კვანძოვანი ქირურგია

 

 
 

ჟურნალის თებერვლის (02) ნომერში იხილეთ:

ამოწურული შესაძლებლობები
 
  მსოფლიოს მოსახლეობის 15% ანუ 1 მილიარდი კაცი უნარშეზღუდულია. ბევრმა – ფაქტობრივად, მოსახლეობის უდიდესმა ნაწილმა – არ იცის, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე რამდენი ადამიანი ცხოვრობს მსოფლიოში და რა პრობლემებს აწყდებიან ისინი თავიანთი სიცოცხლის განმავლობაში. ჯანმოს მიზანია, გააუმჯობესოს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა ცხოვრების ხარისხი ნაციონალურ, რეგიონულ და გლობალურ დონეზე, აგრეთვე – ასწიოს ინფორმირებულობის დონე ინვალიდობის მასშტაბებისა და მისი შედეგების შესახებ. სწორედ ჯანმოს ინიციატივით გამოცხადდა 3 დეკემბერი უნარშეზღუდულ პირთა საერთაშორისო დღედ. 110-190 მილიონ კაცს ფუნქციობის საკმაოდ მძიმე შეზღუდვა აღენიშნება. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მოსახლეობის დაბერებასა და ქრონიკული დაავადებების გავრცელებასთან დაკავშირებით ინვალიდობის მაჩვენებელი იმატებს. მცირეშემოსავლიან ქვეყნებში ინვალიდობის მაჩვენებელი გაცილებით მაღალია, განსაკუთრებით მაღალი კი ქალებსა და მოხუცებშია, ისევე როგორც ბავშვებსა და დაბალი სოციალური ფენის მოსახლეობაში.
შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე მრავალი ადამიანი ვერ იღებს სათანადო სამედიცინო დახმარებას. ინვალიდთა კონტინგენტის ნახევარს არ შესწევს უნარი, დაფაროს სამედიცინო მომსახურების ხარჯები (შედარებისთვის: ჯანმრთელ ადამიანებს შორის ასეთი მხოლოდ მესამედია). ორჯერ მეტია ალბათობა, რომ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირები კვალიფიციურ სამედიცინო დახმარებას ვერ მიიღებენ; ოთხჯერ მეტი – რომ მიიღებენ უფრო დაბალი ხარისხის სამედიცინო მომსახურებას, ვიდრე ჯანმრთელი ადამიანები და დაახლოებით სამჯერ მეტი – რომ მათ საერთოდ არ გაეწიოთ არავითარი სამედიცინო მომსახურება.
სხვადასხვაა უნარშეზღუდულ და ჯანმრთელ ბავშვებს შორის სრული საშუალო განათლების მიღების მაჩვენებლებიც. მაგალითად, იმ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებსა და ჯანმრთელ ბავშვებს შორის, რომლებიც დაწყებით განათლებას იღებენ, პროცენტული სხვაობა 10%-დან (ინდოეთი) 60%-მდე (ინდონეზია) მერყეობს. ასევე გაცილებით მაღალია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უმუშევრობის მაჩვენებელი. ოფიციალური აღღიცხვის თანახმად, მთელ მსოფლიოში მუშაობს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე მამაკაცთა 53% და ქალთა 20%, მაშინ როდესაც ჯანმრთელი მამაკაცებისთვის ეს მაჩვენებელი 65%-ს უდრის, ხოლო ჯანმრთელი ქალებისთვის – 30%-ს.
მრავალ ქვეყანაში შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებს ხელი არ მიუწვდებათ რეაბილიტაციის ადეკვატურ სერვისებზე. სამხრეთ აფრიკის მონაცემებით, მათი მხოლოდ 26-55% იტარებს სათანადო სამედიცინო რეაბილიტაციას და მხოლოდ 17-37%-ისთვის არის ხელმისაწვდომი ისეთი დამხმარე საშუალებები, როგორიცაა ინვალიდის სავარძელი, სმენის აპარატი, პროთეზი და სხვა.
უნარშეზღუდული ადამიანები არიან უფრო უმწეონი და ცხოვრობენ უფრო მეტ სიღარიბეში, ვიდრე იმავე შემოსავლების მქონე ჯანმრთელი ადამიანები.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, უნარშეზღუდულ პირთა ცხოვრების გასაუმჯობესებლად სახელმწიფოებმა უნდა გააკეთონ შემდეგი:
• უზრუნველყონ ძირითადი მომსახურების ხელმისაწვდომობა;
• განახორციელონ უნარშეზღუდულ პირთა სპეციალური პროგრამების ინვესტირება;
• შეიმუშაონ ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;
• გააუმჯობესონ პერსონალის განათლების დონე, უზრუნველყონ სპეციალიზებული პერსონალის მომზადება და მათი მიღება სამუშაო ადგილზე;
• უზრუნველყონ სათანადო დაფინანსება;
• აამაღლონ საზოგადოების ინფორმირებულობის დონე ინვალიდობის საკითხების შესახებ;
• გააძლიერონ მუშაობა სამეცნიერო კვლევებისა და მონაცემების შეგროვების კუთხით;
• ჩართონ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირები პოლიტიკისა და პროგრამების განხორციელების პროცესში.
შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა შესახებ შეგიძლიათ უფრო მეტი გაიგოთ შემდეგ ბმულებზე გადასვლისას:
http://www.who.int/mediacentre/events/annual/day–disabilities/en/index.html
http://www.who.int/features/factfiles/disability/en/index.html
P.S. საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებით, 2013 წელი საქართველოში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის წლად გახლდათ გამოცხადებული. წელი მიილია და რამდენიმე საკანონმდებლო ცვლილებაც განხორციელდა, თუმცა ამ პრობლემის მქონეთა დახმარება და თანადგომა მთელი საზოგადოების ვალია და არა მხოლოდ ექიმებისა და ხელისუფლებისა. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საზოგადოებაში ინტეგრაცია მართლაც ამ უკანასკნელის ნებითა და ხელშეწყობით უნდა მოხდეს. ასეა სხვა განვითარებულ ქვეყნებში. იმავეს მოლოდინია ჩვენშიც.
გადაადგილების პრობლემის მიღმა
პანდუსები და უნარშეზღუდულთა პარკირების ადგილები სიახლე აღარ არის ჩვენი ქალაქისთვის. შეჯიბრებებიც იმართება და ფილმებსაც იღებენ, რომლებიც გადაადგილებაშეზღუდული ადამიანების წახალისებას ისახავს მიზნად. მიუხედავად პრობლემის აქტუალობისა, ცოტას თუ სურს იმის გაგება, რა არის მოძრაობაუუნარობის ძირითადი მიზეზი, რატომ არიან ასეთი ადამიანები განწირულნი, მთელი სიცოცხლე სხვისი დახმარების იმედად იყვნენ.
გადაადგილება-მოძრაობის შეზღუდვის ძირითადი მიზეზი დამბლაა, რომელიც შესაძლოა იყოს როგორც თანდაყოლილი, ისე შეძენილიც. თანდაყოლილ პრობლემათაგან ყველაზე მეტად გავრცელებული ცერებრული დამბლაა.
დაბადებიდან განწირული?
ცერებრული დამბლა თავის ტვინის დაზიანებით გამოწვეული მოძრაობის დარღვევაა. ეს ერთი დაავადება არ გახლავთ – ამ კრებითი ტერმინით იხსენიებენ თავის ტვინის ამა თუ იმ მიზეზით დაზიანებას ჩასახვიდან ორ წლამდე, რაც კლინიკურად უპირატესად მოტორული ანუ მოძრაობის სფეროს დარღვევით გამოიხატება. მოძრაობის გაძნელება, კუნთთა ტონუსის მომატება ან დაქვეითება ზოგჯერ ორივე ფეხში აღინიშნება, ზოგჯერ – მხოლოდ ცალ მხარეს, ზოგჯერ კი მეტ-ნაკლებად ოთხივე კიდურია დაზიანებული. შესაძლოა, მოტორული დარღვევა უნებლიე მოძრაობებით ან სხვადასხვა პათოლოგიური პოზის მიღებით გამოიხატოს.
ცერებრულ დამბლას ხშირად ერთვის გონებრივი განვითარების მეტ-ნაკლები შეფერხება. დაავადებულთა (განსაკუთრებით – მძიმე ფორმების მქონეთა) ნახევარს ეპილეფსიის სხვადასხვა სახეც უვლინდება. ასევე ხშირად ვაწყდებით ქცევის დარღვევებს (ჭირვეულობას, დაუმორჩილებლობას), შედარებით მსუბუქი ფორმების დროს კი – სწავლის სირთულეებს.
თავის ტვინი დაბადებისას უმეტესად უკვე დაზიანებულია, მაგრამ მის კლინიკურ გამოვლენას დრო სჭირდება. თუ, მაგალითად, ერთი წლის ბავშვი თავს ვერ იჭერს ან ორი წლისა დამოუკიდებლად ვერ ზის, პათოლოგიას ნებისმიერი იეჭვებს, ნევროლოგებს კი აქვთ სპეციალური სქემები, რომელთა მიხედვითაც გაცილებით ადრე შეუძლიათ საეჭვო ნიშნების გამოვლენა, ამიტომ რეკომენდებულია, პრობლემური ორსულობა-მშობიარობის შედეგად დაბადებული ჩვილი 2, 4, 8 თვის ასაკში ნევროლოგმა გასინჯოს. თუ მოძრაობის სფეროში რაიმე დარღვევა აღმოაჩნდა, რაც შეიძლება ადრე უნდა ჩატარდეს სრულფასოვანი გამოკვლევა და დაიწყოს მართვა. დიაგნოზის დასმა, ჩვეულებრივ, 6-8 თვის ასაკისთვის არის შესაძლებელი, მაგრამ გამორიცხული არ გახლავთ, დარღვევა უფრო ადრე – ოთხი თვის ასაკშიც აღმოაჩინონ. ამ შემთხვევაში უმჯობესია, პაციენტი მაშინვე ჩაერთოს სარეაბილიტაციო პროგრამაში.

