწუხაროდ, არა და ეს პროცესის გამოვლენას კიდევ უფრო აგვიანებს. მეტიც – ექოსკოპიური გამოკვლევის შედეგიც კი ზოგჯერ ნაყოფის ჯანმრთელობაზე მიუთითებს, მაგრამ მოგვიანებით სწორედ ულტრაბგერითი კვლევით აღმოაჩენენ, რომ ნაყოფს ასციტი და სხვა პათოლოგიური ცვლილებები აქვს. არადა, ანემიის განვითარებიდან ასციტამდე დაახლოებით 2-4 კვირა გაივლის, რაც, ფაქტობრივად, ფუჭად დაკარგული დროა. დღეს ანემიის ადრეულ ვადებზე გამოვლენა ძნელი აღარ უნდა იყოს, რადგან თითქმის ყველა სამედიცინო დაწესებულებას საკმაოდ ხარისხიანი ექოსკოპიური აპარატი აქვს. საქმე ამ აპარატურის სრულყოფილად გამოყენებაა.
– ასე იგი ადრეულ ვადებზე ექოსკოპიურ კვლევას შეუძლია ანემიის გამოვლენა?
– დიახ, ანემიიის სიმპტომები ნაყოფის სისხლის მიმოქცევის სისტემაში უნდა ვეძებოთ. ექოსკოპიაზე დოპლერის გამოყენებით აუცილებლად უნდა შემოწმდეს თავის ტვინის შუა არტერიის სისხლძარღვში სისხლის მოძრაობის მაქსიმალური სიჩქარე – ანემიის დროს ის მომატებულია. მაჩვენებელი მეტყველებს იმაზეც, რა სიმძიმისაა ანემიაა და ამის შესაბამისად იგეგმება ჩარევაც. ყველა ქალს მოვუწოდებ, მოითხოვონ ამ მაჩვენებლის განსაზღვრა.
– თუ ასციტის განვითარებამდე მაინც ვერ მოხერხდა ანემიის დიაგნოსტირება, ნაყოფი განწირულია?
– საბედნიეროდ, არა, ასციტის მკურნალობა შესაძლებელია, მაგრამ, ცხადია, რაც უფრო ადრე მოხდება სამედიცინო ჩარევა, მით უკეთესია შედეგი.
– როგორ იქცევით ანემიის გამოვლენის შემდეგ?
– მკურნალობის ტაქტიკა ანემიის სიმძიმეზეა დამოკიდებული. მძიმე ანემია სისხლის გადასხმის ჩვენებაა. ასეთ დროს ანტისხეულების ტიტრს ყურადღებას აღარ ვაქცევთ და მთელ შემდგომ ტაქტიკას სწორედ ანემიის ხარისხის მიხედვით ვადგენთ. მკურნალობა, რომელსაც წინათ მიმართავდნენ, ფაქტობრივად უეფექტო იყო. ვიტამინები, პლაზმოფერეზი და სხვა მეთოდები თითქოს დეტოქსიკაციას ემსახურებოდა, მაგრამ ხელშესახებ შედეგს ვერ იღებდნენ. ამ მეთოდებს დასავლეთში დღესდღეობით აღარც კი მიმართავენ. ისინი შესაძლოა გამოვიყენოთ მხოლოდ მე-18 კვირამდე, რადგან ამ პერიოდში, ნაყოფის მცირე ზომის გამო, მისთვის სისხლის გადასხმა პრაქტიკულად შეუძლებელია, მე-18 კვირის შემდეგ კი დეტოქსიკაციური თერაპიაა აზრს მოკლებულია, ვინაიდან, როგორც გითხარით, არსებობს მკურნალობის სხვა, გაცილებით ეფექტური მეთოდი.
ჰემოტრანსფუზია მკურნალობის ოქროს სტანდარტად არის აღიარებული ნაყოფის მედიცინაში და ეფექტიანობით აღემატება ყველა სხვა მეთოდს. მძიმე ანემიის დროსაც კი, თუ ასციტი არ არის განვითარებული, მისი ეფექტურობა 90%-ს აღწევს, ხოლო ასციტის შემთხვევაში – 78%-ს. ეს მაშინ, როდესაც უამისოდ სავალალო შედეგი ფაქტობრივად გარდაუვალია. მარტივია – სისხლის ნაკლებობით გამოწვეულ პრობლემებს სწორედ სისხლის შევსებით უნდა ვებრძოლოთ.
– სახელდობრ, რას გულისხმობს საშვილოსნოსშიდა ჰემოტრანსფუზია?
– ექოსკოპიური კონტროლით შეგყვავს სისხლი ნაყოფის ჭიპლარის ვენაში ან მუცლის ღრუში. გადასასხმელი სისხლის ოდენობას ნაყოფის წონისა და ანემიის ხარისხის მიხედვით ვადგენთ. გადასხმული ერითროციტები, ცხადია, იშლება. სპეციალური კალკულაციით გამოითვლება, სავარაუდოდ, რამდენ ხანში მოხდება მათი ჰემოლიზი. ეს დაახლოებით 2-4 კვირას გასტანს, მაგრამ ამ ხნის განმავლობაში ნაყოფი იზრდება. მანიპულაციის მიზანიც სწორედ ნაყოფის იმ ვადამდე მიყვანაა, იმ დონემდე მომწიფებაა, როცა უსაფრთხო იქნება მისი დაბადება. ამის კვალობაზე, გადასხმები ტარდება 34-35-ე კვირამდე, როდესაც თავად ამ მეთოდის პოტენციურ გართულებათა რისკი ჩამოუვარდება ნაადრევად დაბადებისას მოსალოდნელ პრობლემებს. უფრო გვიანდელ ვადებზე, ცხადია, მშობიარობის ინდუცირება და ნაადრევი ახალშობილის მართვა გვირჩევნია. გადასხმის ჩატარება რამდენიმეჯერ შეიძლება. თუ კონფლიქტი მეტისმეტად ადრე დაიწყო, დაახლოებით 4-6 გადასხმა ხდება საჭირო.
– სახელდობრ, რითია სარისკო ჰემოტრანსფუზია?
– უპირველესად, თავად მანიპულაციაა გარკვეულწილად სახიფათო. ის ინვაზიურია. მისი ჩატარებისას ხდება ამნიოცენტეზი, კორდოცენტეზი (ჭიპლარის ვენის პუნქცია), შესაძლოა დაზიანდეს პლაცენტა, გაიხვრიტოს სისხლძარღვი, მოხდეს სისხლდენა, ინფიცირება, განვითარდეს ჰემატომა... შესაძლოა, თავად ნაყოფმა ვერ აიტანოს მანიპულაცია, მეტადრე  თუ მეტისმეტად დასუსტებულია ანემიის გამო. კრიტიკულად პირველი 2 საათი მიიჩნევა. ცხადია, მკაცრად კონტროლდება გადასასხმელი სისხლის ოდენობა, ნაყოფის გულისცემა. როდესაც ის უკვე დიდია, საგაგნებოდ ვემზადებით მოსალოდნელი სასწრაფო საკეისრო კვეთისთვის, ვაძლევთ ფილტვების მოსამწიფებელ პრეპარატებს, მზად არის საოპერაციო, პედიატრების ჯგუფი... შეიძლება ითქვას, რომ ეს ნაყოფის მედიცინაში ერთ-ერთი ყველაზე რთული მანიპულაციაა. თუმცა ამ რისკების ალბათობა 1-4%ს არ აღემატება, ეფექტიანობა კი გაცილებით დიდია.
მანიპულაცია მტკივნეული არ არის. ის ადგილობრივი გაუტკივარების ფონზე ტარდება, თუმცა მომატებული ემოციური ფონის გამო (რაც სავსებით გასაგებია) ორსულს ზოგჯერ სუსტ სედაციასაც ვუკეთებთ. არის შემთხვევები, როცა საჭირო ხდება ნაყოფის სედაციაც – როდესაც ის მეტისმეტად აქტიურია ან არასასურველი მდებარეობა აქვს, მანიპულაციაში ხელი რომ არ შეგვიშალოსმ, ჭიპლარის ვენაში მიორელაქსანტები შეგვყავს.
– ნაყოფის სისხლის ჯგუფი უცნობია. საინტერესოა, რომელი ჯგუფის სისხლს უსხამთ?
– ვუსხამთ უნივერსალურ დონორს – პირველი ჯგუფის რეზუსუარყოფით სისხლს, უფრო ზუსტად, მის გარეცხილ ერითროციტებს ძალიან მაღალი – 70-80%-მდე – ჰემატოკრიტით, ანუ ერითროციტებით საკმაოდ გაჯერებულს, რათა რაც შეიძლება მცირე ოდენობის სისხლი დაგვჭირდეს ერითროციტების დანაკლისის შესავსებად (დიდს ნაყოფის გულმა შესაძლოა ვერ გაუძლოს). თუ დონორი ვერ მოიძებნა, შეიძლება დედის სისხლის გამოყენებაც (ისიც ხომ რეზუსუარყოფითია), თუმცა, ცხადია, ორსულისთვის სისხლის აღება ნაკლებსასურველია. პირველი მანიპულაციის დროს ჭიპლარის ვენიდან აღებულ ნიმუშში განვსაზღვრავთ ნაყოფის სისხლის პარამეტრებს – ჯგუფსა და რეზუსს, ჰემოგლობინსა და ჰემატოკრიტს, რაც შემდგომი მართვისთვის გვჭირდება.
– როგორ აგრძელებს ცხოვრებას ასეთი ახალშობილი დაბადების შემდეგ?
– ამ მანიპულაციის შემდეგ ქალი ჩვეულებრივ მშობიარობს. ახალშობილს, წესისამებრ, ვგზავნით ჰემატოლოგიურ განყოფილებაში ანემიის სამკურნალოდ. იქ, ცხადია, გრძელდება მასზე სათანადო დაკვირვება და, საჭიროებისამებრ, ტრანსფუზიული თერაპია. 1-2 თვის შემდეგ ბავშვი სავსებით ჯანმრთელი ეწერება სახლში და ჩვეულებრივ აგრძელებს ცხოვრებას.
მინდა აღვნიშნო, რომ ქალებს, რომლებიც ჩვენთან მოდიან, ძალიან მძიმე წარსული აქვთ. ზოგჯერ მათ ანამნეზში რამდენიმე უშედეგოდ დასრულებული ორსულობაა. ისინი ყველაფერს აკეთებენ, რათა ჯანმრთელი შვილი ჰყავდეთ. დიდი ბედნიერებაა, როდესაც მათ თვალებში ასე ნანატრ სიხარულს ხედავ.