სად არის ხსნა
მკურნალობის ამჟამად არსებულ მეთოდებს თავის ტვინის დაზიანებული უჯრედების აღდგენა არ შეუძლია. ცერებრული დამბლისა და მრავალი სხვა სახის უნარშეზღუდულობის მართვა ეფუძნება იმ პრინციპს, რომ მოზარდ ტვინის პლასტიკურობის ძალიან მაღალი ხარისხი ახასიათებს და ფუნქციათა გადანაწილების უნარი აქვს: დაზიანებული უბნის ფუნქცია შესაძლოა ჯანსაღმა უბნებმა აიღონ საკუთარ თავზე. ისეთი შემთხვევებიც კია ცნობილი, როდესაც ტომოგრაფია დაზიანებას ავლენს, კლინიკურად კი ადამიანს არავითარი სიმპტომი არ აღენიშნება. დღეს ცერებრულ დამბლას მხოლოდ ერთი სპეციალისტი კი არა, მთელი ინტერდისციპლინური გუნდი მკურნალობს. მასში შედიან ნევროლოგი, პედიატრი, მეტყველების სპეციალისტი, შრომითი და ფიზიკური თერაპიის სპეციალისტები (პირველი მათგანი პაციენტს შრომითი უნარ-ჩვევების გამომუშავებაში ეხმარება და ამით გარემოსთან შეგუებას უადვილებს, ხოლო მეორე ვარჯიშით, სწორი პოზების მიცემით, პათოლოგიურ პოზებთან ბრძოლით აუმჯობესებს მოძრაობით ფუნქციას), ფსიქოლოგი. აუცილებელია ჯგუფში ორთოპედის ყოფნაც – ცერებრულ დამბლას ხშირად ახლავს თან კონტრაქტურები ანუ სახსრების ჩაკეტვა. თუ მათი მართვისთვის ვარჯიში საკმარისი არ აღმოჩნდა, ორთოპედიული ოპერაციის საკითხი დგება.
მედიკამენტი, ცერებრულ დამბლას რომ არჩენდეს, არ არსებობს. წამლებს სულ რამდენიმე შემთხვევაში იყენებენ სპეციალისტები:
. როდესაც პაციენტს აქვს გულყრები (თანმხლები ეპილეფსია), აუცილებელია მკურნალობის სქემაში კრუნჩხვის საწინააღმდეგო მედიკამენტების ჩართვა;
. გამოხატული ქცევითი დარღვევებისას აუცილებელია იმ პრეპარატების გამოყენება, რომლებიც ქცევას აწესრიგებს;
. კუნთთა ტონუსის მომატების დროს გამოიყენება ტონუსის დამქვეითებელი პრეპარატები. ბოლო ხანს განსაკუთრებით ინტენსიურად იყენებენ ბოტულინის ტოქსინს. გამოიყენება ბაკლოფენიც, რომელსაც ასეთივე მოქმედება აქვს. ზოგჯერ მედიკამენტი ერთჯერადად ან გახანგრძლივებულად სპეციალური პომპებით შეჰყავთ ხერხემლის არხში. ჩვენში მეტად გავრცელებულია ახალშობილისთვის ამა თუ იმ ნევროლოგიური დიაგნოზის (ვთქვათ, ქალასშიგა წნევის მომატების) დასმა. ხშირად ეს დიაგნოზი სრულიად არაადეკვატურია, ამგვარი სიმპტომები ნერვული სისტემის ნორმალური განვითარების მქონე ბავშვებსაც აქვთ. ე.წ. ტვინის კვების გამაუმჯობესებელი მედიკამენტების გავლენაც საეჭვოა. განვითარებულ ქვეყნებში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ასეთი წამლების მიღება თუ მიუღებლობა არც დამბლის განვითარების რისკს ამცირებს და არც მის სიმძიმეს. უბრალოდ, საჭიროა ძალზე ფაქიზი დაკვირვება ბავშვის ფიზიკურ და გონებრივ განვითარებაზე. მომავალი გვიჩვენებს, ეს პრობლემა გარდამავალია თუ მძიმე მოტორული დარღვევის პირველ ნიშნებს წარმოადგენს. წამლები კი არამცთუ პროფილაქტიკისთვის, არამედ, როგორც უკვე მოგახსენეთ, მკურნალობისთვისაც ერთობ შეზღუდულად გამოიყენება.
ჩვენი მეგობარი ცხენი
ბავშვებისთვის ცხენთან მეგობრობა თავისუფლების სინონიმია. წარმოიდგინეთ, რას განიცდის ინვალიდის სავარძელს მიჯაჭვული მოზარდი, რომელიც ერთ მშვენიერ დღეს ულაყზე ამხედრდება და მთელ ქვეყანას ზემოდან  გადმოხედავს.
ბევრის ცხოვრება ცხენთან ურთიერთობამ სრულიად შეცვალა. დამეგობრებიდან რამდენიმე თვეში ხეიბარმა ორივე ხელის გამოყენება დაიწყო, გაუსწორდა ზურგი, კისერი, განუვითარდა მკერდის კუნთები, დაუგრძელდა ფეხები, უკეთესად ამეტყველდა...
მაინც, რა ხდება ამ დროს? ის, რომ ცხენით მკურნალობა მოტორიკის განვითარებას უწყობს ხელს. საცხენოსნო ვარჯიშები პაციენტს რთულ მოძრაობათა ათვისებაში ეხმარება. ჯირითის დროს ამოქმედდება სხეულის სხვადასხვა ნაწილი, უმჯობესდება წონასწორობა, ვარჯიშდება ვესტიბულური აპარატი. პაციენტს საშუალება ეძლევა, სძლიოს შიშს, მიაღწიოს წარმატებას, აღმოაჩინოს, რომ მასაც შესძლებია სირთულეების გადალახვა და სიამაყე იგრძნოს.
სავარძელს მიჯაჭვული ბავშვი ცხენის უნაგირზე ჯანმრთელი თანატოლების თანასწორად მიიჩნევს თავს, მათსავით დააჯირითებს, აჭმევს, ასუფთავებს თავის კეთილშობილ ოთხფეხა მეგობარს. ამ დროს საკუთარი არსებობის აუცილებლობას გრძნობს, უსასოობას თავს აღწევს და  ბედნიერების განცდის უნარი უბრუნდება. მოქმედებაშეზღუდული ბავშვი იძულებულია, ცხენზე სწორად დაჯდეს. სხვაგვარად  მისი და ცხენის  ანტიგრავიტაციული სისტემა ერთმანეთს არ დაემთხვევა და პატარა მხედარი, უბრალოდ, გადმოვარდება. ამიტომ ბავშვი იძულებულია, საკუთარი თავის მობილიზაცია მოახდინოს. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს  შიშის ფაქტორიც. ოღონდ, ცხადია, შიში პანიკაში არ უნდა გადაიზარდოს, რომ ბავშვმა დამატებითი სტრესი არ მიიღოს.
თანაბარი უფლებებისთვის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა (შშმპ) მიმართ თავის დამოკიდებულებას სახელმწიფო კანონის დონეზე გამოხატავს. გარდა კანონისა, არსებობს სახელმწიფო პროგრამაც, რომელიც მათ სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფს. კანონი განსაზღვრავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ სახელმწიფო პოლიტიკას და ავალდებულებს სხვებს, თანაბრად უზრუნველყონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების რეალიზაცია, შექმნან ხელსაყრელი პირობები მათი სრულფასოვანი ცხოვრებისა და საზოგადოების ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ საქმიანობაში მონაწილეობისთვის. კანონის ნახვა შეგიძლიათ შემდეგ ბმულზე: http://disability.ge/index.php?option=com–content&task=view&id=8609&Itemid=58
გარდა ჩვენი ხელისუფლებისა, საქართველოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ განსაკუთრებულ ყურადღებას იჩენს აშშ-ის მთავრობაც. სწორედ ამეირკის ელჩის მიერ გახლდათ ინიცირებული საზოგადოებაში შშმპ ჩართულობის გაზრდისკენ მიმართული ღონისძიებები. აშშ-ის განვითარების სააგენტოს მომავალი წლიდან დაგეგმილი აქვს იმპლემენტაცია პროექტისა, რომელიც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინკლუზიური ჩართულობის ხელშეწყობას ისახავს მიზნად.
რაც შეეხება შშმპ სოციალურ მომსახურებას, მათ შეუძლიათ ჯანმრთელობის საყოველთაო დაზღვევით სარგებლობა. იმავდროულად, მათთვის მოქმედებს შემდეგი შეღავათები: სახელმწოფო კომპენსაცია, სოციალური პაკეტი, სავარძელ-ეტლებითა და საპროთეზო-ორთოპედიული საშუალებებ
ით და სმენითი აპარატით უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, შექმნილია სპეციალური სათემო ორგანიზაციები, რომლებიც ოპტიმალური გარემოა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ინდივიდუალური განვითარებისთვის, საზოგადოებაში მათი ინტეგრაციის ხელშეწყობას ემსახურება და მოხუცებულთათვის თავშესაფარს უზრუნველყოფს.
აღნიშნულ პროგრამებსა და ინიციატივებზე დაწვრილებითი ინფორმაცია შეგიძლიათ მოიპოვოთ შემდეგ ბმულზე:
http://ssa.gov.ge/index.php?lang–id=GEO&sec–id=91
რთული გზა დამოუკიდებელი ცხოვრებისკენ
ცერებრული დამბლით დაავადებული ბავშვების ფეხზე დაყენება დიდ ძალისხმევას, დროსა და მოთმინებას მოითხოვს. დღეს მათი მკურნალობისა თუ რეაბილიტაციის უამრავი მეთოდი არსებობს.
რა თქმა უნდა, ადვილი არ არის იმ აზრთან შეგუება, რომ შენი შვილი ბოლომდე ვერასოდეს განიკურნება, მაგრამ ჯობს, თავიდანვე იცოდე ეს და ამაო მოლოდინი არ გქონდეს. ისიც გახსოვდეთ, რომ კომპლექსურ თერაპიას შეუძლია, დიდი დახმარება გაუწიოს ბავშვს. ყველაფერი მისი მოტორული ფუნქციების დარღვევის ხარისხზეა დამოკიდებული. თერაპიისა და სწავლების სტრატეგიაც ამის გათვალისწინებით იგეგმება.
ოკუპაციური თერაპია ყოველდღიურ ცხოვრებაში საჭირო უნარ-ჩვევების შეძენაში დახმარებას გულისხმობს. ბავშვებს ადრეული ასაკიდანვე სპეციალური სავარჯიშოების სისტემით ასწავლიან ჩაცმას, ჭამას, ფანქრის, მაკრატლისა თუ სხვა ნივთების ხმარებას, დაბანას, კბილების გახეხვას, ფერების, ფორმების გარჩევას. რეკრეაციული თერაპია მოიცავს სხვადასხვა საქმიანობას, რომელთა შესრულებაც ხვეწს მოტორიკას. ამ თერაპიის მიზანია, ბავშვს, მისივე ინტერესებიდან გამომდინარე, სხვადასხვა უნარი განუვითაროს. ბავშვებს, მათი მოტორული შესაძლებლობების გათვალისწინებით, ასწავლიან ცხენზე ჯდომას (რაიდთერაპია), ცურვას, ხატვას, ძერწვას, ხელსაქმეს, მცენარეების მოვლას... ასეთი თერაპია, უპირველეს ყოვლისა, ფსიქიკური – როგორც შემეცნებითი, ისე ემოციური სფეროს – განვითარების ხელშეწყობას, იზოლაციისა და გარიყულობის განცდის შემცირებას ემსახურება. ბავშვი რადიკალურად იცვლება, როდესაც ხედავს, რომ ისეთი რამის კეთება შეუძლია, რასაც ადრე ვერ ახერხებდა.
მაგრამ ვიდრე საქმე ნატიფ მოტორიკ
ამდე მივა, დიდი სამუშაოა ჩასატარებელი, აქ კი ფიზიკური თერაპიის გარეშე ფონს ვერ გავალთ.
ფიზიკური თერაპია გულისხმობს ფიზიკური ვარჯიშებით კუნთების ტონუსისა და მოძრაობის გაუმჯობესებას; იმ კუნთების დასუსტებისა და განლევის თავიდან აცილებას, რომელთა გამოყენებაც არ ხდება; ჯდომის, დგომისა და სიარულის უნარების განვითარებას; ასევე – კონტრაქტურების ანუ სახსრებში ჩაკეტვის პრევენციას (ეს ცერებრული დამბლის ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებული და მძიმე გართულებაა). ფიზიკური თერაპევტი დედას ასწავლის, როგორ პოზაში უნდა აჭამოს ბავშვს, როგორ მოიქცეს მისი წოვის რეფლექსის გასაძლიერებლად. ფიზიკური თერაპია თავიდან გვაცილებს არასწორი პოზების ჩამოყალიბებას, ასწავლის ჯდომას, დგომას, სიარულს, კიბეზე ასვლა-ჩასვლას, მძიმე შემთხვევაში ეტლის გამოყენებას. იყენებენ სავარჯიშოების სპეციალურ სისტემას, რომელიც ამსუბუქებს კიდურებისა და ტანის დაძაბულობას, ხელს უწყობს მოძრაობათა კოორდინაციას, არასწორი პოზის კორექციას.
ცერებრული დამბლით დაავადებული ბავშვების ფიზიკური თერაპია პათოლოგიური პოზებისა თუ ქცევების გადაჩვევით იწყება. კუნთთა მომატებული თუ, პირიქით, დაქვეითებული ტონუსის გამო ასეთი ბავშვი პათოლოგიურ მდგომარეობას არის მიჩვეული. ეს ჩვენთვის არის პათოლოგიური, თორემ თავად ბავშვები ამ პოზაში თავს კომფორტულად გრძნობენ. როდესაც ფიზიკური რეაბილიტაციის ექიმები ასეთი პოზის აღმოფხვრას იწყებენ, ცხადია, წინააღმდეგობას აწყდებიან. აბა, როგორია, ვინმემ მთელი დღე გამართულს გაიძულოს სიარული, როცა მოხრილი ხარ მიჩვეული ყოფნას?! ჰოდა, ბავშვებიც ასე არიან. ზოგჯერ შესაძლოა გაჯიუტდნენ, იტირონ კიდეც. მშობლებს უმძიმთ ამის ატანა, ჰგონიათ, ბავშვს სტკივა. სინამდვილეში ეს მხოლოდ პროტესტია. ასე რომ, უპირველესად, თავად მშობლები უნდა იყვნენ ფსიქოლოგიურად მზად რეაბილიტაციისთვის. მართალია, ყველა დედის ოცნებაა, ნახოს, როგორ გაივლის მისი შვილი, მაგრამ აქამდე ნაბიჯ-ნაბიჯ უნდა მივიდეთ. შესაძლოა, ბავშვმა რამდენიმე თვე მხოლოდ თავის დაჭერის სწავლას მოანდომოს. მერე უნდა ისწავლოს გადაბრუნება ზურგიდან მუცელზე და პირიქით, წამოჯდომა, ოთხზე დგომა, ხოხვა. მხოლოდ ამის შემდეგ იქნება მისი სხეული მზად პირველი ნაბიჯების გადასადგმელად. შესაძლოა, ხელჩასაჭიდი შედეგი რამდენიმე კურსის შემდეგაც კი არ ჩანდეს, მაგრამ გახსოვდეთ, ფიზიკურ რეაბილიტაციას აზრი ყოველთვის აქვს, ის ბავშვის სხეულში, კუნთებში აკუმულირდება და აუცილებლად იჩენს თავს. შედეგიც ინდივიდუალურია და დაავადების სი
მძიმეზეა დამოკიდებული, თუმცა ისეც ხდება, რომ, რეაბილიტოლოგების აზრით, “მძიმე” შემთხვევა უფრო იოლად ემორჩილება თერაპიას ან, მსუბუქი ფორმის მიუხედავად, შედეგი იგვიანებს.
ფიზიკური თერაპია რამდენიმე მეთოდს მოიცავს. საქართველოში არსებულ რეაბილიტაციურ კლინიკებში უმთავრესად შემდეგ მეთოდებს მისდევენ: სამკურნალო ფიზკულტურას, მექანოთერაპიას, სამკურნალო მასაჟს, მანუალურ თერაპიასა და ფიზიოთერაპიას. მოდი, სათითაოდ აღვწეროთ, როგორ მოქმედებს თითოეული მათგანი ცერებრული დამბლით დაავადებულ ბავშვებზე.
სამკურნალო ფიზკულტურა – მისივე მდგომარეობისა და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებით, პაციენტს სხვადასხვა ვარჯიშის შესრულებას აიძულებენ. ამის შედეგად უმჯობესდება მოძრაობა, მაგრდება კუნთოვან-სახსროვანი აპარატი, იზრდება პაციენტის შინაგანი მოტივაცია. ეფექტური რეაბილიტაციისთვის აუცილებელია რეჟიმის შინ გაგრძელება ვარჯიშთა რეკომენდებული კომპლექსის გამოყენებით, ამიტომ მშობლები მონაწილეობენ სამკურნალო ფიზკულტურის პროგრამაში და ითვისებენ საჭირო ვარჯიშების კომპლექსს. მექანოთერაპია ვარჯიშით მკურნალობაა, რომელიც სპეციალურ მოწყობილობებზე სრულდება. მისი მიზანია, იმოქმედოს საყრდენ-მამოძრავებელი სისტემის განსაზღვრულ ფუნქციებზე. ფიზიკური თერაპიის ამ მეთოდს წარმატებით იყენებენ სხვადასხვა დაავადების სამკურნალოდ. მისი მეშვეობით აღდგება სხეულის შესუსტებული ან მკვეთრად შეზღუდული მოძრაობები. მექანოთერაპიის დროს იყენებენ სპეციალურ ტრენაჟორებს, რომლებიც ცერებრალური დამბლით დაავადებული ბავშვების რეაბილიტაციისთვისაა შემუშავებული. ეს მოწყობილობები რეაბილიტოლოგებს სხვადასხვა ვარჯიშის შესრულებაში ეხმარება. მანუალური თერაპია მკურნალობის ძველისძველი მეთოდია, რომელიც მიმართულია ხერხემალში, სახსრებსა და კუნთოვან აპარატში პათოლოგიურ გამოვლინებათა კორექციისა და აღმოფხვრისკენ. ამის ხარჯზე უმჯობესდება ქსოვილთა სისხლით მომარაგება, ნივთიერებათა ცვლა, აღდგება შინაგანი ორგანოების მუშაობა, სახსრების ბუნებრივი მდგომარეობა, ხდება ზემოქმედება კუნთების გარკვეულ ჯგუფზე, იწყება ორგანიზმის საერთო გამოჯანმრთელება. სამკურნალო მასაჟი – წესისამებრ, დგება მასაჟის ინდივიდუალური სქემა, რომელიც მოიცავს კლასიკური, სეგმენტურ-რეფლექტორული, წერტილოვანი და პერიოსტალური მასაჟის ხერხებს. სამკურნალო მასაჟი ტარდება ინდივიდუალურად შერჩეულ რელაქსაციურ პოზაში. ჰიპოტონური, უმოქმედო კუნთების აქტივაციისთვის გამოიყენება მატონიზებელი მასაჟი. ფიზიოთერაპიას (ოზოკერიტომკურნალობას) იყენებენ კურორტებზე და კლინიკებში, ფიზიოთერაპევტულ განყოფილებებში. ოზოკერიტი ნავთობის ბითუმების ჯგუფის მინერალია, რომელიც ცვილს მოგვაგონებს. მისი 85% ნახშირწყლებია, 14% – წყალბადი. გარდა ამისა, შეიცავს ცერეზინს, პარაფინს, ნავთობპროდუქტებს, მინერალურ ზეთებს, რომლებსაც სამკურნალო თვისებები აქვს. ასეთი შემადგენლობის წყალობით ოზოკერიტის გამოყენება შესაძლებელია საკმაოდ მაღალ (60-70 გრადუსამდე) ტემპერატურაზეც ისე, რომ პაციენტი არ დაიწვას. მას ახასიათებს სითბოს შენარჩუნების კარგი უნარი, მინიმალური თბოგამტარობა და სითბოს შენელებული გაცემა. მოქმედებს ორგანიზმზე ტემპერატურულად, ქიმიურად და მექანიკურად. უნარი შესწევს, 10-12%-ით დაიკლოს მოცულობა, რაც იწვევს ქსოვილთა მცირედ შევიწროებას, ხელს უწყობს შეშუპების შემცირებას. ახდენს ტკივილგამაყუჩებელ და ანტისპასტიკურ ეფექტს.
გახსოვდეთ, რეაბილიტაცია მუდმივი პროცესია, თქვენს შვილს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში დასჭირდება ფიზიკური თერაპიის კურსები. თუმცა, ცხადია, ინტენსიური თერაპიის პირობებში ბავშვის მუდმივი ყოფნა არ შეიძლება. ინტენსიური კურსის გავლა ორ თვეში ერთხელ არის სასურველი, დანარჩენ დროს კი საკმარისია, თუმცაღა აუცილებელი, სამკურნალო ფიზკულტურა და სახსრების დამუშავება, რათა მიღწეული შედეგი შევინარჩუნოთ.
არც არაფერი მესმის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის გამოთვლით, მთელ მსოფლიოში 278 მილიონ კაცს სმენა ორივე ყურში ზომიერად ან ძლიერ აქვს დაქვეითებული, მსუბუქად ან მხოლოდ ცალ ყურში – უფრო მეტს. ამ ადამიანების 80% მცირე ან საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში ცხოვრობს და, რაც მთავარია, შემთხვევათა ნახევარში სმენასთან დაკავშირებული პრობლემების თავიდან აცილება შესაძლებელი იყო.
40-50 წლიდან ასაკთან ერთად სმენის დაქვეითება მართლაც ჩვეულებრივი მოვლენაა, ბოლო ხანს კი აუდიოლოგიური პრობლემების უფრო და უფრო ახალგაზრდა ასაკში დაწყებას აღრიცხავენ. რა თქმა უნდა, არსებობს თანდაყოლილი სიყრუეც.
რატომ არ მესმის?
სმენანაკლულობა მემკვიდრეობითაც გადაეცემა. თუ დედა, მამა, ორივე მათგანი ან რომელიმე სისხლით ნათესავი დაბადებიდან ყრუა, სმენანაკლული ბავშვის დაბადების ალბათობა შედარებით დიდია. მემკვიდრეობით გადაეცემა ასაკთან ერთად სმენის დაქვეითების ტენდენციაც.
დაბადებამდე ან დაბადების დროს სმენის დაქვეითება შესაძლოა გამოიწვიოს რამდენიმე ფაქტორმა:

 * დღენაკლულობამ;
* ნაყოფის ჰიპოქსიამ (ჟანგბადის ნაკლებობამ) მშობიარობის დროს;
* ორსულობის დროს გადატანილმა წითურამ, სიფილისმა და ზოგიერთმა სხვა ინფექციამ (ციტომეგალოვირუსმა, ტოქსოპლაზმამ, ჰერპესმა);
* ორსულობის დროს ოტოტოქსიკური მედიკამენტების გამოყენებამ. ამ ჯგუფში 130-ზე მეტი წამალი შედის. თითოეული მათგანის მიზანშეუწონელმა ან არაზუსტი დოზით გამოყენებამ შესაძლოა სმენის ნერვის დაზიანება გამოიწვიოს. ასეთი ზემოქმედებისგან არც ერთი ასაკის ადამიანი არ არის დაზღვეული;
* რეზუსშეუთავსებლობამ დედასა და ნაყოფს შორის.
დაბადების შემდეგ სმენის დაქვეითების მიზეზად შესაძლოა იქცეს:
* ინფექციური დაავადება, კერძოდ, მენინგიტი, წითელა, ყბაყურა, ყურის ქრონიკული ინფექცია;
* თავის ან ყურის ტრავმა;
* გარეთა სასმენ არხში გოგირდის დაგროვება ან უცხო სხეულის მოხვედრა;
* ხმაური. მშენებლებს, მუსიკოსებს, ძალოვანი სტრუქტურების თანამშრომლებს სმენის დაქვეითება პროფესიულ დაავადებადაც შეიძლება ჩაეთვალოთ, თუმცა სმენის ნერვს მხოლოდ სამუშაოსთან დაკავშირებული ხმაური არ აზიანებს – დისკოთეკა, მაღალ ხმაზე ჩართული პერსონალური სტერეომაგნიტოფონი სმენის დაკარგვის მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია;
* სროლა, აფეთქება. ამ დროს ხმასთან ერთად დამაზიანებელ გავლენას ახდენს ბაროტრავმაც (ჰაერის ტალღის ძალა).
სამუდამოდ?!
საინტერესოა, სამუდამო განაჩენია თუ არა სმენის სრული ან ნაწილობრივი დაქვეითება. ამის გასარკვევად, მოდი, ყურის ანატომია გავიხსენოთ: გარეთა და შუა ყური ხმოვანი სიგნალის გატარებას ემსახურება, ხოლო შიგნითა ყურში მოთავსებული ლოკოკინას აპარატი სმენის ნერვის მგრძნობიარე დაბოლოებებით ამ სიგნალებს ნერვულ იმპულსებად გარდაქმნის. ამის მიხედვით სმენის დაქვეითების ორ სახეს განასხვავებენ: კონდუქტიურს ანუ გამტარობითს და ნეიროსენსორულს ანუ აღქმითს. ზემოთ ჩამოთვლილ მიზეზთა ნაწილი (მაგალითად, შუა ყურის ინფექციები და ყურში გოგირდის დაგროვება) კონდუქტიურ სმენანაკლულობას იწვევს, ნაწილი კი ნეიროსენსორულს. პირველი ვარიანტი, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, მკურნალობას ექვემდ
ებარება, ნეიროსენსორული სმენანაკლულობისას კი დაზიანება შეუქცევადია. ამ დროს მკურნალობის მიზანი სმენის არსებულ დონეზე შენარჩუნება გახლავთ.
ნეიროსენსორული და კონდუქტიური სმენანაკლულობა დაახლოებით ერთნაირი სიხშირით გვხვდება. შედარებით იშვიათად შერეულ დაზიანებასაც ვაწყდებით. ერთმანეთისგან გასარჩევად და სმენის ფუნქციის შესაფასებლად კი აუდიოლოგიური გამოკვლევები ტარდება. შუა ყურის ფუნქციას ტიმპანომეტრიით აფასებენ, შიგნითა ყურისას კი აუდიომეტრიით. ამავე დროს, ეს უკანასკნელი საშუალებას იძლევა, გაირკვეს სმენანაკლულობის ხარისხიც და ისიც, მოხერხდება თუ არა სმენის შენარჩუნება.
ბგერების გაზომვა
ბგერას სიხშირისა და ძალის მიხედვით ახასიათებენ. სიხშირე ბგერის სიმაღლეს განსაზღვრავს (ბოხი ხმა უფრო დაბალი სიხშირისაა, წვრილი – უფრო მაღალი სიხშირისა) და ჰერცებით იზომება, ძალა კი ბგერის ხმამაღლობას გულისხმობს და მას დეციბელებით გამოსახავენ. ოდნავ გასაგონი, ბუზის გაფრენის ან სუსტი სიოს ხმის ძალა 0 დბ-ა, ჩურჩულისა – 30 დბ, ჩვეულებრივი ლაპარაკისა – 60 დბ, ავტომატური ხერხისა, ბურღისა, თოვლმავალისა – 100 დბ, ზოგიერთი როკკონცერტისა – 110 დბ, თოფის გასროლისა – 149 დბ.
აუდიომეტრია ადგენს სხვადასხვა სიხშირის (125-დან 8000 ჰერცამდე) ბგერების მგრძნობელობის ზღურბლს ანუ მინიმალურ ძალას, რომელიც კონკრეტულ ადამიანს ესმის. ბუნებრივია, რაც უფრო დაბალია მისი კოეფიციენტი, მით უფრო
უკეთესი სმენა აქვს გამოსაკვლევ პირს. ნორმად 0-დან 25 დბ-მდე მაჩვენებელი ითვლება.
საერთაშორისო კლასიფიკაციით, სმენანაკლულობის ოთხი ხარისხი გამოიყოფა. როდესაც ბგერის აღქმის ზღურბლი 26-40 დბ-ია, ეს I ხარისხის სმენანაკლულობად ითვლება, 41-55 დბ – II ხარისხისად, 56-70 – III ხარისხისად, 71-90 კი IV-ისად. შესადარებლად ოთხ სხვადასხვა სიხშირეზე (500, 1000, 2000 და 4000 ჰერცზე) დადგენილი ზღურბლის საშუალო მაჩვენებელს იყენებენ. III და IV ხარისხის სმენანაკლულობის დროს ადამიანს უნარშეზღუდულის სტატუსი ენიჭება.
მაშასადამე, I და II ხარისხის სმენანაკლულობის დროსაც კი ადამიანმა შეიძლება სხვისი მეტყველება ჩვეულებრივ გაიგონოს, ამიტომ სმენის დაქვეითებას, განსაკუთრებით კი მაღალ, არასამეტყველო სიხშირეებზე, სმენანაკლული ძნელად თუ შეამჩნევს. ხშირად ექიმთან სმენის დაქვეითების გამო კი არა, სხვა ჩივილებით მიდიან. მაგალითად, უჩივიან შუილს ან ყურების დაგუბების შეგრძნებას. არსებობს მენიერის დაავადებაც, რომელიც თავბრუხვევის შეტევებით ვლინდება, რამდენიმე შეტევის შემდეგ კი სმენის დაქვეითებაც იჩენს თავს. სმენის უფრო ძლიერი დაქვეითებისას ადამიანს უჭირს მეტყველების აღქმა, განსაკუთრებით – ხმაურიან გარემოში, ტელეფონით საუბარი. ეჩვენებათ, რომ ირგვლივ მყოფებმა ჩლიფინი დაიწყეს. მამაკაცები ხშირად იმიტომ მოდიან, რომ ცოლი ან შვილები ტელევიზორისთვის ხმის მეტისმეტად აწევის გამო საყვედურობენ. როგორც უკვე გითხარით, ნეიროსენსორული სმენანაკლულობა შეუქცევადია, თუმცა შესაძლებელია სმენის ფუნქციის უფრო მძიმე დაზიანებისგან დაცვა. ამის კვალობაზე, რაც უფრო ადრე აღმოაჩენენ დარღვევას, მით უფრო დიდია შანსი, სმენანაკლულს ცხოვრება ნაკლებად გაურთულოს. აღარაფერს ვიტყვით ბავშვებზე – აქ სმენანაკლულობის ადრეულ აღმოჩენას მეტყველების განვითარების, განათლებისა და სოციალური ინტეგრაციისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს.
პრობლემა დაბადებიდანვე
ზოგჯერ ბავშვი სმენის პრობლემებით იბადება. სმენანაკლულობას ეჭვობენ, თუ ბავშვი დედის ხმის გაგონებისას ცოტა ხანს მაინც არ ჩერდება, არ აღვიძებს მოულოდნელი ხმაური (ვთქვათ, ზარი), ტაშის დაკვრაზე, არ აბრუნებს თავს ხმაურის წყაროსკენ და თვალებით არ ეძებს მას. შედარებით მოზრდილ ჩვილებს რეაქცია უნდა ჰქონდეთ თავიანთ სახელზე, ცდილობდნენ უფროსების მიერ წარმოთქმული ბგერების გამეორებას... თუმცა ზოგჯერ 2-3 წლის ბავშვის მშობლებიც ვერ ხვდებიან უყურადღებობის ნამდვილ მიზეზს და შვილი უბრალოდ უგულისყურო ჰგონიათ. ერთადერთი მეთოდი, რომლითაც თანდაყოლილი სმენანაკლულობის დროული აღმოჩენაა შესაძლებელი, ახალშობილის სკრინინგია. განვითარებულ ქვეყნებში ბავშვს სმენას სამშობიაროშივე უმოწმებენ. ვიდრე ამგვარი პრაქტიკა საქართველოშიც დაინერგება, გირჩევთ, სამ თვემდე შვილს ეს გამოკვლევა საკუთარი ინიციატივით ჩაუტაროთ.
გარდა ახალშობილებისა, ექოსკრინიგით ხდება დიდი პოპულაციების, მაგალითად, ხმაურიან გარემოში მომუშავე პირთა, გამოკვლევაც. ექოსკრინინგის აპარატი პორტატიულია და შეიძლება ეს გამოკვლევა ორგანიზაციაშივე ჩატარდეს. ექოსკრინინგი მნიშვნელოვანია უნარშე
ზღუდული და გონებრივად ჩამორჩენილი ბავშვებისთვისაც, რომელთაც უჭირთ გაგვაგებინონ, ესმით თუ არა.
მკურნალობის თვაისებურებანი
ნეიროსენსორული სმენანაკლულობისას სმენის კორექცია სასმენი აპარატითა და კოხლეარული იმპლანტატით არის შესაძლებელი. პირველი ბგერებს აძლიერებს, მეორე კი სმენის ნერვს ლოკოკინას გვერდის ავლით აწვდის იმპულსებს.
ზოგს სასმენი აპარატის ხმარება უჭირს. ეს არც არის გასაკვირი: ამ აპარატს ისევე სჭირდება შეჩვევა, როგორც კბილის პროთეზს. მუდმივად უნდა გეკეთოთ, არ მოიხსნათ და დროთა განმავლობაში უკეთ გაიგონებთ. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, კარგად შერჩეული და მორგებული სასმენი აპარატი სმენადაქვეითებულთა 90%-ზე მეტს უუმჯობესებს კომუნიკაციის უნარს. ამავე მონაცემების თანახმად, განვითარებად ქვეყნებში 40 სმენადაქვეითებული ადამიანიდან 39-ს სასმენ აპარატზე ხელი არ მიუწვდება. საქართველოში მოქმედებს სმენადაქვეითებულთა სასმენი აპარატებითა და კოხლეარული იმპლანტატებით უზრუნველყოფის სახელმწიფო პროგრამა. აუდიოლოგის მიერ გაცემული ცნობით ავადმყოფები შრომისა და ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროში ადიან აღრიცხვაზე და ამ აპარატებს უფასოდ იღებენ.
ჩამქრალი თვალისჩინი
სიბრმავე მდგომარეობაა, რომელიც მხედველობის ორგანოს სხვადასხვა სახის დაზიანების შედეგად ვითარდება. აბსოლუტურ სიბრმავედ მიიჩნევა სინათლის მყარი შეუგრძნობლობა ორივე თვალში.
სიბრმავე შეიძლება იყოს პროფესიულიც და პრაქტიკულიც. განასხვავებენ ასევე სრულ და არასრულ, შეუქცევად და შექცევად ანუ გარდამავალ სიბრმავეს. არასრული ანუ ნაწილობრივი სიბრმავე მხედველობის სიმახვილის მკვეთრი დაქვეითებაა – ამ დროს ის არ აღემატება 0,04-ს უკეთ მხედველ თვალში (კორექციით). შექცევადია სიბრმავე, რომელიც მკურნალობით, მათ შორის - ქირურგიული ჩარევითაც, უკუიქცევა, ანუ რომლის დროსაც შესაძლებელია მხედველობის სრული ან ნაწილობრივი აღდგენა, ხოლო შეუქცევადი – სიბრმავე, როდესაც მხედველობის აღდგენა-გაუმჯობესება ვერც ქირურგიული ჩარევით და ვერც სხვაგვარი მკურნალობით ვერ ხერხდება.

რა მოსდის თვალს

 შექცევად სიბრმავეს სხვადასხვა რამ უდევს საფუძვლად. მაგალითად, კატარაქტა (ბროლის შემღვრევა) შექცევადი სიბრმავის მთავარი მიზეზია მთელ მსოფლიოში. ის ფართოდაა გავრცელებული როგორც ქალებს, ისე მამაკაცებს შორისაც, თუმცა ბოლო ხანს მის მკურნალობაში მედიცინას ძალზე თვალსაჩინო შედეგები აქვს. კატარაქტა ქირურგიულ პათოლოგიად მიიჩნევა, რადგან მისი მკურნალობა უმთავრესად ქირურგიულ ჩარევას მოიაზრებს.
მხედველობა ქრონიკული დაავადების შედეგადაც შეიძლება დაკარგოს ადამიანმა, თანაც ისე ნელა, რომ მაშინღა მოვიდეს გონს, როცა უკვე ვეღარაფერს დაინახავს. ზოგჯერ კი მხედველობა ერთბაშად იკარგება. საბედნიეროდ, ასეთი რამ გაცილებით იშვიათია. აი, რამდენიმე მიზეზი:
* ნახეთქი ბადურაზე. ის შეიძლება ახლომხედველობის, ტრავმის, ინსულტისა და შაკიკის შეტევის დროსაც კი გაჩნდეს. კლინიკურად იშვიათად ვლინდება. პაციენტი მხოლოდ მოცურავე წერტილებს ან გაელვებებს უჩივის. შორს წასულ შემთხვევაში ნახეთქი შესაძლოა ბადურას ჩამოცლისა და სიბრმავის მიზეზად იქცეს, ამიტომ ზემოთ აღნიშნული ჩივილების წარმოშობისას აუცილებელია ოფთალმოლოგთან მისვლა, რათა დროულად დავიზღვიოთ თავი ბადურას ჩამოცლისგან და ლაზერკოაგულაციით ნახეთქი საიმედოდ შემოვსაზღვროთ.
* ცენტრალური არტერიის მწვავე გაუვალობა. თავს იჩენს უეცრად და ახასიათებს მხედველობის მკვეთრი დაქვეითება ცალ თვალში. მისი მიზეზი შეიძლება იყოს არტერიის სპაზმი, თრომბოზი ან ემბოლია. ხშირად გვხვდება ჰიპერტონიით დაავადებულებთან. არ არის გამორიცხული, ენდოკარდიტით, გულის მანკით, ქრონიკული ინფექციური პათოლოგიებით დაავადებულ ახალგაზრდებშიც შეგვხვდეს.
* ჰემოფთალმი – სისხლჩაქცევაა თვალის მინისებრ სხეულში ბადურას სისხლძარღვებიდან ან თვალის სისხლძარღვოვანი ტრაქტიდან. ახასიათებს მხედველობის მკვეთრი დაქვეითება, ზოგჯერ – თვით სიბრმავემდეც კი. ხშირად ვითარდება ტრავმის: კონტუზიის ან გამჭოლი ჭრილობის დროს, იშვიათად – სისხლძარღვოვანი დაავადებების: არტერიული ჰიპერტენზიის ან დიაბეტის – შემთხვევაშიც. ჰემოფთალმის დროს მინისებრი სხეული მთლიანად ან ნაწილობრივ იჟღინთება სისხლით. ჰემოფთალმის გაწოვას, წესისამებრ, რამდენიმე თვე სჭირდება. შესაძლოა, გაჩნდეს შვარტები – ბადურასთან შეხორცებული შემაერთებელქსოვილოვანი სიმები, ამან კი ბადურას ჩამოცლა და დაბრმავება გამოიწვიოს.
ჰემოფთალმის მკურნალობა საწყის ეტაპზე კონსერვატიულია, შორს წარსულ შემთხვევაში კი –ქირურგიული.
* ქერქული სიბრმავე. ახასიათებს მხედველობის უეცარი დაკარგვა, რასაც ხანდახან წინ უძღვის ჰემიანოფსია – მხედველობის ნახევარი ველის გამოვარდნა. ქერქული სიბრმავის ხშირი მიზეზია სისხლის მიმოქცევის მოშლა. გვხვდება ჰიპერტენზიით (არტერიული წნევის მომატებით), ათეროსკლეროზით დაავადებულებთან. გამორიცხული არ არის, წავაწყდეთ წამლისმიერი ან ქიმიურად აქტიური ნივთიერებებით მოწამვლის ფონზეც.
ქერქული სიბრმავის დროს ადამიანი უეცრად კარგავს ხედვის უნარს, თუმცა სინათლეზე გუგების რეაქცია შენარჩუნებული აქვს; ვეღარ ახერხებს ქუთუთოების მოძრაობას; უჭირს დროსა და სივრცეში ორიენტაცია.
* საძილე არტერიაში სისხლის
მიმოქცევის მოშლა. თრომბით, ცხიმის წვეთებით, ჰაერით საძილე არტერიის დაცობის ან მკვეთრად გამოხატული გაუვალობის შემთხვევაში ვითარდება ე.წ ჯვარედინი ამავროზულ-ჰემიპლეგიური (მხედველობის დაკარგვითა და სხეულის ნახევრის დამბლით გამოხატული) სინდრომი. ამ სინდრომს ახასიათებს მხედველობის მკვეთრი დაქვეითება ან სრული დაკარგვა დაზიანებულ მხარეს, სინათლეზე გუგის რეაქციის შესუსტება ან გაქრობა. თვალის ფსკერის დათვალიერებისას ზოგჯერ ყურადღებას იქცევს ბადურას ცენტრალური არტერიის თრომბოზი. ამავე დროს, თუ, ვთქვათ, მხედველობა მარჯვენა თვალშია დაკარგული, გამოხატულია მარცხენა ხელისა და ფეხის სრული ან არასრული დამბლა. ეს სინდრომი შესაძლოა სისხლძარღვების სპაზმმა ან ძირითად სისხლძარღვებში წნევის რეფლექსურმა დაცემამ გამოიწვიოს. ამ შემთხვევაში სიმპტომები შექცევადია.

P.შ. ამერიკის შეერთებულ შტატებში ყოველწლიურად უტარებენ შემოწმებას ბავშვებს, რომლებიც სათვალეს ან კონტაქტურ ლინზებს ატარებენ. საქართველოში მხედველობის სკრინინგი პირველ კლასში ტარდება. ექიმთა გარკვეული ჯგუფები დღენაკლულთა რეტინოპათიის სკრინინგსაც ეწევიან, თუმცა, საერთო ჯამში, ბავშვის მხედველობის მეთვალყურეობა ჩვენში გაცილებით სუსტად არის განვითარებული, ვიდრე აშშ-სა და ევროპის ზოგიერთ ქვეყანაში, ამიტომ მშობლებს განსაკუთრებული ყურადღება მართებთ, რათა არ გამოეპაროთ, რომ მათი პატარა ცუდად ხედავს.

ცხოვრება გრძელდება
უნარშეზღუდული პირები რომ საზოგადოების სრულფასოვანი წევრები არიან, კანონიც ადასტურებს, თუმცა თავად ამ პირთა საზოგადოებრივი საქმიანობა კანონის ყოველგვარ ჩარჩოს სცდება. ისინი საზოგადოების სასიკეთოდ იღვწიან, საზოგადოება კი მათ სათანადოდ აფასებს. დიახ, უნარშეზღუდულთა შორის უამრავი ცნობილი ადამიანია.
ინვალიდის პირველი  ეტლი 1670 წელს შეიქმნა. წარმოიდგინეთ, როგორ განსხვავდებოდა ის ელექტრონული ღილაკებითა და სამართავი პულტით აღჭურვილი თანამედროვე ბორბლებიანი სავარძლისგან. იმ დროისთვის ავად თუ კარგად შეჭედილი ეტლი ამერიკის 32-ე პრეზიდენტსაც გამოადგა, რომელიც ავადმყოფობამ წელს ქვემოთ მოწყვიტა. ფრანკლინ რუზველტი მთელი სიცოცხლე ებრძოდა “პოლიომიელიტს” და ფეხზე დადგომას ცდილობდა. 2003 წელს ჩატარებულმა გამოკვლევამ კი ცხადყო, რომ პრეზიდენტს პოლიომიელიტი კი არა, გიიენ-ბარეს სინდრომი ჰქონია, რომელიც ასევე იწვევს ქვედა კიდურების დამბლას.
სიცოცხლის უკანასკნელი წლები ინვალიდის ეტლში გაატარა ქრისტოფერ რივმაც, რომელმაც თავი ზეკაცის როლით დაგვამახსოვრა. “სუპერმენის” გარდა, რივი სხვა ფილმებშიც თამაშობდა, მაგრამ კინოსთვის თავის დანებება მოუხდა, რადგან ჯირითის დროს დაშავდა და სამუდამოდ მიაჯაჭვა ეტლს. მან ჯერ წერას მიჰყო ხელი, შემდეგ – ხერხემლის თიაქრით დაავადებულთა დაფინანსებას, ბოლოს კი საქველმოქმედო ფონდი და რივ-ირვინის ცნობილი კვლევითი ცენტრი დააარსა.
ჯონ ჰოკენბერი ცნობილი ამერიკელი ჟურნალისტია, სამი “ემისა” და ოთხი “პიბოდის” მფლობელი. ის რადიოშიც მუშაობდა, ჟურნალ-გაზეთებშიც აქვეყნებდა სტატიებს, თუმცაღა კარიერის დაწყებისას უკვე ინვალიდის ეტლს გახლდათ მიჯაჭვული. 19 წლისას ავტოკატასტროფის დროს ხერხემალი დაუზიანდა, რამაც გულმკერდის ქვემოთ საძრაობა წაართვა. 2007 წელს ის მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის საპატიო წევრად აირჩიეს, ხოლო 2008 წელს სატელევიზიო კარიერას მოჰკიდა ხელი: უძღვებოდა რამდენიმე შოუს, წერდა სიუჟეტებს, სცენარებს...
პულიტცერის პრემიის დამაარსებელი, თავად იოსეფ პულიტცერიც უსინათლო იყო. ბადურას აშრევებამ მას თვალისჩინი წაართვა, მაგრამ ვერაფერი დააკლო მის მტკიცე სულს. უნგრელ-ამერიკელი პუბლიცისტი სიცოცხლის ბოლომდე აქტიურ საზოგადოებრივ მოღვაწეობას ეწეოდა. 1882 წელს მან შეისყიდა გაზეთი Nეწ Yორკ ჭორლდ, რომელიც გაკოტრების პირას იყო, შეუცვალა შინაარსი, სტილი და ადრინდელზე პოპულარული გახადა.
უსინათლო გახლდათ “მშვენიერი ამერიკის” (Aმერიცა ტჰე Bეაუტიფულ)  ავტორი რეი ჩარლზი; კლოდ მონე, რომლის ტილოები მსოფლიოს ყველაზე ცნობილი მუზეუმების კედლებს ამშვენებს, მხედველობადაქვეითებულიც კი ხატავდა და მაშინღა დადო ფუნჯი, როდესაც საბოლოოდ წაერთვა თვალისჩინი; გალილეო გალილეი, ჰორაციო ნელსონი, სტივი უანდერი... კიდევ უამრავი ცნობილი ადამიანის ჩამოთვლა შეიძლება, ვისთვისაც სიბრმავეს თავისი ნიჭის რეალიზაციაში ხელი არ შეუშლია.
ყურთასმენა აკლდათ თომას ედისონს, ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენს, ფრანსისკო გოიას...
აქ შევჩერდებით, რადგან სტატიის მიზანი ამ ადამიანთა ბიოგრაფიების გახსენება არ ყოფილა. მხოლოდ იმის შეხსენება გვინდოდა, რაც, ფაქტობრივად, არც კია საკამათო: უნარშეზღუდული ადამიანები ჩვენი საზოგადოების სრულფასოვანი წევრები არიან. მათ ხშირად გაცილებით მეტის გაკეთება შეუძლიათ გარშემო მყოფთათვის, ვიდრე საკუთარი ფეხით მოსიარულე, სრულყოფილი მხედველობისა და სმენის მქონე მოქალაქეებს. საჭიროა მხოლოდ იმედი, რწმენა და სულ ცოტა დახმარება.