გვანცა გოგოლაძე
მოკლედ | ვრცლად

როგორ გავუმკლავდეთ შეკრულობას

  კუჭის ნორმალური მოქმედება ჯანმრთელობის ერთ-ერთი საფუძველია. ფაღარათი და შეკრულობა ამ სისტემის ფუნქციის ორი ყველაზე გავრცელებული დარღვევაა. როგორც ჩვენი რესპონდენტი, მ. იაშვილის სახელობის ბავშვთა ცენტრალური საავადმყოფოს ბავშვთა განვითარების ცენტრის ხელმძღვანელი, პედიატრი, მედიცინის დოქტორი მაია ხერხეულიძე ამბობს, ყაბზობის (შეკრულობის) სიხშირე ბავშვთა ასაკში 1-დან 30%-მდე მერყეობს და ექიმთან ვიზიტების დაახლოებით 3-5% მის წილად მოდის. მახსენდება ჩემი მეგობრის შვილი, სამი წლის ბიჭუნა, რომელსაც ყაბზობის გამო ქოთანზე ჯდომა ისე სძულდა, რომ მშობლებს პრობლემის მოსაგვარებლად ფსიქოლოგის ჩარევა დასჭირდათ.
ამ პრობლემისგან არავინ არის დაზღვეული, ამიტომ, ვფიქრობთ, ურიგო არ იქნება, თუ გამოცდილი პედიატრის რჩევებს გაითვალისწინებთ:
– რა არის შეკრულობა? როგორია კუჭის მოქმედების ნორმალური სიხშირე?
– შეკრულობა, იგივე ყაბზობა, ნაწლავის დაცლის შეფერხებაა, რომელიც განავლის კონსისტენციის ცვლილებასა და მტკივნეულ დეფეკაციასთან არის ასოცირებული. ყაბზობაზე საუბრობენ, როდესაც დასტურდება ორი ან მეტი სიმპტომი ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან:
* ნაწლავთა მოქმედების სიხშირე კვირაში 3-ზე ნაკლებია,
* განავალი მეტად მკვრივი და მშრალია;
* გაძნელებული და მტკივნეულია დეფეკაცია;
* კვირაში შეინიშნება, სულ მცირე, ერთი უნებლიე დეფეკაციის ეპიზოდი;
* გასინჯვის დროს სწორი ნაწლავი გადავსებულია განავლის მასით.
ბავშვთა ასაკში ნაწლავთა მოქმედების სიხშირის ნორმალური მაჩვენებლები საკმაოდ ფართო საზღვრებში ვარირებს. ის კვების ტიპსა და ასაკზეა დამოკიდებული. ძუძუთი კვების დროს ნაწლავთა მოქმედება ნორმაშია, თუ ის ხდება ყოველი კვების შემდეგ, თუმცა, იმავდროულად, ნორმად მიიჩნევა ნაწლავთა მოქმედება სამ დღეში ერთხელაც, თუ იგი არ იწვევს დისკომფორტს და ტკივილს. ხელოვნური კვების დროს ნაწლავთა მოქმედება შედარებით იშვიათია, ხოლო განავალი – უფრო მკვრივი, ვიდრე ძუძუთი კვების დროს.
განასხვავებენ მწვავე და ქრონიკულ ყაბზობას. ყაბზობა მწვავედ მიიჩნევა, თუ ის შედარებით მოკლე ხნის განმავლობაშია გამოხატული (არა უმეტეს სამი თვისა), ქრონიკული ყაბზობა კი თვეობით, ზოგჯერ წლობითაც გრძელდება.
– რა განაპირობებს შეკრულობას, სად ხდება განავლოვანი მასის შეკავება?
– კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მთავარი ფუნქცია საკვების მონელება და შეწოვაა. მონელების პროცესი პირის ღრუდან იწყება და კუჭსა და წვრილ ნაწლავებში გრძელდება. მსხვილ ნაწლავში მიმდინარეობს წყლისა და ზოგიერთი ნუტრიენტის შეწოვის პროცესი და ხდება განავლის ფორმირება. განავლოვანი მასები გადაადგილდება და დეფეკაციის პროცესამდე კავდება სწორ ნაწლავში. შეკრულობის დროს ნაწლავში განავლოვანი მასის გადაადგილება უფრო ნელა მიმდინარეობს, რაც მეტი სითხის შეწოვას და, შესაბამისად, უფრო მკვირვი კონსისტენციის განავლის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს.
დეფეკაციის აქტი კუნთების უნებლიე და ნებითი კუმშვის ერთობლიობის შედეგია. სწორი ნაწლავის ტერმინალურ ნაწილში განავლის მოხვედრისას და ლორწოვანის გაღიზიანებისას თავს იჩენს დეფეკაციის სურვილი. თუ ბავშვი დეფეკაციისგან თავს იკავებს, განავლოვანი მასა კუნთების შეკუმშვის გამო ზემოთ გადაადგილდება, რაც ამცირებს დეფეკაციის სურვილს. დეფეკაციის აქტისგან თავის ხშირად არიდება სწორი ნაწლავის გაჭიმვას და მისი რეტენციული განავლოვანი მასებით ავსებას იწვევს. რაც უფრო მეტხანს კავდება განავალი სწორ ნაწლავში, მით უფრო შრება და მკვრივდება.
– უმთავრესად რა იწვევს ყაბზობას?
– ყაბზობა მულტიფაქტორული გენეზის პრობლემაა. განასხვავებენ მის ფუნქციურ და ორგანულ ფორმებს. ორგანული ყაბზობა შედარებით იშვიათია და მისი წილი ყაბზობის შემთხევვათა საერთო რიცხვის მხოლოდ 5%-ს შეადგენს. ორგანული ყაბზობა შესაძლოა განპირობებული იყოს როგორც კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებებითა და მალფორმაციებით, ისე ენდოკრინული პათოლოგიით, ნერვული სისტემის დაზიანებით და სხვ. ყაბზობა მოსალოდნელია ასევე ჰიპოთირეოზის, ანალური სტენოზის, ჰირშპრუნგის დაავადების, ძროხის რძის ცილაზე ალერგიის, კისტური ფიბროზის, ჰიპერკალციემიის, დიაბეტის, სპინალური ტრავმისა თუ ანომალიის დროს.
ბავშვთა ასაკში ფუნქციური ყაბზობის სიხშირის მიხედვით ხშრიად გამოყოფენ სამ ძირითად პერიოდს. პირველი კვების რაციონში ნახევრად მყარი დამატებითი საკვების – ფაფებისა და ბოსტნეულის – შეტანას უკავშირდება, მეორე დაკავშირებულია ყოველდღიური რუტინის ცვლილებასთან, როდესაც ბავშვი საფენიდან ქოთანზე გადადის, ხოლო მესამე ეტაპი ვლინდება ბავშვის სკოლაში მიყვანის დროს და სტრესით არის განპირობებული. ფუნქციური ყაბზობის ფორმად მიიჩნევა ქცევითი ყაბზობა, რომელსაც მტკივნეული დეფეკაცია უდევს საფუძვლად. ამ შემთხვევაში ბავშვი ტკივილის შიშით თავს არიდებს დეფეკაციას, იკავებს განავალს, ეს უკანასკნელი აკუმულირდება სწორ ნაწლავში და სითხის შეწოვასთან ერთად მკვრივდება, რაც, თავის მხრივ, უფრო მტივნეულს ხდის დეფეკაციას და ასე იკვრება მანკიერი წრე. იმავდროულად, სწორი ნაწლავის გაჭიმვის დროს ფართოვდება ანალური სფინქტერი, რაც შესაძლოა განავლის მცირე მასების უნებლიე გამოყოფის მიზეზად იქცეს.
ყაბზობა შესაძლოა განპირობებული იყოს ბავშვის ხელოვნურ კვებაზე ნაადრევი გადაყვანით, რაციონში უჯრედისისა და სითხის უკმარისობით. უჯრედისის მაღალი შემცველობა ხელს უწყობს შედარებით რბილი განავლის ფორმირებას, რომელიც ადვილად გადაადგილდება ნაწლავში. ამავე დროს, მეტად მნიშვნელოვანია სითხის საკმარისი რაოდენობით მიღებაც. ყაბზობის ერთ-ერთ მიზეზს წარმოადგენს ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა, ზოგიერთი მედიკამენტის (ანტაციდების, ანალგეტიკების) გამოყენება. შეკრულობა შესაძლოა გამოიწვიოს ზოგიერთმა ანტიდეპრესანტმაც.
ყაბზობის განვითარების რისკფაქტორებად მიიჩნევა ოჯახური განწყობა, ფსიქოგენური სტრესი, დიეტისა და რუტინის შეცვლა მოგზაურობის დროს, დღენაკლულობა, ორსულობა, დეპრესია.
– როდის არის აუცილებელი ექიმთან მისვლა?
– ყაბზობას ხშირად თან ახლავს ისეთი სიმპტომებიც, როგორებიცაა მტკივნეული დეფეკაცია, მუცლის ტკივილი, მეტეორიზმი, მონელების დარღვევა, უმადობა. ექიმის კონსულტაცია ნებისმიერ შემთხვევაში აუცილებელია, განსაკუთრებით მაშინ, თუ შეკრულობას დაერთო საშიშროების ნიშნებიც: შეუპოვარი ღებინება, მუცლის ძლიერი ტკივილი, განავლში სისხლის არსებობა, სითხისა და საკვების მიღების შეუძლებლობა.
– რატომ არის საშიში ყაბზობა, რით შეიძლება გართულდეს ის?
– ყაბზობა შეიძლება გართულდეს მონელებისა და შეწოვის დარღვევით, სწორი ნაწლავის ნახეთქით, სისხლდენით, სწორი ნაწლავის გამოვარდნით, ბუასილით, ნაწლავის დივერტიკულიტით, აგრეთვე ენკოპრეზით – უნებლიე დეფეკაციით. პრობლემის სწორი და ადეკვატური მართვა გართულებებს თავიდან აგვაცილებს.
– არის თუ არა კავშირი შეკრულობასა და ენურეზს შორის?