მოკლედ | ვრცლად

სიცივე და ალერგია
 
  ჩემს მეგობარს ზამთარი არ უყვარს. არ გეგონოთ, მცივანა იყოს; სულაც არა – მთელი ბავშვობა საგუნდაოდ პირველი ის გარბოდა, უხელთათმანებოდ დგამდა თოვლის კაცს... ერთ ზამთარს კი ხელები სულ მთლად გაუწითლდა, შეუსივდა და ჭინჭრის ნასუსხივით გამონაყარმა დაუფარა. კარგა ხანს ვერავინ მიხვდა, რა სჭირდა. ბოლოს სიცივის ალერგია დაუდგინეს. მას შემდეგ, უკვე რამდენი წელია, ამ დაავადებას ებრძვის.
აღმოჩნდა, რომ ჩემი მეგობარი გამონაკლისი არ ყოფილა – ალერგოლოგებს ზამთრობით თურმე ხშირად მიმართავენ ამ პრობლემით. ჩვენი რესპონდენტისგან, მედიცინის აკადემიური დოქტორისგან, ექიმ ალერგოლოგ მურმან კიკვიძისგან შევიტყვე, რომ სიცივის ალერგიას მრავალფეროვანი კლინიკური სურათი ჰქონია. ურტიკარია მისი ყველაზე გავრცელებული გამოვლინებაა:
– სიცივეზე ორგანიზმის უჩვეულო რეაქცია დღემდე ვერ აუხსნიათ ჯეროვნად. კარგა ხანს მედიკოსებს არც კი უნდოდათ ტერმინ “სიცივის ალერგიის” დამკვიდრება, რადგან ამ დროს ალერგენი, როგორც ასეთი, არ არსებობს. არის მხოლოდ ფიზიკური ფაქტორი – სიცივე, რომელიც პროვოცირებას უწევს იმუნურ რეაქციას. ამის გამო ალერგიის ამ ფორმას ფსევდოალერგიას უწოდებენ. სიცივე არ არის ალერგენი; შესაბამისად, ორგანიზმი მის მიმართ ანტისხეულებს არ გამოიმუშავებს, როგორც, მაგალითად, მტვრის ნაწილაკებთან კონტაქტის შემდეგ, თუმცა იგი ალერგიული რეაქციის გამშვებ ფაქტორად გვევლინება.
– საინტერესოა, რა ხდება ამ დროს ადამიანის ორგანიზმში...
– მკვლევართა დიდი ნაწილი ამტკიცებს, რომ სიცივის მიმართ ორგანიზმის რეაქცია ე.წ. სიცივის ცილების, კრიოგლობულინების, გამომუშავებით ვლინდება. ადამიანის იმუნური სისტემა მათ უცხოდ აღიქვამს და ებრძვის. სხეულზე სითბოს მოქმედებისას ეს ცილები საწყის დონეს უბრუნდება და ალერგიის სიმპტომებიც ქრება. სიცივის უშუალო ზემოქმედება აზიანებს ორგანიზმის სამიზნე უჯრედებს და იწვევს მათგან ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების – აცეტილქოლინის, სეროტონინის, ჰისტამინის გამოყოფას. ამ დროს განვითარებულ პროცესებში ჰისტამინი წამყვან როლს ასრულებს. ეს ნივთიერება სისხლში მოხვედრის შემდეგ იწვევს სისხლძარღვების გაფართოებას, კანის შეწითლებას, წვრილი სისხლძარღვებიდან სითხის გადაადგილებას. ამ პროცესების შედეგია ცემინება, შეშუპება და სურდო.
– ხშირია სიცივის მიმართ ალერგია? როგორ გამოიხატება იგი?
– სიცივის ალერგია საკმაოდაა გავრცელებული. ასიდან სამოცდაათი პაციენტი ქალია. დაავადება პირველად, წესისამებრ, 25-30 წლის ასაკში იჩენს თავს. რეაქციას იწვევს უარყოფითი ტემპერატურა, ასევე – ცივი ჰაერი, ყინულიანი წყალი, ზოგჯერ – +10 გრადუსი ტემპერატურის წყალიც კი, ცივი სასმელი, ცივი საწოლი.
ცივ და ქარიან ამინდში სახეზე, ხელებსა და სხეულის სხვა ღია ნაწილებზე ჩნდება სიწითლე, გამონაყარი და ქავილი. სახე სიცივის მიმართ ყველაზე მგრძნობიარე ადგილია, მეტადრე – ბავშვებში. ქავილმა ნაზი კანი შესაძლოა დააზიანოს, დაზიანებული ადგილი კი ინფექციის კარიბჭედ იქცეს.
გარეგნულად სიცივის ალერგია რამდენიმე სიმპტომით ვლინდება. ესენია:
* მწვავე, ქრონიკული და მორეციდივე ურტიკარია. ჭინჭრის ნასუსხისმაგვარ გამონაყარს და კანის ქავილს შესაძლოა შეშუპებაც დაერთოს. გამონაყარის ელემენტები სიცივით დაზიანებულ უბნებზეა განლაგებული. გადაცივებამ (ცივ წყალში ბანაობამ ან ცურვამ) შესაძლოა გამოიწვიოს გენერალიზებული ურტიკარია წნევის დაცემით და ფატალური დასასრულითაც კი.
* სიცივის ერითემა. ამ დროს წარმოიშობა სიწითლე და ტკივილის შეგრძნება კანის იმ უბნებზე, რომლებზეც სიცივე მოქმედებს.
* სიცივით გამოწვეული დერმატიტი – ვლინდება კანის ქავილითა და შეშუპებით. შესაძლოა, მთელი სხეულიც კი შეშუპდეს.
* სიცივით გამოწვეული კონიუნქტივიტი – თვალების წვა და ცრემლდენა სიცივეში მოხვედრისას.
სიცივის ალერგიას სხვა ნიშნებიც აქვს, მათ შორის:
* რინიტი – სურდო, ცხვირის გაჭედვა, რომელიც სითბოში გაივლის;
* თავის ტკივილი, შაკიკი – შესაძლოა განვითარდეს სიცივეში უქუდოდ სეირნობისას, ნაყინის ან ცივი სასმლის მიღების შემდეგ;
* რადიკულიტი – სიცივეში სეირნობა ხშირად ბიძგს აძლევს იმუნური კომპლექსების წარმოქმნას, რომლებიც ნერვული ფესვების ანთებას უწევს პროვოცირებას;
* სუნთქვის გაძნელება – სიცივეში ვითარდება ბრონქოსპაზმი, სასუნთქი გზები მკვეთრად ვიწროვდება და იწყება ხველა. ამას ექიმები ბრონქოსპასტიკურ სინდრომს ვუწოდებთ. სპაზმი თბილ ოთახში დაბრუნებისთანავე გაივლის.
– სიცივის ალერგიის ხელშემწყობ ფაქტორებზე რას გვეტყვით?
– იშვიათად სიცივის ალერგია ისეთ ადამიანსაც ემართება, რომელიც მანამდე არავითარ ალერგიულ რეაქციას არ შეუწუხებია, თუმცა უმეტესად ის მაინც ალერგიული ფონის მქონე პირებს აწუხებთ. მის განვითარებას ხელს უწყობს ზოგიერთი დაავადებაც. ხელშემწყობი ფაქტორების მოკლე ჩამონათვალი ასეთია:
* ალერგია კვებითი, მცენარეული, საყოფაცხოვრებო, მედიკამენტური ალერგენების მიმართ;
* ზოგიერთი ინფექციური დაავადება – ყბაყურა, წითელა, წითურა, მიკოპლაზმური პნევმონია (ფილტვების ანთება);
* ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, სისტემური წითელი მგლურა, ონკოლოგიური დაავადებები (სიცივის ალერგიის გამოვლენა მოსალოდნელია ლიმფოლეიკოზების დროსაც);
* ქრონიკული დაავადებები – სინუსიტი, ჰაიმორიტი, დისბაქტერიოზი, ჰელმინთოზები;
* კანის დაავადებები – ეგზემა, ნეიროდერმიტი, ფსორიაზი;
* მემკვიდრეობითი დაავადებები.
– როგორ სვამენ სიცივის ალერგიის დიაგნოზს?
– დიაგნოსტირება ძნელი არ არის. გამონაყარის ტიპის, სიმპტომებისა და პაციენტის მონათხრობის მიხედვით იოლად ვხვდებით, რასთან გვაქვს საქმე. არსებობს კანის სპეციალური სინჯიც – მას სიცივითი სინჯი ჰქვია: ოთხი წუთის განმავლობაში ყინულის ნაჭერს წინამხრის არეში ვათავსებთ და კანის რეაქციას ვაკვირდებით. ალერგიის დროს კანი წითლდება და სპეციფიკური გამონაყარი უჩნდება. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ ეს სინჯი სიცივის ალერგიის ყველა შემთხვევაში არ არის დადებითი.
– როგორ ხდება სიცივის ალერგიის მკურნალობა და პრევენცია?
– მოგეხსენებათ, ალერგიული დაავადებების მკურნალობა ალერგენთან კონტაქტის შეწყვეტით იწყება. იგივე პრინციპი მოქმედებს სიცივის ალერგიის მკურნალობის დროსაც. ჩვენ წარმატებით ვებრძვით მის სიმპტომებს და სწორი მენეჯმენტის შემთხვევაში წელიწადის ცივ პერიოდში დაავადების თავიდან აცილებასაც ვახერხებთ. უპირველეს ყოვლისა, პაციენტის საფუძვლიანი გამოკვლევაა საჭირო – როგორც უკვე გითხარით, სიცივის ალერგია ხშირად ზოგიერთ სხვა ალერგიულ თუ არაალერგიულ დაავადებას უკავშირდება, ამიტომ ფონური დაავადებების გამოვლენა და მკურნალობა აუცილებელია. ხშირად ძირითადი დაავადების მკურნალობაც საკმარისია ალერგიული რეაქციებისგან თავის დასაღწევად.
მას, ვისაც სიცივეზე ალერგიული რეაქცია აქვს, წლის ცივ პერიოდში ეკრძალება იმ პროდუქტების მიღება, რომლებიც თავისთავად იწვევს ალერგიას. ესენია: ციტრუსები, შოკოლადი, ხიზილალა, თევზი, თაფლი, თხილი, ნიგოზი. უმჯობესია, მიირთვან შემჟავებული რძის პროდუქტები, რომლებიც ორგანიზმის მიკროფლორას აწესრიგებს და იმუნურ სისტემას დაავადების დაძლევაში ეხმარება. ტანთ ამინდის შესაფერისად უნდა ეცვათ. მოგეხსენებათ, შალი კანს აღიზიანებს, ამიტომ ამ ქსოვილის სამოსი რეკომენდებული არ არის. არ უნდა გვეცვას მეტისმეტად მჭიდრო ფეხსაცმელი; მუხლები უნდა დავიცვათ სპეციალური სამუხლეებით. როდესაც ვიცით, რომ სიცივეში დიდი ხნის გატარება მოგვიწევს, თერმოსით წავიყოლოთ ჩაი ან სხვა თბილი სითხე. არსებობს დამცავი და დამატენიანებელი კრემებიც კანის ღია ნაწილებისთვის. ისინი კანს სიცივისგანაც იცავენ და გამოშრობისგანაც. დავიხსომოთ ისიც, რომ გადაცივების შემდეგ თბილი სათბურის მიდება და ცხელი წყლის აბაზანა რეკომენდებული არ არის – ტემპერატურის მკვეთრი ცვლილება მავნებელია, სხეული ნელ-ნელა უნდა გავითბოთ. ვისაც ცურვის დროს ემართება სიცივის ალერგია, ვურჩევთ, შხაპის მიღება 40-გრადუსიანი წყლით დაიწყონ, მერე და მერე კი თანდათან შეამცირონ ტემპერატურა, რათა ორგანიზმი შეეგუოს უფრო დაბალი ტემპერატურის წყალს. დიაგნოსტირებული სიცივის ალერგიის შემთხვევაში შინიდან გასვლის წინ უნდა მივიღოთ ანტიჰისტამინური პრეპარატი, ცხადია, ექიმის დანიშნულების შესაბამისად. ბოლო თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატები საუკეთესოა, თუმცა ყველას ციპროჰეპტადინი სჯობია. სიცივით გამოწვეული კონიუქტივიტისგან თავის დასაცავად შეიძლება გასეირნების წინ თვალებში ანტიალერგიული საშუალების ჩაწვეთება. ამ პერიოდში მიზანშეწონილი არ არის კონტაქტური ლინზების გამოყენება – ისინი უფრო მეტად აღიზიანებენ თვალს. სუსხში სათვალის ტარებაც არ არის ურიგო ხერხი. რინიტის თავიდან ასაცილებლად კი შინიდან გასვლამდე რამდენიმე წუთით ადრე ცხვირში ანტიალერგიული პრეპარატის ჩაწვეთებას გირჩევთ. სისხლძარღვთა შემავიწროებელ საშუალებებს – მაგალითად, ნაფტიზინს – ნუ იხმართ, რადგან სამ-ოთხდღიანი უკეთესობის შემდეგ სიმპტომებმა შესაძლოა უფრო მწვავედ იჩინოს თავი. ბრონქოსპაზმისგან თავის დასაზღვევად შინიდან გასვლის წინ რამდენიმე წუთი ღია სარკმელთან გაჩერდით ან სადარბაზოში შეყოვნდით, რომ ტემპერატურის ცვლილება მეტისმეტად მკვეთრი არ იყოს. თუ ბრონქოსპაზმი ხშირი, ძლიერი და შემაწუხებელია, ექიმი გირჩევთ ბრონქების გამაფართოებელ ინჰალატორს, რომელიც ეფექტურად ხსნის ბრონქოსპაზმს.
– როგორია დაავადების გამოსავალი?
– თუ სიცივის ალერგია მემკვიდრეობითი არ არის, ის რამდენიმე წელიწადში თავისით გაივლის. მემკვიდრეობითი სიცივის ალერგია, იგივე ოჯახური სიცივის ურტიკარია, შედარებით იშვიათია. იგი მემკვიდრეობის აუტოსომურ-დომინანტური ტიპით გადაეცემა თაობიდან თაობას. ამ დაავადებას ახასიათებს ლაქოვან-პაპულური გამონაყარი და წვა, რომელიც სიცივის მოქმედებიდან 0,5-3 საათში ვითარდება. შესაძლოა, თან ახლდეს ცრემლდენა, შემცივნება, ართრალგია (სახსრების ტკივილი), ლეიკოციტოზიც. ყინულის სინჯი ამ დროს უარყოფითია. საბედნიეროდ, როგორც უკვე გითხარით, ეს პათოლოგია იშვიათია, უმეტესად ბანალურ სიცივის ალერგიასთან გვაქვს საქმე.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

გულძმარვა – უბრალოდ სიმპტომზე მეტი

  გულძმარვა ყველა ზრდასრულ ადამიანს გამოუცდია. ეს გასტროეზოფაგური რეფლუქსის (კუჭის შიგთავსის უკან, საყლაპავისკენ დაბრუნების) ნიშანია, ხოლო მისი ხშირი გამეორება გასტროეზოფაგურ რეფლუქსურ დაავადებაზე მიუთითებს. როდესაც მის შესახებ თბილისის ი. ჭავჭავაძის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სრულ პროფესორს, ბატონ მიხეილ წვერავას ვესაუბრე, მაშინღა გავაცნობიერე, რა აქტუალურია ეს პრობლემა ჩვენს სინამდვილეში. მაგალითად, ჩემს ოჯახში, რომელიც ექვსი წევრისგან შედგება, ოთხს, სავარაუდოდ, სხვადასხვა სიმძიმის რეფლუქსი აქვს. თუმცა ჩემი ოჯახის ანამნეზით თავს აღარ შეგაწყენთ; უმჯობესია, ბატონ მიხეილს მოვუსმინოთ. ვფიქრობ, გასტროეზოფაგური რეფლუქსის შესახებ ბევრ საინტერესო რამეს შეიტყობთ.