– ანუსის, რექტალური მიდამოსა და ქვედა საშარდე გზების ფუნქცია ურთიერთკავშირშია, რის გამოც შეკრულობას ხშირად ახლავს თან ენურეზი – უნებლიე შარდვაც. ნაწლავთა მოქმედებისა და შარდის ბუშტის ანომალიური ფუნქციების ერთობლიობას დისფუნქციური ელიმინაციის სინდრომს უწოდებენ. ენურეზი, ჩვეულებრივ, უფრო ხშირად ვლინდება ფუნქციური შეკრულობის დროს, თუმცა იშვიათად შესაძლოა ორგანული გენეზის ყაბზობის დროსაც იჩინოს თავი. შეკრულობის წარმატებული მკურნალობა ყაბზობასთან ასოცირებული ენურეზის მკურნალობის ერთ-ერთი აუცილებელი კომპონენტია.
– რა არის საჭირო ყაბზობის დაიგნოსტიკისთვის?
– ყაბზობის დიაგნოსტიკისთვის ხშირად კლინიკური სურათიც საკმარისია, განსაკუთრებით – თუ სავარაუდოა ფუნქციური ყაბზობა და არ შეინიშნება სხვა სიმპტომები, რომლებიც პრობლემის ორგანულ ბუნებაზე მიუთითებს, მაგალითად, ზრდის შეფერხება, წონის დეფიციტი, სისხლიანი დიარეა, ღებინება ნაღვლის მასებით, პოლიურია (გახშირებული შარდვა), პოლიდიფსია (წყურვილის პათოლოგიური გაძლიერება), გამონაყარი, ქვედა კიდურების რეფლექსების დაქვეითება და სხვა. თუ საეჭვოა დაავადების ორგანული გენეზი, აუცილებელია დამატებითი გამოკვლევაც. კოპროლოგიურთან ერთად ხშირად საჭიროა რადიოლოგიური კვლევები (შესაძლოა, საჭირო გახდეს რექტალური გასინჯვა, ირიგოსკოპია, მანომეტრია, კომპიუტერული ტომოგრაფია, ნაწლავის ბიოფსია და სხვა).
დამატებითი გამოკვლევა ყაბზობის სავარაუდო მიზეზის მიხედვით ინიშნება. მაგალითად, ენდოკრინოლოგიური პათოლოგიით განპირობებულ ყაბზობაზე ეჭვის შემთხვევაში ჰორმონულ ანალიზს ვუნიშნავთ.
– რას გულისხმობს ყაბზობის მკურნალობა, რა იღონოს მშობელმა, როდესაც ბავშვს მოსაქმების ეშინია?
– ყაბზობის დროს მეტად მნიშვნელოვანია სწორი კვებითი ჩვევების ჩამოყალიბება, გონივრულად შერჩეული რაციონისა და დღის რეჟიმის დაცვა. ჩვილ ასაკში კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ნორმალურ ფუნქციობას ხელს უწყობს ძუძუთი კვება. მოგვიანებით რაციონში სათანადო ოდენობით უნდა ჩავრთოთ უჯრედისის შემცველი საკვები (ხილი და ბოსტნეული). კარგია შავი ქლავისა და გარგარის ჩირი. აუცილებელია წვნიანი კერძები, რძის ნაწარმი. არ არის რეკომენდებული ცხიმიანი საკვები, ჭარბი ცომეული. ადეკვატური ოდენობით უნდა მივცეთ ბავშვს სითხე, განსაკუთრებით – წყალი. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება დეფეკაციის რეფლექსის ფორმირების ხელშეწყობასაც: ბავშვი უნდა მივაჩვიოს ერთსა და იმავე დროს მოსაქმებას და ვეცადოთ, ბავშვს ქოთნის მიმართ უარყოფითი განწყობა არ გაუჩნდეს. ის დღეში ორჯერ მაინც უნდა დავსვათ ქოთანზე 5-10 წუთით და ყოველი წარმატებული მცდელობა წავახალისოთ. შეიძლება, თავდაპირველად ამას თამაშის სახე მივცეთ, მაგრამ ამ შემთხვევაშიც საჭიროა, ქოთანი მხოლოდ დანიშნულებისამებრ გამოვიყენოთ.
ყაბზობის შემთხვევაში დიეტასა და დღის რეჟიმთან ერთად ექიმი ზოგჯერ მედიკამენტურ თერაპიასაც უნიშნავს. უპირველესად, ინიშნება მსუბუქი საფარაღათო საშუალებები, ზოგ შემთხვევაში – ფერმენტული პრეპარატებიც. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, ეფექტურია ფლორის აღმდგენი საშუალებების, პრე- და პრობიოტიკების გამოყენება. უთუოდ უნდა მოიხსნას ტკივილი დეფეკაციის დროს, რათა ბავშვი კუჭის მოქმედებას თავს არ არიდებდეს.
ჯობს, მანამდე ვიზრუნოთ ბავშვის სწორ კვებაზე, დღის რეჟიმზე, ფიზიკურ აქტივობაზე, ვიდრე პრობლემა იჩენდეს თავს. ცხოვრების მართებული წესი არა მხოლოდ ყაბზობას, არამედ ბევრ სხვა უსიამოვნებასაც აგვაცილებს თავიდან.
მარი აშუღაშვილი
მოკლედ | ვრცლად

გამონადენი კაცებსაც აწუხებთ
 
  თუ გგონიათ, სასქესო ორგანოებიდან გამონადენს მხოლოდ ქალები უჩივიან, ცდებით – ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული უროლოგიური ჩივილიც არის. მამაკაცების მიდგომა ამ საკითხის მიმართ სხვადასხვანაირია: ზოგიერთი მაშინვე უროლოგს მიმართავს და პრობლემას დასაწყისშივე აგვარებს, ზოგი კი გამონადენს არად აგდებს, ამით პროცესის გართულებას უწყობს ხელს და საკუთარი ჯანმრთელობა სავალალო მდგომარეობამდე მიჰყავს.
საინტერესოა, რა იწვევს აღნიშნულ პრობლემას და რა შეიძლება მოჰყვეს მის ნებაზე მიშვებას. ამ და სხვა საინტერესო საკითხებზე უროლოგი, მედიცინის დოქტორი ბესიკ ხვედელიძე გვესაუბრება:
– მამაკაცის სასქესო ორგანოდან ნებისმიერი სახის გამონადენი პათოლოგიურად მიიჩნევა და ექიმის კონსულტაციას მოითხოვს, ცხადია, თუ არ ჩავთვლით იმ ფიზიოლოგიურ პროცესს, როდესაც სქესობრივი აღგზნების დროს სასქესო ასოდან ჭარბი პროსტატის სეკრეტი გამოიყოფა – ეს ჩვეულებრივი, ფიზიოლოგიური მოვლენაა, თუმცა მას მუდმივი ხასიათი არ აქვს და უროლოგები ამას გამონადენს არ ვეძახით. ამ სითხის დენა თითქმის ყველა მამაკაცს ახასიათებს. ზოგს – შედარებით ჭარბად, ზოგს კი იმდენად უმნიშვნელოდ, რომ შესაძლოა, ვერც კი შეამჩნიოს. ეს არის ერთგვარი მომზადება სქესობრივი აქტისთვის.
– რა იწვევს სასქესო ასოდან პათოლოგიურ გამონადენს და რამდენად ხშირია ეს?
– სასქესო ასოდან გამონადენის გამო ბევრი მოგვმართავს; ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული უროლოგიური პრობლემაა. გამონადენი ყოველთვის შარდსადენი მილის ანთების, ურეთრიტის, შედეგია, თავად ურეთრიტს კი სხვადასხვა ეტიოლოგია აქვს. ჩვენ მათ ძირითადად ინფექციურ და არაინფექციურ ურეთრიტებად ვყოფთ. ინფექციური ურეთრიტი, გამომწვევის კვალობაზე, შესაძლოა იყოს სტაფილოკოკური, გონოკოკური, ტრიქომონოზული, ქლამიდიური, ურიაპლაზმური, მიკოპლაზმური, გარდნერელოზური, ჰერპესული... არაინფექციურთაგან ყველაზე ხშირია იატროგენული ურეთრიტი, როდესაც სხვადასხვა სამედიცინო მანიპულაცია, მაგალითად, კათეტერიზაცია, სადიაგნოსტიკო ცისტოსკოპია, შარდსადენი მილის ანთებას იწვევს. იშვიათად ტრავმულ ურეთრიტსაც ვხვდებით. ტრავმულზე ხშირია ალერგიული ურეთრიტი. ამ დროს, მართალია, ალერგენის დადგენა ყოველთვის ვერ ხერხდება, მაგრამ სხვა კლინიკური ნიშნებითა და გამოკვლევებით ვადგენთ, რომ საქმე ნამდვილად ალერგიულ ურეთრიტთან გვაქვს. არაინფექციური ურეთრიტის სახესხვაობაა ქიმიური ურეთრიტიც. წინათ შარდსადენი მილის ანთების სამკურნალოდ სხვადასხვა პრეპარატით გამორეცხვას მიმართავდნენ. ხშირად სწორედ ეს პრეპარატები იწვევდა შარდსადენი მილის მეორეულ დაზიანებას.
– გარდა გამონადენისა, რა სიმპტომები ახასიათებს შარდსადენი მილის ანთებას?
– მართალია, კლინიკური სურათი ყოველი გამომწვევისთვის მცირედ განსხვავებულია, მაგრამ ძირითადი სიმპტომები ერთნაირია. ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია გამონადენი. შარდსადენი მილის ანთებისთვის ასევე დამახასიათებელია ლორწოვანი გარსის ქავილი შარდსადენი მილის გასწვრივ, განსაკუთრებით – ურეთრის წინა ნაწილის ანთების დროს. თუ უკანა ურეთრაა ანთებადი, უფრო ხშირია წვის შეგრძნება შარდვის დასასრულს და მოშარდვის იმპერატიული სურვილი. შესაძლოა, შარდს სისხლის წვეთიც გამოჰყვეს. გონორეული ურეთრიტის მწვავე ან ქვემწვავე ფორმებს ახასიათებს უხვი ჩირქოვანი გამონადენი. ამ დროს ხშირად შეწითლებული და დაზიანებულია როგორც ასოს თავი, ისე ჩუჩაც.
ქლამიდიურ ურეთრიტს შედარებით ნაკლებად გამოხატული სიმპტომატიკა აქვს, თუმცა ზოგჯერ, მწვავე ფორმის დროს, შარდვას გაუსაძლისი ტკივილი ახლავს თან.
ტრიქომონოზული ურეთრიტის დამახასიათებელი სიმპტომია წვა შარდსადენი მილის გასწვრივ როგორც შარდვის დროს, ისე მის გარეშეც.