– გასტროეზოფაგური რეფლუქსდაავადება საყლაპავისა და კუჭის ფუნქციური დარღვევით ვლინდება. ამ დროს კუჭსა და საყლაპავს შორის არსებული სფინქტერი, რგოლისებრი მომჭერი კუნთი, მოსუსტებულია, რაც კუჭის შიგთავსის საყლპავში გადასვლას განაპირობებს. რეფლუქსს არასასიამოვნო შეგრძნებათა წყება ახლავს თან: უპირველესად – გულძმარვა, ასევე – გულისრევის შეგრძნება, ბოყინი...
გასტროეზოფაგური რეფლუქსი საკმაოდ გავრცელებულია. პრაქტიკულად არ არსებობს ადამიანი, ის რომ არ გამოეცადოს. რეფლუქსი ჩვეული რამაა ნაბახუსევს, ასევე – ზოგიერთი ადამიანისთვის უჩვეულო საკვების (მაგალითად, დასავლეთის მკვიდრისთვის – აღმოსავლური კერძის, აღმოსავლეთის მკვიდრისთვის – დასავლურის) მიღებისას. როდესაც ის სწრაფად გარდამავალი და ერთჯერადია, დაავადებად ვერ ჩავთვლით; დაავადებაზე ვსაუბრობთ, როდესაც რეფლუქსის სიმპტომატიკა მყარია და ადამიანს გარკვეული ხნის განმავლობაში აწუხებს. თუმცა სამედიცინო სამყარო საბოლოოდ ჯერ არ შეთანხმებულა იმის თაობაზე, რამდენ ხანს უნდა გრძელდებოდეს ჩივილები, რომ რეფლუქსი ავადმყოფობად ჩაითვალოს. ასეა თუ ისე, გასტროეზოფაგური რეფლუქსდაავადებაც საკმაოდ ხშირია, ზოგიერთი ავტორის მონაცემებით, ის მოსახლეობის მესამედს აწუხებს.
– რა სიმპტომები ახასიათებს გასტროეზოფაგურ რეფლუქსს?
– ძირითადად – გულძმარვა, გულისრევა, იშვიათად – ღებინება. არ არის გამორიცხული პირწყალი, სველი ბალიშის სიმპტომი (დილით ნერწყვით დასველებული ბალიში), სწრაფად დანაყრების შეგრძნება, მუცლის შებერვა ეპიგასტრიუმის არეში ცოტაოდენი საკვების მიღების შემდეგ.
გულძმარვის შეგრძნება კუჭის სეკრეტის მჟავიანობაზე არ არის დამოკიდებული – საყლაპავის ლორწოვანი მჟავას მიმართ ძალზე მგრძნობიარეა, ამიტომ ისიც კი, რაც კუჭისთვის დაბალ სიმჟავედ ითვლება, საყლპავისთვის მაღალია და გულძმარვას იწვევს.
გასტროეზოფაგური რეფლუქსი უმეტესად სრულიად უვნებელი მდგომარეობაა, რომელსაც, გარდა უსიამოვნო შეგრძნებისა, არავითარი ზიანი არ მოაქვს, მაგრამ თუ საქმე მაღალ რეფლუქსთან გვაქვს, რაც კუჭის შიგთავისს საყლაპავის ზედა ნაწილებში გადასვლას გულისხმობს, წარმოიშობა სასუნთქ გზებში კუჭის შიგთავსის გადაცდომის საფრთხე, რამაც შესაძლოა სასუნთქი გზების პრობლემები გამოიწვიოს.
სხვათა შორის, არსებობს ინფორმაცია, რომ ბრონქული ასთმის შემთხვევათა დაახლოებით 5-10% რეფლუქსდაავადებას უკავშირდება. იგივე ითქმის ფილტვის ობსტრუქციულ დაავადებაზე, ფილტვის ქსოვილის ქრონიკულ დაზიანებასა და მის ფიბროზზე.
– კიდევ რა გართულებას უდევს სათავეს გასტროეზოფაგური რეფლუქსი?
– გასტროეზოფაგური რეფლუქსის გართულებად შეიძლება მივიჩნიოთ რეფლუქსეზოფაგიტი – საყლაპავის ანთება, რომელიც საყლაპავში კუჭის მჟავე შიგთავსის გადასვლით არის განპირობებული. საყლაპავის ლორწოვანი გარსი ძირითადად ტუტე სეკრეტს გამოიმუშავებს, ამიტომ მჟავას ზემოქმედების შემთხვევაში ვითარდება მისი ანთება, რომელიც შესაძლოა ქრონიკულ პროცესადაც ჩამოყალიბდეს.
უკიდურესად რთული ვარიანტია ე.წ. ბარეტის ეზოფაგიტი, რომელიც სიმსივნისწინა მდგომარეობაა. ის ძალიან იშვიათია, მაგრამ მის საფუძვლად სწორედ გასტროეზოფაგური რეფლუქსი მიიჩნევა.
შესაძლოა ჩამოყალიბდეს საყლაპავის ეროზია, მისი წყლული, რასაც იშვიათად სისხლდენაც მოჰყვება.
– რა უწყობს ხელს რეფლუქსის განვითარებას?
– რეფლუქსის განვითარებას იწვევს ყველა ის ფაქტორი, რომელიც სფინქტერის ტონუსს აქვეითებს. ესენია: ცხიმიანი საკვები, სანელებლებით უხვად შეზავებული (მაგალითად, ზედმეტად ცხარე) საკვები, ალკოჰოლი, თამბაქო, კოფეინი და მისი შემცველი სხვადასხვა პროდუქტი, გაზიანი სასმელები, ციტრუსები, ეგზოტიკური ხილი, საზოგადოდ, ყოველგვარი პროდუქტი, რომელიც უჩვეულოა იმ რეგიონისთვის, სადაც მუდმივად ცხოვრობს პაციენტი.
სფინქტერის ნაკლოვანების შემთხვევაში რეფლუქსის გამოვლენას ან მისი სიმპტომების დამძიმებას ხელს უწყობს ყოველგვარი ფაქტორი, რომელიც მაღლა სწევს მუცელშიდა წნევას: მოჭერილი ტანსაცმელი, ორსულობა, ჭარბი წონა, ჭამის შემდეგ წამოწოლა.
– ყველაზე უკეთ რომელი გამოკვლევით ადგენენ რეფლუქსის არსებობას?
– რეფლუქსეზოფაგიტის დიაგნოსტიკისთვის რამდენიმე მეთოდი გამოიყენება. კლასიკურად, რეფლუქსის დიაგნოზი საყლაპავის pH-მეტრიით უნდა დაისვას. ამ გამოკვლევის დროს პაციენტს წვრილ ზონდს აყლაპებენ და მასზე მიმაგრებული ელექტროდის მეშვეობით მჟავიანობას ზომავენ. სამწუხაროდ, ეს მეთოდი საქართველოში ფართოდ გავრცელებული არ არის.
ენდოსკოპიური მეთოდით, გასტროფიბროსკოპიით, რეფლუქსეზოფაგიტს ვადგენთ და არა თავად რეფლუქსს, რადგან ფიბროსკოპის შეყვანისას სფინქტერის გაღიზიანება თავად უწყობს ხელს მის გახსნას და ხელოვნურად იწვევს რეფლუქსს. რეფლუქსს ადგენენ რენტგენოლოგიურადაც, ბარიუმით კვლევის გზით. დიაგნოსტიკისთვის ულტრაბგერითი კვლევა ანუ ექოსკოპიაც გამოიყენება, თუმცა ის სტანდარტიზებული არ არის.
– თუ პაციენტმა უარი თქვა ენდოსკოპიაზე, შეიძლება თუ არა რენტგენოლოგიური კვლევით მისი ჩანაცვლება?
– გამოკვლევის ყველა მეთოდი ერთმანეთს ავსებს, მაგრამ ვერ ცვლის. მაგალითად, რენტგენი კუჭ-ნაწლავის ორგანოების მოტორიკაზე (მოძრაობა) დაკვირვებისთვის უკეთესია, მაგრამ ანთების, წყლულის, ბარეტის ეზოფაგიტის დასდგენად აუცილებელი ენდოსკოპია და პუნქციური ბიოფსია (მასალის აღება დაზიანებული უბნიდან ციტოლოგიური კვლევისთვის).
როგორც აღვნიშნეთ, თავად რეფლუქსი pH-მეტრიით დგინდება, მაგრამ იმის გარკვევა, რამდენად მაღალია რეფლუქსი და, შესაბამისად, ეზოფაგიტიც, მხოლოდ ენდოსკოპიით გახლავთ შესაძლებელი. ასე რომ, ენდოსკოპიას ვერაფრით ჩავანაცვლებთ. საუბედუროდ, პაციენტის მტკიცე უარის გამო ზოგჯერ იძულებული ვართ, რენტგენოლოგიურ კვლევას დავჯერდეთ, ის კი არასრულ ინფორმაციას გვაწვდის.
– უწევთ თუ არა ცხოვრების წესის შეცვლა გასტროეზოფაგური რეფლუქსდაავადების მქონე პირებს?
– გასტროეზოფაგური რეფლუქსის სამკურნალოდ მედიკამენტებზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია საგანგებო რეჟიმისა და ცხოვრების წესის დაცვა. ეს გულისხმობს საკვების მიღებას მცირე ულუფებით და ხშირად, დღეში ოთხჯერ მაინც, გვიან, საღამოს 6-7 საათის შემდეგ, ნოყიერ ვახშამზე უარის თქმას. მსუბუქი ვახშამი, მაგალითად, ერთ ჭიქა მაწონი და პატარა ნაჭერი პური, ნებადართულია. ვინაიდან წოლა ხელს უწყობს რეფლუქსს, რეკომენდებულია მაღალი სასთუმალი, თუმცა ამ მდგომარეობაში დაძინება ბევრს უჭირს. სხვათა შორის, შუა საუკუნეების ევროპაში ნახევრად მჯდომარე ძილი წესად ჰქონდათ – სჯეროდათ, რომ ეს მათ უეცარი სიკვდილისაგან დაიცავდა.
პაციენტმა უნდა გაითვალისწინოს დიეტური რეკომენდაციებიც, რაციონიდან ამოიღოს ის პროდუქტები, რომლებიც ხელს უწყობს რეფლუქსის განვითარებას. თუმცა ბევრი რამ ინდივიდუალურია. თანამედროვე გასტროენტეროლოგიური დიეტოთერაპიის ერთ-ერთი პრინციპია, ავადმყოფი დააკვირდეს, რომელი საკვები როგორ მოქმედებს მასზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომის, ფუნქციური დისპეფსიისა და გასტროეზოფაგური რეფლუქსის შემთხვევაში. იმის დასტურად, რომ დიეტაზე დაკვირვებას დიდი მნიშვნელობა აქვს, საკუთარ მაგალითს მოვიყვან: ცნობილია, რომ კუჭ-ნაწლავის დაავადებების დროს ძალიან კარგია შვრიის ფაფა (ჰერკულესი). მე ის ძალიან მიყვარს, მაგრამ ვერ ვჭამ, რადგან ერთადერთი პროდუქტია, რომელიც ჩემში გულძმარვას იწევს, მაშინ როდესაც სხვა, მსუყე და ძნელად ასათვისებელმა პროდუქტმა შესაძლოა არაფერი მავნოს.
– როგორ მკურნალობენ რეფლუქსს მედიკამენტებით?
– მედიკამენტებით, უპირველესად, კუჭის მჟავიანობის დაქვეითებას ვცდილობთ. მკურნალობის ქვაკუთხედი პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებია, მათ შორის უპირატესობა კი რაბეპრაზოლს ენიჭება. რაბეპრაზოლი თანამედროვე, ბოლო თაობის პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორია. ამ ჯგუფის სხვა პრეპარატებისგან განსხვავებით, იგი დაბალი მჟავიანობის (pH>4) პირობებშიც კი ეფექტურია, თანაც მოქმედებას ყველაზე სწრაფად – მიღებიდან ხუთ წუთში იწყებს. ამ თვისებების გამო რაბეპრაზოლი ენიშნებათ გულძმარვის სამკურნალოდ ნებისმიერი მჟავიანობის მქონე პაციენტებს. რაბეპრაზოლის შემცველ პრეაპრატს საქართველოშიც აწარმოებენ. ის საკმაოდ ხარსიხიანია და ფასიც ხელმისაწვდომი აქვს.
რეფლუქსის სამკურნალოდ ასევე შეიძლება დაინიშნოს პრომოტორული პრეპარატები (მათ მიეკუთვნება მეტოკლოპრამიდი და დომპერიდონი – ცენტრალური მოქმედების პრომოტორული მედიკამენტები – და სუკრალფატი – ამომფენი საშუალება, რომელიც თხელ ფენას ქმნის ლორწოვანზე და მას დაზიანებისგან იცავს), მაგრამ მკურნალობის პირველი და ძირითადი საფეხური მაინც პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორია. ყველა სხვა მედიკამენტი დამხმარე ჯგუფს მიეკუთვნება.
– ხანგრძლივია მედიკამენტური მკურნალობა?
– რეფლუქსდაავადებისას პროტონული ტუმბოს ინჰბიტორების დოზა შესაძლოა უფრო დიდი იყოს, ხოლო პრეპარატის კურსი – უფრო ხანგრძლივი, ვიდრე წყლულოვანი დაავადების დროს. რაბეპრაზოლით რეფლუქსდაავადების მკურნალობა 6-8 კვირას გრძელდება. თუ მკურნალობამ და ცხოვრების რეჟიმის მოწესრიგებამ შედეგი არ გამოიღო და ავადმყოფს მუდმივად უწევს წამლების მიღება, იძულებული ვართ, ოპერაციულ მკურნალობას მივმართოთ. მაგრამ თუ ადამიანი რეკომენდაციებს დაიცავს, თამბაქოს თავს დაანებებს, საგრძნობლად შეამცირებს ალკოჰოლისა და კოფეინის მოხმარებას, შესაძლოა, ძალიან ხანგრძლივი რემისია ჰქონდეს, ანუ დაავადებამ კარგა ხანს აღარ შეაწუხოს. და მაინც, პაციენტს ყოველთვის უნდა ახსოვდეს, რომ რეფლუქსი ქრონიკული მდგომარეობაა, მედიკამენტური მკურნალობით ის რემისიას აღწევს, მის გასახანგრძლივებლად კი ცხოვრების რეკომენდებული წესი უნდა დაიცვას.
მარი აშუღაშვილი



მოკლედ | ვრცლად

ძველებურად ვეღარ ხედავთ?
ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია


  ასაკთან ერთად ჩვენს ცხოვრებაში უამრავი რამ იცვლება. სიბერის თანმხლები პროცესები ჩვენს გარეგნობასა და უნარებზეც ახდენს გავლენას – ვჭაღარავდებით, გვიჩნდება ნაოჭები, თვალთ გვაკლდება... თუმცა, ვგონებ, ეს უკანასკნელი სულაც არ უნდა იყოს სიბერის გარდაუვალი შედეგი – ისეთ მოხუცებსაც ვიცნობ, ბევრ ახალგაზრდაზე უკეთ რომ უჭრით თვალი. ვინც განგებას ასეთი მხედველობით არ დაუჯილდოებია, სათვალით გადის ფონს. თუმცა ზოგიერთს არც სათვალე შველის, არც წამალი და აღარც ოპერაცია. ასეა, მაგალითად, ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის დროს. მაშ, სად არის გამოსავალი? ამის გასაგებად თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის თვალის სნეულებათა კათედრის პროფესორს, ოფთალმოლოგ ნინო კარანაძეს ვეწვიეთ. ვფიქრობ, ქალბატონი ნინოს რჩევები ხანში შესულებთან ერთად ახალგაზრდებსაც დააინტერესებს – ადრე თუ გვიან ხომ ყველა დავბერდებით...
– ქალბატონო ნინო, რას წარმოადგენს ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია?
– ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია თვალის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დაავადებაა, რომელსაც ცენტრალური მხედველობის მკვეთრი დაქვეითება ან დაკარგვა სდევს თან. გვერდითი ანუ პერიფერიული მხედველობა ამ დროს არ ზიანდება. დაავადება უმთავრესად 50 წელზე უფროს ასაკში გვხვდება, 75 წლისთვის კი მისი სიმპტომები მოსახლეობის მესამედს აღენიშნება.
– რა სიმპტომებია ეს?
– როგორც უკვე მოგახსენეთ, ამ დროს უარესდება ცენტრალური მხედველობა. ყვითელი ხალი თვალის ბადურა გარსის ცენტრალური ნაწილია, რომელიც პასუხს აგებს მხედველობის სიმახვილეზე. თავდაპირველად პაციენტს ეჩვენება, რომ ირგვლივ ყველაფერი დანისლულია, საგნები – გადღაბნილი, კონტურები – დაბრეცილი, დაავადებული თვალი გამოსახულებას შემცირებულად ან, პირიქით, გადიდებულად აღიქვამს, უარესდება ფერების აღქმაც. ყვითელი ხალის ასაკობრივ დეგენერაციას ფიზიკური ტკივილი არ ახლავს თან, თუმცა ის ხელს გვიშლის კითხვაში, მანქანის ტარებაში, კერვაში...
განასხვავებენ დაავადების ორ ძირითად ფორმას – მშრალსა და სველს. ასიდან 90 შემთხვევა მშრალია. ეს ფორმა შედარებით მსუბუქია. ამ დროს ბადურა გარსის ცენტრალურ ნაწილში არსებული სინათლის აღმქმელი უჯრედები თანდათან ზიანდება, რასაც მოჰყვება ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომები. სველი ფორმა შედარებით იშვიათია და რთულად მიმდინარეობს. ამ დროს ბადურა გარსის ცენტრალურ უბანში ახალი სისხლძარღვები იზრდება. ეს სისხლძარღვები ჩვეულებრივი კაპილარებისგან განსხვავდება – მათგან სითხე და სისხლი ჟონავს, ამიტომ ყვითელ ხალში წარმოიქმნება სისხლჩაქცევები და შეშუპებული უბნები, რომლებიც მოგვიანებით ნაწიბუროვან ქსოვილად გარდაიქმნება და მხედველობის შეუქცევად დაზიანებას იწვევს.
– რისი ბრალია ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია?
– უშუალო მიზეზი ჯერჯერობით დაუდგენელია. მიიჩნევენ, რომ ეს არის ასაკობრივი, დაბერებითი პროცესებით გამოწვეული პრობლემა, რომ მისი მაპროვოცირებელი მთავარი ფაქტორი ასაკია. საუბრობენ გენეტიკურ განწყობაზეც. სამწუხაროდ, ორივე ფაქტორი, ასაკიცა და გენეტიკაც, უმართავია. არსებობს რისკის დამატებითი ფაქტორები, რომლებიც ამწვავებს და ხელს უწყობს ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის მიმდინარეობას. ესენია თამბაქოს წევა, მაღალი არტერიული წნევა, ქოლესტეროლის მაღალი შემცველობა სისხლში, ჭარბი წონა, მზის სხივებით ჭარბი ინსოლაცია, ცხოვრების არაჯანსაღი წესი, გენმოდიფიცირებული და ვიტამინებით ღარიბი საკვები. არსებობს მოსაზრება, რომ რისკი იმატებს იმ ქალებთანაც, რომლებსაც ნაადრევად დაეწყოთ მენოპაუზა.
– როგორ შეიძლება ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის თავიდან აცილება?
– დაავადების ზოგიერთ რისკფაქტორზე – ასაკზე, სქესზე, გენეტიკურ განწყობაზე – ზემოქმედება შეუძლებელია, დანარჩენი ფაქტორების მართვა კი ჩვენს ხელთაა და სწორედ ამ გზით გახლავთ შესაძლებელი დაავადების პროგრესირების შეჩერება. პაციენტებს ეძლევათ რეკომენდაცია, თავი დაანებონ მოწევას, აკონტროლონ არტერიული წნევა, ერიდონ მზის სხივების პირდაპირ ზემოქმედებას და მისდიონ ცხოვრების ჯანსაღ წესს. აუცილებელია საკვები რაციონის გამდიდრება წყლით, მიკროელემენტებითა და ისეთი ნივთიერებებით, როგორებიცაა ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები, კაროტინოიდები (ზეაქსანტინი და ლუთეინი). ყველა ამ ნივთიერებით განსაკუთრებით მდიდარია თევზი, კენკრა, მწვანე და ყვითელი ხილი და ბოსტნეული.
– თუ ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია მაინც განვითარდა, როდის უნდა მიმართოს პაციენტმა ექიმს?
– ყვითელი ხალის ასაკობრივ დეგენერაციას მხედველობის თანდათანობითი და უმტკივნეულო გაუარესება ახასიათებს. კიდევ ერთხელ შეგახსენებთ სიმპტომებს: მხედველობის დაბინდვა, გამოსახულების გადღაბნა, კონტურების დაბრეცა, საგნების გადიდება ან შემცირება, ფერების აღქმის გაუარესება. ასეთ დროს დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ ოფთალმოლოგს. დაავადების როგორც საწყის, ასევე მომდევნო ეტაპებზე აუცილებელია თვითკონტროლი, რაც სრულიადაც არ არის ძნელი: პაციენტმა შინ უნდა იქონიოს ე.წ. ამსლერის ბადე –თეთრი კვადრატი სწორი შავი ზოლებით – და დროდადრო სათითაოდ, ხელის მიფარებით შეიმოწმოს მხედველობა ორივე თვალში.
ამსლერის ბადის საშუალებით მხედველობის შემოწმება შემდეგნაირად ხდება:

• მოათავსეთ ბადე თვალებიდან 35 სმ-ზე;
• ცალ თვალზე აიფარეთ ხელი.
• გახელილი თვალით უყურეთ ბადის ცენტრალურ შავ წერტილს.
• ცენტრალური წერტილის ცქერის პარალელურად დააკვირდით, შავი ზოლები სწორია თუ დატალღული და გადღაბნილი.
• ამგვარადვე შეიმოწმეთ მეორე თვალიც.
თუ ამსლერის ბადის რომელიმე არე სახეშეცვლილი, გადღაბნილი მოგეჩვენათ, მიმართეთ ოფთალმოლოგს.
ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაცია ზოგჯერ ცალ თვალში ვითარდება, ზოგჯერ – ორივეში. როდესაც მხოლოდ ცალი თვალია დაზიანებული, პაციენტმა შესაძლოა ერთხანს ვერც კი შეამჩნიოს მხედველობის გაუარესება, რადგან ნაკლს მეორე თვალი აკომპენსირებს. ამიტომაც არის აუცილებელი ტესტის ორივე თვალზე ჩატარება.
– როგორ სვამენ ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის დიაგნოზსს და როგორ მკურნალობენ?
– თვალის ფსკერის დათვალიერებისას ჩანს ამ დაავადების არსებობის მანიშნებელი ცვლილებები, რომლებსაც შემდეგ OCT – ოპტიკურ-კოჰერენტული ტომოგრაფია დაადასტურებს. ეს არაინვაზიური მეთოდია. ზოგჯერ ვიყენებთ ფლუორესცენტულ ანგიოგრაფიასაც. ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის მკურნალობის ეფექტური საშუალება დღესდღეობით, სამწუხაროდ, არ არსებობს, ამიტომ უპირატესობა ისევ და ისევ პრევენციას ენიჭება. შემუშავებულია სპეციალური ვიტამინურ-მინერალური კომპლექსები A, C და E ვიტამინების, თუთიისა და სპილენძის შემცველობით, გამდიდრებული ზეაქსანთინითა და ლუთეინით. მათი ხანგრძლივი მიღება დაახლოებით 25%-ით ანელებს დაავადების პროგრესს. ამგვარი პრეპარატები მრავლადაა ქართულ ფარმაცევტულ ბაზარზეც. დაავადების სველ ფორმას ოპერაციულადაც მკურნალობენ – ლაზერული სხივებით აცილებენ დაზიანებული სისხლძარღვებს, თუმცა ეს მეთოდი არცთუ ეფექტურია – მხედველობას ის ვერ აღადგენს, თანაც რამდენიმე წელიწადში ახალი სისხლძარღვები ხელახლა წარმოიქმნება და პროცედურის გამეორება ხდება საჭირო. მართალია, პაციენტების დიდი უმრავლესობა განკურნებას არ ექვემდებარება, მაგრამ ისინი არ ბრმავდებიან, პერიფერიულ მხედველობას ინარჩუნებენ, სპეციალურ სარეაბილიტაციო კურსებზე კი მათ ასწავლიან, როგორ გამოიყენონ თავიანთი მხედველობა მაქსიმალურად. ამ უნარ-ჩვევების წყალობით ისინი კვლავაც დატკბებიან სიცოცხლით. გახსოვდეთ: ყვითელი ხალის ასაკობრივი დეგენერაციის შენელება შესაძლებელია, ამის მთავარი პირობა კი დაავადების ადრეული დიაგნოსტიკა, მკურნალობის დროული დაწყება და მონიტორინგია.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

როგორ შევაჩეროთ სისხლდენა
 
  არიან ადამიანები, სისხლის დანახვაზე გული რომ მისდით. თუ მათ რიცხვს არ ეკუთვნით, მაშინ აუცილებლად უნდა იცოდეთ, როგორ შეაჩეროთ სისხლდენა. მერწმუნეთ, ეს ცოდნა არა მხოლოდ განსაკუთრებული შემთხვევის ადგილას, არამედ საკუთარ ოჯახშიც გამოგადგებათ. ჩვენი რესპონდენტია მ. იაშვილის ბავშვთა კლინიკური საავადმყოფოს გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სასწავლო ცენტრის ინსტრუქტორი გიორგი ჩოჩია.
– სისხლდენა გარეგანიც შეიძლება იყოს და შინაგანიც. ჩვენ მხოლოდ გარეგანი სისხლდენის შეჩერება შეგვიძლია.
შინაგანი სისხლდენის პრეჰოსპიტალურ ეტაპზე შეჩერება შეუძლებელია, ის სტაციონარში დაუყოვნებლივ გადაყვანას და ოპერაციულ ჩარევას მოითხოვს. ძლიერი გარეგანი სისხლდენის შეჩერებაც ქირურგიული ჩარევის გარეშე მხოლოდ დროებითაა შესაძლებელი, დაზიანებულ სისხლძარღვს საბოლოოდ აქაც ქირურგი ახშობს.
განასხვავებენ სისხლდენის სამ სახეობას:
* არტერიულ სისხლდენას ახასიათებს ჭრილობიდან სისხლის მოპულსირე დენა; სისხლი ჟანგბადით არის მდიდარი და ღია ალისფერია.
* ვენური სისხლდენისას ჭრილობიდან სისხლი მდორედ და თანაბარ ნაკადად მოედინება; მუქი ალუბლისფერია, რადგან მასში მეტია ნახშირორჟანგი.
* კაპილარული სისხლდენისას წვრილი კალიბრის სისხლძარღვებია დაზიანებული.

კაპილარული სისხლდენა
ჩვეულებრივ ყოფაში ყველაზე ხშირად კაპილარულ სისხლდენას წააწყდებით. თუ ადამიანი ჯანმრთელია, ანუ რაიმე მიზეზით სისხლის შედედების უნარი არ აქვს დაქვეითებული, დენა ადვილად წყდება. კაპილარული სისხლდენის დროს საკმაოდ ეფექტურია გრილი, გამდინარე წყლით ჭრილობის ჩამობანა. ამას ორი მიზეზი აქვს: ჯერ ერთი, წყალი კარგად ასუფთავებს ჭრილობას სიბინძურისაგან, მეორე – ზრდის სისხლის შედედების უნარს. ამის შემდეგ ჭრილობა უნდა გამშრალდეს და სტერილური საფენი დაედოს. თუ სისხლდენა ინტერნსიურია, შეიძლება, მის შესაჩერებლად ჭრილობას ცოტა ხნით დავაწვეთ.


მსხვილი სისხლძარღვის დაზიანება
ვენის ან არტერიის დაზიანებისას ჭრილობას ჩამობანა არ სჭირდება, მასზე საჭიროა პირდაპირ ზეწოლა, მერე კი ცირკულარული ანუ დამწოლი ნახვევის დადება.

ზეწოლა
ჯობს ზეწოლის დროს ჭრილობას უშუალოდ არ შევეხოთ, რათა თავიდან ავიცილოთ მძიმე ინფექციური დაავადებით (შიდსით, ჰეპატიტით და სხვა) ინფიცირების რისკი. სასურველია, ვიმოქმედოთ ხელთათმანით. თუ არ გვაქვს, შეიძლებ
ა ნაჭრის, სტერილური საფენისა და პოლიეთილენის პარკის გამოყენება.
თუ ჭრილობა დიდია, მას მთელი ხელით ვაწვებით, თუ შედარებით მცირე ზომისაა – თითებით.
ცირკულარული ნახვევი კიდურზე
მეორე ეტაპისთვის ანუ ცირკულარული ნახვევის დასდებად ხელთ უნდა გვქონდეს ბინტი. თუ ნახვევი არასაკმარისად მჭიდროდ დავადეთ, ის მოძვრება და სისხლდენა არ შეჩერდება, ხოლო თუ მეტისმეტად მჭიდროდ – არტერიასა და ვენას ჩავკეტავთ და ლახტის ეფექტს გამოვიწვევთ, რის გამოც შეიძლება კიდური მოსაჭრელი გახდეს, ამიტომ აუცილებლად უნდა ვიცოდეთ შეხვევის სწორი ტექნიკა:
უმჯობესია შეხვევა დავიწყოთ
ჭრილობის ქვემოთ მდებარე სახსრიდან. უფრო მოხერხებულია შიგნიდან გარეთ, ბინტიც ისე გვეჭიროს ხელში, რომ გორგალი ზემოთ იყოს მოქცეული. (სურ. #1)
ბინტს სახსარზე ორჯერ ვახვევთ, შემდეგ თვალზომით სამად ვყოფთ და ერთი მესამედით ვინაცვლებთ ზემოთ. ნახვევი უნდა იყოს მჭიდრო და სიმეტრიული. ვაგრძელებთ შეხვევას ქვემოდან ზემოთ, დავფარავთ ჭრილობას, გავცდებით, მი
ს ზემოთ ორჯერ გადავახვევთ, შევკრავთ ბინტს და დავაფიქსირებთ.
თუ სისხლდენა არ შეჩერდა, ანუ ბინტი ისევ გაიჟღინთა სისხლით, მას არ ვხსნით და ზემოდან ვადებთ მეორე ნახვევს. ან მეტი ეფექტისათვის ავიღებთ ბინტის მთელ ხვეულად, დავადებთ სისხლმდენ ადგილს და გადავახვევთ. (სურ. # 2)

ლახტი და ტურნიკეტი
არტერიული სისხლდენისას დამწოლი ცირკულარული ნახვევი ხშირად არ არის საკმარისი და შესაძლოა ლახტის ან ტურნიკეტის გამოყენება დაგვჭირდეს, რაც სისხლდენის დროებითი შეჩერების საბოლოო ეტაპია. ლახტი ქარხნული წესით დამზადებული ლენტია, ტურნიკეტი კი იმპროვიზებული ლახტი, როდესაც ლახტის ნაცვლად სხვა საგანს ვიყენებთ (ქამარს, თოკს, ქსოვილის ნაჭერს და ჯოხს, რომლითაც ნაჭერს ატრიალებენ).
თუ კიდურის ერთძვლიანი ნაწილია დაზიანებული (მხარი, ბარძაყი), ლახტსა და ტურნიკეტს ვადებთ ჭრილობიდან დაახლოებით 5-6 სანტიმეტრით ზემოთ. იქ, სადაც ორი ძვალია (წინამხარი და წვივი), ლახტი არ ედება, რადგან, როგორც წესი, სისხლძარღვები ორ ძვალს შორის გადის
და ლახტი მას ვერ გადაკეტავს. ერთძვლიან კიდურზე ლახტის დადებისას კი სისხლძარღვი ძვალზე მიიჭყლიტება და სისხლდენა ჩერდება. ამიტომ წვივის არეში სისხლდენისას ლახტს ბარძაყზე ვადებთ და ა.შ.
ტურნიკეტი და ლახტი არც უშუალოდ სახსარზე ედება – ვადებთ მის ზემოთ. აუცილებელია აღვნუსხოთ მისი დადების დრო, რადგან თუ გარკვეული ხნის (ზამთარში – ერთი საათის, ზაფხულში – საათ-ნახევრის) შემდეგ რამდენი
მე წამით ან წუთით არ შევხსენით, კიდური საამპუტაციო გახდება.
ქამარი და თოკი ადამიანის ქსოვილებს ძალიან აზიანებს, ამიტომ ტურნიკეტად მტკიცე ქსოვილის ნაჭრის გამოყენება ჯობს. მის ქვეშ რბილი ქსოვილიც ედება. ვაკეთებთ ორ კვანძს, ვათავსებთ კიდურზე, ვიღებთ ჯოხს ან რამე გრძელ, წვრილ ნივთს და ვატრიალებთ. (სურ. # 3) როდესაც სისხლდენა შეჩერდება, ჯოხს სხვა ნაჭრით დავაფიქსირებთ ან თავად ნახვევის ქვეშ ჩავამაგრებთ.

უცხო სხეული ჭრილობაში
თუ ჭრილობაში უცხო სხეულია ჩარჩენილი – დანა, მაკრატელი, რკინა, ფიცარი და სხვა – მისი ამოღება არ შეიძლება – შესაძლოა, ამით სისხლდენა განვაახლოთ. ამასთან, ჩვენ არ ვიცით, რა ფორმისაა მისი ქსოვილის შიგნით მოქცეული ნაწილი – შესაძლოა ანკესისებური ან ისრისებური იყოს. ამ შემთხვევაში მისი ამოღებისას დაზიანების ფართობს გავზრდით. გარდა ამისა, ჭრილობიდან უცხო სხეულის ამოღებით ჭრილობის არხი გათავისუფლდება და სისხლდენა განახლდება. ამიტომ უცხო სხეული ჭრილობაში ჯვარედინი, რვიანისებრი ნახვევით უნდა დაფიქსირდეს და ის მხოლოდ ქირურგმა უნდა ამოიღოს რენტგენოლოგიური კონტროლით.
რვიანისებური ნახვევის დასადებად ჭრილობას უცხო სხეულის ორივე მხრიდან დავაფენთ სტერილურ ბინტს (ან ბინტს გულს ამოვაჭრით და უცხო სხეულზე ჩამოვაცმევთ), შემდეგ უცხო სხეულს გარშემო ორ მორგვს შემოვუწყობთ. ქვემოთა მხარეს ორჯერ დავახვევთ და დახვევას ქვემოდან ზემოთ განვაგრძობთ. ბინტი უცხო სხეულისგან არც შორს უნდა იყოს, არც მეტისმეტად ახლოს. ბინტს ზემოთ კიდურის გარშემო დავატრალებთ, ქვემოთ ჩამოვალთ და გამუდმებით ვცვლით მიმართულებას. (სურ.
#4) როცა ბინტი გათავდება, შემოვახვევთ ორჯერ და საიდანაც დავიწყეთ, იმის საწინააღმდეგო მხარეს (ამ შემთხვევაში – ზემოთ) დავაფიქსირებთ.

შეხვეული კიდურის დაფიქსირება

ზედა კიდურის დასაფიქსირებლად არაამწევი სამკუთხა ნახვევი გამოიყენება. ვიღებთ ნაჭერს (გაკეცილ თავსაფარს, ზეწარს და სხვ.) მართ კუთხეს გამოვუკვანძავთ და კვანძს იდაყვთან ვათავსებთ, თავისუფალ ბოლოებს კი კისრის უკან ვკრავთ.
ტრანსპორტირებისას ხელმა რომ არ იმოძრაოს, ვიღებთ რბილ ქსოვილს, ვათავსებთ კიდურსა და სხეულს შორის, მეორე ქსოვილის ნაჭერს შემოვახვევთ სხეულზე და საწინააღმდეგო მხარეს შევკრავთ. (სურ. #5)
ასეთი ნახვევი წინამხრის, მხრის მოტეხილობისას და მხრის სახსრის ამოვარდნილობისას გამოიყენება.

კიდურის ამპუტაცია

თუ კიდური მოკვეთილი ან მოგლეჯილია, პირდაპირ ლახტს ან ტურნიკეტს ვადებთ. სასურველია, მოკვეთილი კიდური პაციენტთან ერთად წავიღოთ სტაციონარში – დღეს უკვე არსებობს რეიმპლანტაციის ანუ მოგლეჯილი კიდურის უკანვე მიკერების შესაძლებლობა (მოგლეჯიდან დაახლოებით ორი საათის განმავლობაში), ოღონდ ამისთვის გარკვეული პირობები უნდა დავიცვათ, კერძოდ, კიდური მოვათავსოთ ჰიპოთერმიულ, ცივ გარემოში. უცხოეთში სასწრაფო დახმარების მანქანაში ყინულით სავსე კონტეინერი დგას, მოჭრილ კიდურს ჩადებენ პარკში და ყინულიან კონტეინერში ათავსებენ. როდესაც სპეციალური აღჭურვილობა არ გვაქვს, ამპუტირებულ კიდურს ვახვევთ ფიზიოლოგიურ ხსნარში დასველებულ დოლაბნდში, შემდეგ ვდებთ პარკში და ისე მიგვაქვს. თუ ყინულიც ვიშოვეთ, ამ პარკს ყინულიან პარკში ვათავსებთ. პირდაპირ ყინულსა და წყალში კიდურის ჩადება არ შეიძლება, ქსოვილებს აზიანებს.

თავიდან სისხლდენა
თავისა და სახეზე უხვი კაპილარული ქსელია, ამიტომ ამ არიდან სისხლდენა საკმაოდ ინტენსიურია და მოკლე ხანში ბევრი სისხლი იკარგება. აუცილებელია სისხლდენის დროული შეჩერება.
პრინციპი იგივეა: უპირველეს ყოვლისა, სისხლმდენ ადგილს თითებით ან ხელებით ვაწვებით, შემდეგ ნახვევს ვადებთ. თავზე ნახვევის დადებას თავისი სპეციფიკა აქვს. გამოიყენება ბენდენის ტიპის ნახვევი და ჰიპოკრატეს ქუდი. განვიხილოთ პირველი მათგანი:
დაზარალებულს ჭრილობაზე სტერილურ საფენს ვადებთ, შემდეგ ვიღებთ მართკუთხა სამკუთხედს, მის მართ კუთხეს ქვემოთ მოვაქცევთ, დაშავებულს გადავაფარებთ თავზე, კიდეს შუბლზე, წარბებს ზემოთ მოვაქცევთ (თვალებზე არ უ
და ჩამოვაფაროთ), შემდეგ უკან გადავაჯვარედინებთ, ოღონდ არ გავკვანძავთ, წამოვიღებთ და წინ შევკრავთ (არც ყურებზე უნდა გადაეფაროს), კუდს (დაშვებულ კუთხეს) ძლიერად დავქაჩავთ და ასევე ძლიერად გავკვანძავთ ან ქინძისთავებით დავამაგრებთ.  (სურ. #6)

მუცლიდან სისხლდენა
მუცლის არეში დიდი ზომის ჭრილობის შემთხვევაში ნაწლავები და მუცლის ღრუს სხვა ორგანოები შესაძლოა გარეთ იყოს გადმოყრილი (ამას ევისცერაცია ეწოდება). ამ შემთხვევაში მათი უკან, მუცლის ღრუში ჩაბრუნება არ შეიძლება.
თუ მუცლის ჭრილობიდან გარეთ არაფერია გამოვარდნილი, მას სტერილურ საფენს ვაფენთ და ლეიკოპლასტირით ვამაგრებთ, ევისცერაციის შემთხვევაში კი ჭრილობაზე უნდა დავაფინოთ სპეციალუ
რი აბდომინალურის საფენები. მათი დამზადება თავაც შეგვიძლია. საკმარისია, სტერილური საფენი ფიზიოლოგიური ხსნარში ან უბრალოდ სუფთა წყალში დავასველოთ. ეს იმიტომ, რომ ნაწლავს ტენიანი გარემო სჭირდება, გამოშრობის შემთხვევაში ის დანეკროზდება. მუცლის ღრუს მაღალმა ტემპერატურამ საფენები მალე რომ არ გამოაშროს, ზემოდან პარკს გადავაკრავთ და ლეიკოპლასტირით დავამაგრებთ. თუ ნახვევი ასე არ დაფიქსირდა, ტრანსპორტირების დროს შესაძლოა ნაწლავები დაზიანდეს.
გულმკერდი
თუ გულმკერდის არეში სისხლდენის მიზეზი შემავალი ჭრილობაა, მდგომარეობა საკმაოდ საშიშია. უშუალოდ გულის არეში დაჭრილი ადამიანის გადარჩენა ძნელია.
გულმკერდის ღრუში შემავალი ჭრილობა ფილტვების ჩაფუშვასაც იწვევს – გულმკერდის ღრუში უარყოფითი წნევაა, რაც აუცილებელია ფილტვის ქსოვილის გასაშლელად და ჭრილობიდან შესული ჰაერი ფილტვის ქსოვილს აწვება – რაც მეტ
ი ჰაერი შევა, მით მეტად ჩაიფუშება ფილტვი და მით უფრო გაუძნელდება ადამიანს სუნთქვა. ამას პნევმოთორაქსი ეწოდება.
ამ დროს, უპირველეს ყოვლისა, ჭრილობაზე ხელის დადებით გულმკერდის ღრუში ჰაერის შესვლა უნდა შევაფერხოთ. ამის შემდეგ ზემოდან დავაფაროთ საფენი, მასზე – პოლიეთილენის პარკი და გვერდები ლეიკოპლასტირით დავუმაგროთ.  უმჯობესია ოკლუზიური (რუსული პ-ს მაგვარი) ნახვევის დადება ღია ბოლოთი ქვემოთ. ამ შემთხვევაში ჩასუნთქვისას ნახვევი გულმკერდს ჰაერის შესვლისაგან დაიცავს, ხოლო ამოსუნთქვისას მცირე ოდენობით მაინც გამოდევნის ჰაერს.  (სურ. #7)


სხვა ადგილები
არის სხეულის ნაწილები, რომლებზეც დამწოლი ნახვევის დადება შეუძლებელია. ასეთებია, მაგალითად, სახე და შორისის მიდამო. ასეთ დროს მხოლოდ პირდაპირ ზეწოლას მივმართავთ. დაზარალებული სტაციონარში ასე ჭრილობაზე დაჭერილი ხელით მიგვყავს.