გარდნერელოზი ზოგჯერ ლატენტურად მიმდინარეობს, არაფრით მჟღავნდება, რას მის დიაგნოსტიკას ართულებს. მწვავე შემთხვევებს ახასიათებს კლასიკური სიმპტომები: გამონადენი, წვა და ქავილი.
ჰერპესული ურეთრიტი არცთუ იშვიათია. ამ დროს ჰერპესისთვის დამახასიათებელი ბუშტუკოვანი გამონაყარი ურეთრის ლორწოვან გარსზე, კერძოდ, ნავისებური ფოსოს მიდამოში წარმოიშობა. მისი დანახვა მხოლოდ ურეთროსკოპიის დროს არის შესაძლებელი, თუმცა ამ მანიპულაციას იშვიათად ვიყენებთ. ამგვარი წყლულები, გარდა ჰერპესულისა, შესაძლოა ურეთრიტის სხვა ფორმის დროსაც შეგვხვდეს. ამას დიაგნოსტიკისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ აქვს.
საკმაოდ ხშირად გვხვდება ალერგიული ურეთრიტებიც. მათ მოკლე საინკუბაციო პერიოდი ახასიათებთ. შესაძლოა, ალერგენთან კონტაქტიდან 1-2 საათში მძლავრი ალერგიული რეაქცია განვითარდეს და მამაკაცს სასქესო ასოდან უხვი დენა დაეწყოს. ამ დროს გამონადენში ვხედავთ მხოლოდ ლორწოვან სეკრეტს და თუნდაც ალერგენის იდენტიფიკაცია ვერ მოხერხდეს, ვხვდებით, რომ ალერგიულ ურეთრიტთან გვაქვს საქმე.
– რა სახის გამოკვლევების ჩატარებაა საჭირო ურეთრიტის გამომწვევის დასადგენად?
– პირველი და ყველაზე ინფორმაციული გამოკვლევაა ნაცხის ანალიზი. საჭიროა როგორც ბაქტერიოსკოპია, ისე ბაქტერიოლოგიური გამოკვლევა. ვინაიდან სხვადასხვა გამომწვევის აღმოსაჩენად დიაგნოსტიკის სხვადასხვა მეთოდია საჭირო, ჩვენ ორივე მათგანს მივმართავთ. ამ გზით ვადგენთ, რომელ გამომწვევთან გვაქვს საქმე, პროცესში მხოლოდ ერთი სახის ბაქტერიაა დამნაშავე თუ რამდენიმე ერთად, ეს კი მკურნალობის სწორი ტაქტიკის დაგეგმაში გვეხმარება.
ჰერპესული ურეთრიტის დროს ნაცხში ჰერპესვირუსისთვის სპეციფიკური, დაზიანებული ეპითელური უჯრედები გვხვდება. დამატებით ინფორმაციას გვაწვდის სისხლში ანტისხეულების ტიტრი. ალერგიული ურეთრიტის დროს ნაცხში, როგორც უკვე გითხარით, დიდი რაოდენობით ლორწოა.
ნაცხის ანალიზითან ერთად რუტინულად ტარდება შარდის საერთო და ბაქტერიოლოგიური ანალიზებიც.
რაც შეეხება ცისტოსკოპიას, წინათ იგი სტანდარტული გამოკვლევა იყო, უროლოგთან ვიზიტის დროს მას ყველა პაციენტს უტარებდნენ. სადღეისოდ ტაქტიკა შეიცვალა. ვინაიდან ცისტოსკოპია გამოკვლევის საკმაოდ ინვაზიური მეთოდია, მისი რუტინულად ჩატარება არ არის მიზანშეწონილი, მით უმეტეს – ანთებითი პროცესის დროს. მას მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში მივმართავთ დიაგნოზის დასაზუსტებლად. მაგალითად, მაშინ, როდესაც ვეჭვობთ კოლიკულიტს – უკანა ურეთრაში არსებული ანატომიური ნაწილის, კოლიკულუსის, ანთებას. ამ დაავადების დროს დიაგნოზის დასაზუსტებლად შესაძლოა ურეთროსკოპიის ჩატარებაც დაგვჭირდეს.
– რით შეიძლება გართულდეს არანამკურნალევი ურეთრიტი?
– ეს დაავადების გამომწვევზეა დამოკიდებული. შარდსადენი მილის წინა ნაწილის გონოკოკური ურეთრიტის დროს, თუ მწვავე ანთება და ჭარბი გამონადენია და მკურნალობა დაგვიანდა, შესაძლოა, პროცესი აღმავალი გზით გავრცელდეს. ამ შემთხვევაში ანთებით პროცესში ჩაერთვება უკანა ურეთრა, წინამდებარე ჯირკვალი, შარდის ბუშტი და ზემო საშარდე გზები. საბედნიეროდ, ამგვარი გართულება იშვიათია. ანთებითი პროცესი შესაძლოა ექსტრაურეთრულადაც, ასოს თავსა და ჩუჩაზე გავრცელდეს და მათი ანთება – ბალანიტი და ბალანოპოსტიტი გამოიწვიოს.
თუ ტრიქომონადურ ურეთრიტს დროულად არ ვუმკურნალეთ, შესაძლოა, ექსტრაურეთრულად წყლულების მსგავსი გამონაყარი გაჩნდეს. ქლამიდიური ურეთრიტის დროს უფრო მძიმე გართულებაა მოსალოდნელი – შესაძლოა, ლოკალური პროცესი განივრცოს, სისტემური სახე მიიღოს და რეიტერის სინდრომი გამოიწვიოს. მისთვის წვრილი სახსრების დაზიანება და ქლამიდიური კონინუქტივიტია დამახასიათებელი.
ერთ-ერთი ყველაზე უსიამოვნო გართულებაა სტრიქტურა – შარდსადენი მილის შევიწროება, რასაც შარდვასთან დაკავშირებული პრობლემები მოჰყვება. შარდსადენი მილის სტრიქტურა ურეთრიტების საკმაოდ გავრცელებული მოგვიანებითი გართულებაა. ის შეიძლება გამოიწვიოს როგორც მწვავე ურეთრიტმა, ისე მორეციდივემაც. ზოგჯერ, რა კარგადაც უნდა ვუმკურნალოთ მწვავე ურეთრიტს, ლორწოვანი გარსი მაინც ზიანდება და დაზიანებულ უბანში ლატენტურად, დიდხანს მიმდინარეობს ანთებითი პროცესი, რაც ამ ადგილებში ნაწიბურის ჩამოყალიბებას და შარდსადენი მილის შევიწროებას იწვევს.
– როგორ უნდა ვუმკურნალოთ ურეთრიტს სწორად?
– მკურნალობა სხვადასხვაგვარია და დაავადების გამომწვევზეა დამოკიდებული. ამიტომაც გვჭირდება გამომწვევის ზუსტი იდენტიფიცირება – უნდა ვიცოდეთ, რომელი ბაქტერიის, უმარტივესისა თუ ვირუსის საწინააღმდეგო მკურნალობა დავნიშნოთ. ბაქტერიული გამომწვევების საწინააღმდეგოდ ანტიბიოტიკოთერაპია ინიშნება. თუ იზოლირებულ ტრიქომონადულ ურეთრიტთან გვაქვს საქმე, მხოლოდ ანტიტიქომონოზურ პრეპარატებს ვიყენებთ, თუმცა ასე იშვიათად ხდება – დაავადებას უმეტესად არა ერთი, არამედ რამდენიმე გამომწვევი ერთდროულად იწვევს. მკურნალობაც, შესაბამისად, კომბინირებული ანტიბიოტიკოთერაპიით ტადდება.
მკურნალობის ხანგრძლივობაც სხვადასხვაა. იგი ურეთრიტის გამომწვევზე, დაავადების მიმდინარეობასა და ექიმის პირად გამოცდილებაზეა დამოკიდებული. სხვადასხვა ავტორი სხვადასხვა მონაცემებს გვაწვდის. ზოგიერთი ჭეშმარიტად მწვავე ურეთრიტის სამკურნალოდ ანტიბიოტიკის ერთჯერადი დოზაც საკმარისია. ზოგს თოთხმეტდღიანი მკურნალობა სჭირდება, ზოგს კი ოცდარვადღიანი. ჰერპესული ურეთრიტის დროს ანტივირუსული მკურნალობის კურსს ვუნიშნავთ. უმეტესად საჭიროა სქესობრივი პარტნიორის მკურნალობაც, რათა ინფიცირება ხელმეორედ არ მოხდეს.
რაც შეეხება ალერგიულ ურეთრიტს, მისი მკურნალობა უროლოგს იშვიათად უწევს – ამგვარი პაციენტი ალერგიის სხვა გამოვლინებათა გამო მეტწილად ალერგოლოგთან ხვდება, მის მიერ დანიშნული ანტიალერგიული თერაპია კი, წესისამებრ, ურეთრიტზეც მოქმედებს და პროცესს ალაგებს. ამ შემთხვევაში უროლოგის კონსულტაცია საჭირო აღარ არის. თუ ალერგიული რეაქციის პირველადი გამოვლინება ურეთრიტია, ცხადია, პაციენტი ჩვენ მოგვმართავს. ვუტარებთ სათანადო გამოკვლევას, გამოვრიცხავთ დაავადების ინფექციურ წარმოშობას და შესაბამის მკურნალობას ვუნიშნავთ.
– შესაძლებელია თუ არა ურეთრიტის პრევენცია?
– ურეთრიტი ნებისმიერ მამაკაცს შეიძლება დაემართოს, ისევე როგორც ნებისმიერ ქალს. მისი პრევენციის უნივერსალური გზა არ არსებობს. რისკის ჯგუფის გამოყოფაც ძნელია. შედარებით დიდია დასნებოვნების ალბათობა იმუნოკომპრომეტირებულ პირებთან, რომელთაც სხვა დაავადების გამო იმუნური სისტემა დასუსტებული აქვთ. მოგეხსენებათ, ინფექცია ყველაზე ხშირად სქესობრივი კონტაქტის დროს იჭრება ორგანიზმში, ამიტომ დაცული სქესობრივი კავშირი საგრძნობლად ამცირებს დაავადების რისკს.


თამარ არქანია
მოკლედ | ვრცლად

 
 
სიახლეები
ავერსმა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებს საშობაო საჩუქრები გადასცა...
ვრცლად  
 
საქველმოქმედო ფონდი ”ავერსი”

საქველმოქმედო ფონდ “ავერსი”–ს მიერ 2014 წლის დეკემბრის თვეში გაწეული დახმარებები...

ვრცლად