ცხვირიდან სისხლდენა
თუ პაციენტს ჯდომა შეუძლია, უნდა დავსვათ, თავი ოდნავ წინ წამოვაწევინოთ და ათი წუთის განმავლობაში ორივე ნესტოზე მოვუჭიროთ ხელი (სურ. #8). წინათ თავს უკან აწევინებდნენ, რაც არ არის სწორი – სისხლდენა არ ჩერდება და ადამიანი სისხლს ყლაპავს, ეს კი არასასურველია. გარდა ამისა, შეIძლება ყინულის დადება ცხვირის ქვედა, ხრტილოვან ნაწილზე, ოღონდ ის აუცილებლად რამე ქსოვილში ან პოლიეთილენის პარკში უნდა გავახვიოთ.
თუ, ამ ღონისძიებების მიუხედავად, სისხლდენა 10 წუთის განმავლობაში არ შეწყდა, აუცილებელია დაშავებულის სტაციონარში გადაყვანა.
ყოველივე ამასთან ერთად, არ უნდა დაგვავიწყდეს სისხლდენის მიზეზის აღმოფხვრა. ტრავმის შემთხვევაში სტაციონარული დახმარება დაგვჭირდება; ბავშვებს ცხვირიდან სისხლი ხშირად სდით მაღალი სიცხის ფონზე. ასეთ დროს სიცხის დამწევის მიცემა აუცილებელია, ასაკოვანთა შორის სისხლდენის ხშირი მიზეზია მაღალი არტერიული წნევა – ამ შემთხვევაში წნევის დამწევი უნდა დავალევინოთ.
მარი აშუღაშვილი



მოკლედ | ვრცლად

ტონუსი – რა იცით მის შესახებ?

  არსებობს საკითხები, რომლებიც ერთი შეხედვით მარტივი გვეჩვენება, რომელთა შესახებ თითქოს ყველამ ყველაფერი ვიცით. აი, მაგალითად, საშვილოსნოს ტონუსის მომატება. დარწმუნებული ვარ, ყველას გაგიგონიათ, რომ ის ორსულობისას იჩენს თავს, იშვიათად იწვევს მძიმე გართულებებს და მას მაგნიუმისა და პროგესტერონის პრეპარატებით მკურნალობენ. სინამდვილეში საქმე სულაც არ ყოფილა ასე მარტივად – ამ ერთი შეხედვით უწყინარი სიმპტომის მოხსნა, თუ მან სერიოზული სახე მიიღო, საკმაოდ ძნელია. ტონუსის შესახებ მითების დასამსხვრევად და კომპეტენტური პასუხების მისაღებად საპატრიარქოს სამშობიარო სახლისა და კლინიკა “კურაციოს” ექიმ მეან-გინეკოლოგს, მედიცინის დოქტორ ნინო მაჭავარიანს ვესტუმრე.
– რას ნიშნავს საშვილოსნოს ტონუსის მომატება?
– მინდა, თქვენს სიტყვებში მცირე შესწორება შევიტანო: ტერმინ საშვილოსნოს ტონუსის მომატებას, საშვილოსნოს ჰიპერტონუსს თანამედროვე მედიცინაში ფაქტობრივად არ იყენებენ. მსოფლიო არ ცნობს ასეთ დიაგნოზს. არათუ დიაგნოზს, ასეთი სახელწოდების სიმპტომსაც კი. მაგრამ საქართველოში ექიმები და ექოსკოპისტები, სამწუხაროდ, ძალიან ხშირად სვამენ ამ დიაგნოზს და ტარდება სრულიად უმართებულო, მიზანშეუწონელი მკურნალობა მის “მოსახსნელად”, განსაკუთრებით – ორსულობის ადრეულ ვადაზე.
– შესაძლოა, ტერმინი მცდარი იყოს, მაგრამ, ფაქტია, ორსულთა უმეტესობა მართლაც უჩივის საშვილოსნოს დაჭიმვას, გადაძაბვას...
– ამგვარი ჩივილები მართლაც ხშირია. ისმის კითხვა: მაშ, რა აწუხებს ორსულს, რა იწვევს დისკომფორტს და როგორ აღმოვფხვრათ იგი? მოგეხსენებათ, საშვილოსნო მცირე მენჯის ღრუში იოგოვანი აპარატითაა დაფიქსირებული. ამ ორგანოს მასასთან ერთად იმატებს იოგოვანი აპარატის დატვირთვაც. იოგები იჭიმება. უმეტესად სწორედ ამის ბრალია სიმძიმისა და ქაჩვის შეგრძნება. უმეტესად, მაგრამ არა ყოველთვის. საქმე ის არის, რომ ერთგვარი “ჰიპერტონუსი” მართლაც არსებობს. მოგეხსენებათ, ნებისმიერ კუნთს აქვს აღგზნებისა და შეკუმშვის უნარი. ორსულობის დროს ორგანიზმში მომატებულია პროგესტერონის დონე – ჰორმონისა, რომელიც მთელ სხეულს ორსულობისადმი ადაპტაციაში ეხმარება. სწორედ მისი გავლენით ეშვება, განიცდის რელაქსაციას გლუვკუნთოვანი ორგანოები, მათ შორის – საშვილოსნოც. მაგრამ მიზეზთა გამო ეს მექანიზმი შესაძლოა დაირღვეს და საშვილოსნოს კუმშვითმა აქტივობამ მოიმატოს. სწორედ ამას უწოდებენ ჰიპერტონუსს, მედიცინაში კი მას საშვილოსნოს მტკივნეულ შეკუმშვას ვეძახით. კუნთის აქტივობას მატება სხვადასხვა რამემ შეიძლება გამოიწვიოს, თუმცა მიზეზის იდენტიფიცირება უმეტესად ვერ ხდება.
– გავრცელებული მოსაზრებით, საშვილოსნოს ტონუსის მომატებას პროგესტერინული უკმარისობის ბრალია...
– დიახ, არსებობს თეორია, რომ ტონუსს ყვითელი სხეულის უკმარისობა იწვევს (სწორედ ყვითელი სხეული გამოიმუშავებს პროგესტერონს). თუმცა ეს მხოლოდ თეორიაა, რომელსაც თანამედროვე მედიცინა არ ადასტურებს. პროგესტერინული უკმარისობა როგორც ტერმინი ამოღებულია სამედიცინო სიტყვახმარებიდან და თუ წინათ პროგესტერონის განსაზღვრა აქტიურად ხდებოდა, დღეს ამან მნიშვნელობა დაკარგა. ჩვენ მტკიცებითი მედიცინის საუკუნეში ვცხოვრობთ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ყველა მოსაზრება მოწმდება უმაღლესი დონის კვლევებით და მერეღა გამოგვაქვს საბოლოო დასკვნა. ცალკეული ექიმის (რაც არ უნდა ტიტულოვანი იყოს) პირად გამოცდილებას ეს მიდგომა არ ითვალისწინებს. ექსპერტის მოსაზრება მტკიცებითი მედიცინის პირამიდის უმდაბლეს საფეხურზეა. აქ საუბარია ისეთი დონის კვლევებზე, რომელთა სანდოობაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ გვაქვს. მონაცემები, რომლებიც პროგესტერინული უკმარისობის როლზე მიანიშნებს, მცირერირცხოვანია. მათ მიხედვით, ორალური პროგესტერონის (ესე იგი, ჰორმონშემცველი აბის) მიღება ორსულობის მე-7-8 კვირამდე შეიძლება გამართლებულად ჩაითვალოს, თუმცა ამ გზით მიღწეული შედეგი უფრო პლაცებო ეფექტად უნდა მივიჩნიოთ, ვიდრე წამლის რეალურ მოქმედებად.
– მკურნალობის შესახებ მოგვიანებით ვისაუბრებთ. მანმადე სხვა რამ მინდა გკითხოთ: რა სიმპტომებით ვლინდება საშვილოსნოს კუმშვითი აქტივობის მომატება და რა გართულება შეიძლება მოჰყვეს მას?
– დამახასიათებელია მცირე ტკივილი დღის სხვადასხვა მონაკვეთში, რომელიც პოზის შეცვლისას გაივლის. ეს ფიზიოლოგიურად მიმდინარე ორსულობის თანმხლები მოვლენაა და დიდ საშიშროებას არ წარმოადგენს, არც მაინცადამაინც მედიკამენტურ მკურნალობას მოითხოვს, ისევე როგორც გულისრევის შეგრძნება, საერთო სისუსტე, ჰიპოტონია. თუმცა მტკივნეული შეკუმშვები შესაძლოა გართულებათა მიზეზადაც იქცეს, ამიტომ საჭიროა ექიმის მუდმივი მეთვალყურეობა. გართულების რაობა ორსულობის ვადაზეა დამოკიდებული. ორსულობის 22-ე კვირამდე საშვილოსნოს მტკივნეულმა შეკუმშვებმა შესაძლოა გამოიწვიოს თვითნებითი აბორტი ანუ მუცლის მოშლა, 22 კვირის შემდეგ – ნაადრევი მშობიარობა. თუ ორსულს საშვილოსნოს მტკივნეული შეკუმშვები აღენიშნება, მან აუცილებლად უნდა მიმართოს გინეკოლოგს და ჩაიტაროს ულტრაბგერითი სკანირება დიაგნოზის დასადგენად. განსაკუთრებით საყურადღებოა სისხლიანი გამონადენი საშოდან. ეს სიმპტომები ორსულობის შეწყვეტის საშიშროებაზე მიუთითებს.
– როგორია ასეთ დროს მკურნალობის ტაქტიკა, შესაძლებელია თუ არა მძიმე გართულების თავიდან აცილება?
– ორსულობის 22-ე კვირამდე გამოსაყენებელი ეფექტური ტოკოლიზური (ტონუსის მომხსნელი) საშუალება მედიცინას, სამწუხაროდ, ჯერ არ შეუქმნია, 22-ე კვირიდან კი (როგორც სისხლიანი გამონადენის, ისე მისი არარსებობის შემთხვევაში) ტოკოლიზურ საშუალებებს, მაგალითად, გინეპრალის ინფუზიას, შეუძლია, ორსულობა 2-7 დღით გაახანგრძლივოს, ამ ხნის განმავლობაში კი ესწრება კორტიკოსტეროიდებით მკურნალობა ნაყოფის ფილტვის მომწიფების მიზნით და დედის გადაყვანა მესამე დონის სამედიცინო დაწესებულებაში. ადრე მოწოდებული სპაზმოლიტური საშუალებები (პაპავერინი, ბუსკოპანი) პრაქტიკულად უარყოფილია. ასევე შეცდომაა მაგნიუმის შემცველი პრეპარატების, კერძოდ, მაგნიუმის სულფატის გამოყენება – მას აქვს ნეიროპროტექტორული მოქმედება, მისი ტონუსის მომხსნელი ეფექტი დასავლურ ლიტერატურაში არსად იხსენიება.
საზოგადოდ, დღეს მთელი მსოფლიო ორსულის დემედიკალიზაციაზე საუბრობს – რაც უფრო ნაკლებ მედკამენტს მიიღებს ორსული, მით უფრო ჯანმრთელი იქნება ნაყოფი. თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც უწამლოდ წარმოუდგენელია. ამიტომ, თუ შესაბამისი კრიტერიუმებით დასტურდება ნაადრევი მშობიარობის საფრთხე ან საშვილოსნოს მტკივნეული შეკუმშვები აღინიშნება, კუმშვითი აქტივობის დასათრგუნავად პრიორიტეტულია კალციუმის არხის ბლოკერების (ნიფედიპინი) დანიშვნა. პირველი ტკივილის კუპირებისთვის შეიძლება მათი კომბინირება ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდულ საშუალებებთან. მაგრამ აუცილებლად უნდა ითქვას, რომ არამიზანშეწონილია ინდომეტაცინის რექტალური სახით (სწორი ნაწლავიდან) დანიშვნა 100 მგ-ზე მეტი დოზით და 48 სააათზე მეტი ხნით. გინიპრალის ინტრავენურ ინფუზიაზე ზემოთ ვისაუბრეთ; მის ტაბლეტირებულ ფორმას, უამრავი გვერდითი ეფექტისა და რეალური შედეგის უქონლობის გამო, ცივილიზებული სამყარო აღარ იყენებს. ტრანსვაგინალური ექოსკანირებით (!)საშვილოსნოს ყელის სიგრძის განსაზღვრის შემდეგ ინიშნება პროგესტერინული პრეპარატები, მაგალითად, უტროჟესტანი, საშოს მხრივ. მისი ოპტიმალური დოზა 200 მგ-ია. სამწუხაროდ, გვყოლია პაციენტები, რომლებისთვისაც დაუნიშნავთ უტროჟესტანის სანთლები დღეში 3-4-ჯერ. სინამდვილეში დამატებითი დოზა არავითარ ეფექტს არ იძლევა.
ვიდრე მედიკამენტური მკურნალობა დაიწყება, აუცილებელია მოსალოდნელი ნაადრევი მშობიარობის კრიტერიუმების დადგენა. ერთ-ერთი მათგანი საშვილოსნოს ყელის დამოკლებაა, რომლის დიაგნოსტიკაც აუცილებლად ულტრასონოგრაფიით, ტრანსვაგინალური ტრანსდუსერით უნდა მოხდეს. ბევრი ამას აბდომინალური (მუცლის მხრივ) მიდგომით აკეთებს, რაც სრულიად დაუშვებელია.
– ასეთი მანიპულაცია საშიში ხომ არ არის ორსულისთვის?
– მინდა, ხმამაღლა გითხრათ და ძალიან კარგი იქნება, თუ ამას ორსულებიც მოისმენენ: ჩვენთან ხშირად მოდიან ნამშობიარები ქალები, რომლებმაც ისე განვლეს ორსულობა, რომ ექიმს საშვილოსნოს ყელი სარკეებით არ დაუთვალიერებია, თანაც მკაცრად გაუფრთხილებია, სხვაგან არ გაებედათ ამის გაკეთება, რადგან ეს ორსულობის შეწყვეტას გამოიწვევდა. სრულიად უმართებულო შეხედულებაა! ეს დიაგნოსტიკური გამოკვლევა ორსულობისთვის საფრთხეს არ შეიცავს!
– ნაყოფს თუ ემუქრება საფრთხე? გამიგონია, ტონუსის მომატებამ შესაძლოა მისი განვითარება შეაფერხოსო...
– არა, ამ მხრივ გართულება პრაქტიკულად არ არის მოსალოდნელი, “მომატებული ტონუსი” თავისთავად ნამდვილად არ აფერხებს ნაყოფის ზრდასა და განვითარებას.
– რას ურჩევდით ორსულებს, როგორ შეამცირონ საშვილოსნოს გადაძაბვით გამოწვეული ჩივილები?
– ჩვენ ყველა ორსულს ვუხსნით, რომ ისინი არ არიან ავად და ვურჩევთ, ცხოვრება მეტ-ნაკლებად იმავე რიტმით გააგრძელონ, რომლითაც მანამდე ცხოვრობდნენ, ცხადია, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ქალი აქტიურად მისდევდა სპორტს ან სხვა ფიზიკურ აქტივობას. ორსულისთვის აუცილებელია მშვიდი, გაწონასწორებული გარემო, შრომითი რეჟიმი, რომელიც ღამისთევას არ მოითხოვს, არ ეკრძალება მსუბუქი სპორტული აქტივობა (ცურვა, მსუბუქი აერობიკა ორსულთათვის), სქესობრივი ცხოვრება. პაციენტებს, რომლებსაც სამსახურში დიდხანს უწევთ ჯდომა ან დგომა, ვურჩევთ, ხშირად იცვალონ პოზა, ადგნენ, გაიარ-გამოიარონ... ეს აუცილებელია ვენური სტაზის პრევენციისთვის. ორსულები უნდა ერიდონ საკვებს, რომელიც ნაწლავთა პერისტალტიკის გააქტიურებას, მეტეორიზმს ან დიარეას გამოიწვევს. ასეთია ძალზე ცხიმიანი კერძები, ქუჩის საკვები, კონსერვები, თერმულად დაუმუშავებელი თევზი და ხორცი... ბევრი გვთხოვს, ყავის დალევის უფლება მივცეთ. დღეში ერთი ან ორი ფინჯანი ყავა, მით უმეტეს, დაბალკოფეინიანი ან უკოფეინო, არავითარ პრობლემას არ შეუქმნის ორსულს.
– შესაძლოა თუ არა, სქესობრივი ცხოვრება იქცეს საშვილოსნოს მტკივნეული შეკუმშვების მიზეზად?
– გარკვეულწილად შესაძლოა, რადგან ორგაზმის მომენტში საშვილოსნოს კუმშვითი აქტივობა იმატებს. როცა ორსულობა ნორმალურად მიმდინარეობს, ზომიერი სქესობრივი ცხოვრება ნებადართულია, მაგრამ თუ მას რაიმე ტიპის პაათოლოგია სდევს თან, ანდა მომატებულია აბორტისა თუ ნაადრევი მშობიარობის ალბათობა, ცხადია, ყოველგვარი აქტივობა, მათ შორის – სქესობრივიც, იზღუდება. აქვე მინდა ვთქვა ისიც, რომ ასეთ შემთხვევებში სრულიად გაუმართლებელია მკაცრი წოლითი რეჟიმი, რომელიც ფაქტობრივად ყოველგვარი მოძრაობის შეზღუდვას გულისხმობს – ეს ქალს ფსიქოლოგიურად ძლიერ თრგუნავს და, რაც მთავარია, არც ორსულობის პროგნოზს აუმჯობესებს. ასე რომ, სირთულეთა არსებობისას ორსულმა უნდა მიმართოს არა მკაცრ წოლით, არამედ დაცვით რეჟიმს, რაც ფიზიკური აქტივობის არა აკრძალვას, არამედ უსაფრთხო, ნებადართულ მინიმუმამდე დაყვანას გულისხმობს.
გვანცა გოგოლაძე

მოკლედ | ვრცლად

რა იწვევს კუჭის წყლულს
 
  თანამედროვე ცხოვრების სტრესული ტემპი მხოლოდ მოზრდილი ადამიანების ჯანმრთელობასა და განწყობაზე კი არ აისახება, ბავშვებზეც დიდ გავლენას ახდენს. ფსიქოლოგიური დაძაბულობა, აგრესია, რამდენიმე მასწავლებელთან სიარული, გაკვეთილების მომზადება და სხვა ბავშვებისგან დიდ ენერგიას მოითხოვს. სწორედ სტრესი და კვების რეჟიმის დარღვევა გახლავთ კუჭის წყლულისა თუ ეროზიის განვითარების ხელშემწყობი ფაქტორი. საბედნიეროდ, ის არც ისე ხშირია, როგორც ბანალური ვირუსული ინფექცია, მაგრამ პრობლემა მაინც არსებობს. მის შესახებ მ. იაშვილის სახელობის ბავშვთა ცენტრალური საავადმყოფოს აბდომინალური დეპარტამენტის ზოგადი პედიატრიის მიმართულების ხელმძღვანელი, პედიატრ-გასტროენტეროლოგი დავით მახათაძე გვესაუბრება:
– ეს დაავადებები ნებისმიერ ასაკში გვხვდება, თუმცა უმეტესად – 8-10 წლის შემდეგ.
გვქონია შემთხვევები, წლინახევრის-ორი წლის ბავშვები კლინიკაში პირდაპირ სისხლმდენი წყლულით მოუყვანიათ: უეცრად დასწყებიათ მელენა (შავი ფერის განავალი) ან ყავისფერი მასებით ღებინება, თუმცა მანამდე წყლულისთვის დამახასიათებელი არავითარი სიმპტომი არ ჰქონიათ და კუჭის (თორმეტგოჯას) წყლული ან ეროზია უკვე სისხლდენის გამო ჩატარებული გამოკვლევისას აღმოგვიჩენია.
– ხშირად აწყდებით ბავშვებთან ამ დაავადებებს?
– პედიატრიულ პრაქტიკაში ეს დაავადებები, თვით გასტრიტიც კი, იშვიათია. ეს უკანასკნელი მორფოლოგიური დიაგნოზია. გასტრიტის დასადგენად გასტროსკოპია უნდა ჩატარდეს, ბიოფსია გაკეთდეს და აღებული მასალა მორფოლოგიურად შეისწავლონ. ჩვენ კი ხშირად კუჭის ტკივილსაც გასტრიტს ვეძახით. ბავშვებში კუჭის ტკივილი მეტწილად დისპეფსიით არის განპირობებული. დისპეფსია ფუნქციური მდგომარეობაა და არა დაავადება, შესაძლოა, მკურნალობაც არ დასჭირდეს, ან სიმპტომურმა მკურნალობამ იკმაროს.
– რა განაპირობებს ბავშვთა ასაკში კუჭის დაავადებებს?
– უმთავრესად – არასწორი კვება, კვების რეჟიმის დარღვევა, ცხოვრების რიტმის დარღვევა, სტრესი, რომელსაც გადატვირთული რეჟიმი, მოუწესრიგებელი ძილი იწვევს.
როგორც გასტრიტის, ისე წყლულოვანი დაავადების მთავარი გამომწვევია ჰელიკობაქტერია (Helicobacter pyroli), თუმცა ორგანიზმში მისი არსებობა იმას არ ნიშნავს, რომ წყლული აუცილებლად ჩამოყალიბდება.
სხვა მიზეზებიდან შეიძლება დავასახელოთ წამლები, განსაკუთრებით – ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატები, რომელთა მიღება ბავშვს სხვადასხვა დაავადების გამო უწევს. ამ ჯგუფის მედიკამენტები ხშირად იწვევს გასტრიტს, ეროზიასა თუ წყლულს, ამიტომ როგორც ბავშვებში, ისე მოზრდილებში განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა დაინიშნოს და გაკონტროლდეს.
– უწყობს თუ არა ხელს რეფლუქსი (კუჭის შიგთავსის საყლაპავში უკუგადასროლა) წყლულისა და ეროზიის ჩამოყალიბებას?
– ადრეულ ასაკში რეფლუქი სფინქტერების, კუჭის სარქვლის მომჭერი კუნთების, ფუნქციური მოუმწიფებლობის შედეგია. როგორც კი სფინქტერები მომწიფდება (შესაძლოა, ეს გარდატეხის ასაკში მოხდეს), რეფლუქსიც უკუგანვითარდება, მაგრამ ეროზიასა და წყლულს ის არ იწვევს. რეფლუქსი სხვა პრობლემებს წარმოშობს – საყლაპავის ანთებას, ზოგჯერ ბრონქიტსაც კი. თუ დიაფრაგმის საყლაპავის ხვრელის თიაქარია ჩამოყალიბებული და დეფექტი დიდია, ხშირად ოპერაციული მკურნალობის საკითხი დაისმის. ის განსაკუთრებით ხშირად უკეთდებათ წლამდე ასაკის ბავშვებს. რეფლუქსი კვების რეჟიმითა და მედიკამენტებით რეგულირდება.
– უკვე ახსენეთ წყლულისა და ეროზიის დროს განვითარებული სისხლდენის ნიშნები – მელენა და ყავისფერი მასებით ღებინება, მაგრამ თუ დაავადება კლასიკურად მიმდინარეობს, რა სიმპტომები გვაეჭვებინებს მას?
– მელენა კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ზედა ნაწილებიდან სისხლდენის ნიშანია. როდესაც სისხლი ქვედა ნაწილებიდან დის, განავალი არ შავდება – ამ დროს მასში უფრო ალისფერი ან შინდისფერი სისხლია შერეული.
კუჭის დაავადების ძირითადი ნიშნებია: ტკივილი ეპიგასტრიუმის არეში, ჭიპის ზემოთ, გულძმარვა, ბოყინი, გულისრევის შეგრძენება, საკვების მიღებასთან დაკავშირებული ტკივილი (მშიერზე ან ჭამის შემდეგ).
– როგორ ხდება დიაგნოსტიკა, როდის არის აუცილებელი ენდოსკოპიური გამოკვლევა ან რამდენად რთულია ბავშვისთვის მისი ჩატარება?
– უპირველეს ყოვლისა, ვითვალისწინებთ ბავშვის ჩივილებს, ვსინჯავთ მას და პირველ რეკომენდაციებს ვაძლევთ. ესენია კვების რეჟიმის მოწესრიგება, დიეტის დაცვა. ენდოსკოპიური გამოკვლევის პირდაპირი ჩვენებაა სისხლიანი გამ
ონაყოფი. ტკივილი ეპიგასტრიუმის არეში, გულისრევის შეგრძნება და ამგვარი სიმპტომები გასტროსკოპიის პირდაპირ ჩვენებად არ მიიჩნევა, თუ არ არსებობს მისი ჩატარების დამატებითი მიზეზი. ერთ-ერთი ასეთი მიზეზია მემკვიდრეობა (როდესაც ბავშვის მშობლებს ან უახლოეს ნათესავებს წყლულოვანი დაავადება აქვთ). გასტორსკოპიის ჩვენებად მიიჩნევა დისპეფსიური სიმპტომებიც – ტკივილი ეპიგასტრიუმის არეში, გულძმარვა, ბოყინი და სხვა, თუ ისინი რამდენიმე თვეა გრძელდება, შემაწუხებელია და დიეტა და სიმპტომური საშუალებები ვერ შველის. გამოკვლევა უმტკივნეულოა, მაგრამ მაინც ინვაზიურია და, შესაბამისად, უსიამოვნოც, მცირე ასაკში კი ის ზოგადი ნარკოზის თანხლებით ტარდება, ამიტომ ჩვენების გარეშე მისი ჩატარება არ არის სასურველი და მშობლებიც ხშირად ამბობენ მასზე უარს. აუცილებლად ვატარებთ გამოკვლევას ჰელიკობაქტერიის არსებობის დასადგენად. მისი განსაზღვრის რამდენიმე მეთოდი არსებობს. ერთ-ერთი, ყველაზე მგრძნობიარე მეთოდია ჰელიკობაქტერიის ანტიგენის პოვნა განავალში. არსებობს წყალბადის სუნთქვითი ტესტიც. შესაძლებელია სისხლში ჰელიკობაქტერიის ანტისხეულის აღმოჩენაც. თუ ეს დაავადების პირველი შემთხვევაა და ადამიანი არ არის ნამკურნალები, შესაძლოა, გადაწყვეტილების მისაღებად ანტისხეულების ტიტრის განსაზღვრაც საკმარისი აღმოჩნდეს. დადებითი პასუხის შემთხვევაში შესაძლოა ჰელიკობაქტერიის საწინააღმდეგო მკურნალობა ენდოსკოპიური კვლევის გარეშეც დავნიშნოთ.
– როგორ მკურნალობთ წყლულსა და ეროზიას?
– ჰელიკობატერიის ერადიკაციის (აღმოფხვრის) კურსი 3-4 პრეპარატის გამოყენებას ითვალისწინებს და ასიდან 95 შემთხვევაში შედეგიანია, თუმცა ჰელიკობაქტერიოზი არ გახლავთ სახადი, რომელსაც გადაიტან და აღარასოდეს დაგემართება – ეს ბაქტერია საკმაოდ გავრცელებულია და ყოფით პირობებში ვრცელდება, განსაკუთრებით – ოჯახის წევრებს შორის.
ვნიშნავთ ანტაციდებს (მჟავიანობის დამთრგუნველ საშუალებებს), პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებს და სხვა პრეპარატებს. როგორც აღვნიშნე, უმეტესად მკურნალობა შედეგიანია.
– ყველამ იცის, რაოდენ მნიშვნელოვანია კვების სწორი რეჟიმი ამ დაავადებების მკურნალობისა და პრევენციისთვის. სახელდობერ, რას გულისხმობს ეს?
– დიეტა არ არის მეტისმეტად მკაცრი, მაგრამ ბავშვი უნდა მოვარიდოთ მწარე, ცხარე მჟავე საკვებს და ვეცადოთ, ნატურალური და ჯანსაღი სურსათით გავუმასპინძლდეთ. თუმცა დღეს საკვების ხარისხი ძნელი დასადგენია. როდესაც ბავშვი რეჟიმულად იკვებება, ალბათობა, დისპეფსიური სინდრომი ქრონიკულ დავადებაში გადაიზარდოს, უფრო ნაკლებია.
არც რეჟიმი გულისხმობს წუთობრივ კვებას, მაგრამ დღეში ოთხჯერ ჭამა აუცილებელია. ბავშვი სკოლაში მშიერი არ უნდა წავიდეს. ერთ ჯერზე ნაირ-ნაირი კერძის ჭამა არ ვარგა – ერთი ან ორი სახის საკვებს დავჯერდეთ. ხილის მიღება კი შუალედებში ჯობს.
– გამიგონია, რომ კუჭის პრობლემების მქონე ბავშვებს უკრძალავენ ნიორს, შემწვარ კვერცხს, საკვებს სიმინდის ზეთით უმზადებენ და სხვა..
– თუ ენდოსკოპიურმა კონტროლმა დაგვარწმუნა, რომ ყველაფერი რიგზეა – და, წესისამებრ, შემთხვევათა 95%-ში ასეცაა, – განსაკუთრებული შეზღუდვები არ არის საჭირო. წინათ მიაჩნდათ, რომ წყლულის, ეროზიის მქონე ადამიანი მთელი სიცოცხლე მკაცრ დიეტაზე უნდა ყოფილიყო. ეს უსაფუძვლო მოსაზრებაა. ამ დაავადებების მქონე ბავშვები ჩვეულებრივ, სხვების მსგავსად უნდა იკვებონ. ნიორი ბუნებრივი ფიტონციდია და ამიტომ – ძალიან სასარგებლოც. სიჭარბე კი არაფრისა ვარგა. თუ ბავშვს ნიორი არ სწყენს, რატომ უნდა აეკრძალოს მისი ჭამა? ზოგს, მაგალითად, სრულიად უვნებელი პროდუქტი სწყენს, ასე რომ, მიდგომა ინდივიდუალურია. რა თქმა უნდა, არ არის სასურველი სწრაფი კვების პროდუქტები, ტკბილი გაზიანი სასმელები, ბევრი შოკოლადი, მაგრამ ათასში ერთხელ, სტუმრად, დაბადების დღეზე გამონაკლისების დაშვებაც შეიძლება. მთავარია, ყველაფერი, რასაც ბავშვს ვაჭმევთ, ხარისხიანი იყოს.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

რა მოვუხერხოთ აგრესიას

  სიცოცხლის პირველ თვეებში ბავშვი გარემო ფაქტორებსა და გამღიზიანებლებზე ორგვარ რეაქციას გამოხატავს: ის ან კმაყოფილია და ტკბილად ღუღუნებს, ან, რაღაცით გაღიზიანებული, ხმამაღლა ტირის და უფროსებს საშველად იხმობს. ასაკის მატებას ემოციების გამოხატვის მრავალფეროვნება მოსდევს, უკვე ერთი წლის ასაკიდან კი ემოციებისა და მათი გამოხატვის ფორმების ჩამონათვალში შესაძლოა გაჩნდეს უსიამოვნო რამ – აგრესია, აგრესიული ქცევა. რა შეიძლება მივიჩნიოთ აგრესიულ ქცევად და რა – ბავშვის ბუნებრივ რეაქციად? როგორ განმარტავენ სპეციალისტები აგრესიას და რა შეგვიძლია ვიღონოთ ამ უსიამოვნების აღსაკვეთად? ამ საკითხებზე სასაუბროდ ფსიქოლოგ მალინა საჯაიას მივმართეთ.
– თავდაპირველად ტერმინის დეფინიციაზე შევთანხმდეთ – როგორ განიმარტება აგრესია? რა შეიძლება მივიჩნიოთ აგრესიად?
– “აგრესია” ლათინური სიტყვაა და თავდასხმას ნიშნავს. ფსიქოლოგიაში ეს ცნება ქმედებათა ფართო სპექტრს მოიცავს. ფსიქოლოგები აგრესიას განმარტავენ როგორც ნებისმიერ ქცევას, რომლის მიზანია სხვა ადამიანისთვის ზიანის მიყენება. აგრესიულ ქცევად შეიძლება ჩაითვალოს სიტყვიერი შეურაცხყოფა, იგნორირება, მუქარა, ცემა. მაგალითად, თუ გიორგიმ იცის, რომ ბექას სწყინს, როცა “სათვალიანს” ეძახიან და მაინც ეძახის, ესეც აგრესიაა. განასხვავებენ ორი ტიპის აგრესიას. ინსტრუმენტული აგრესიის დროს აგრესია მიზანი კი არა, რაღაცის მოპოვების საშუალებაა. მაგალითად, როცა ბავშვი ურტყამს მეგობარს, რომელმაც მისი სათამაშო აიღო, ამით ის ცდილობს, დაიბრუნოს საკუთარი ნივთი. მტრული აგრესიის დროს კი მიზანია ადამიანისთვის ზიანის მიყენება. აგრესიის ეს ტიპიც, თავის მხრივ, ორგვარია: პირდაპირი და ირიბი. ირიბი აგრესიის შემთხვევად შეგვიძლია მივიჩნიოთ ჭორების გავრცელებაც იმ ადამიანის შესახებ, ვისი წყენინებაც გვინდა და ერთგვარი შანტაჟიც – არის შემთხვევები, როცა ბავშვები ერთმანეთს ემუქრებიან: “თუ ნინიკოსთან ითამაშებ, მე შენ აღარ გემეგობრები!”
– რამ შეიძლება გამოიწვიოს აგრესიული ქცევა?
– უპირველესად, ამ კუთხით ძალზე მნიშვნელოვანია სოციალური ფაქტორი – ოჯახი, ბაღი, სკოლა, მეგობრები, წიგნები, რომლებსაც უკითხავენ ან თავად კითხულობენ ბავშვები, ფილმები, რომლებსაც უყურებენ... ეს ყველაფერი, რა თქმა უნდა, გავლენას ახდენს მათი ხასიათის ჩამოყალიბებაზე. სკოლამდელ ასაკში ბავშვებს ახასიათებთ მიბაძვა. მისაბაძი ობიექტი შეიძლება იყოს აღმზრდელი, მულტფილმის გმირი, მეზობელი... რამდენიმე წლის წინ ტელევიზიით აჩვენებდნენ ბავშვებზე ძალადობის წინააღმდეგ მიმართულ რეკლამას, სადაც ნაჩვენები იყო, როგორ ჩხუბობენ მშობლები და როგორ უყვირის და ხელს ჰკრავს მათი შვილი თოჯინას. სამი წლის ნინომ ამ რეკლამის ნახვის შემდეგ დათუნია სკამზე დასვა და ზუსტად იმ სიტყვებით მიმართა, რომლებიც რეკლამაში მოისმინა მისივე ასაკის გოგონასაგან. არსებობს მოსაზრება, რომ კონფლიქტურ ოჯახებში მცხოვრებ ბავშვებს უფრო მეტად უყალიბდებათ სამყაროზე ძალადობრივი წარმოდგენა. ისინი საფრთხეს ხედავენ იქ, სადაც ის არ არის, ნებისმიერ წარუმატებლობას, თანატოლების მხრივ თუნდაც ნეიტრალურ დამოკიდებულებას მტრულ განზრახვად აღიქვამენ და აგრესიას იყენებენ როგორც თავდაცვის საშუალებას, თუმცა მათ არავინ ემუქრება. “ყველა მე მეჩხუბება და ამიტომ ვჩხუბობ”, – ასე იმართლებენ თავს. როცა შინ ფიზიკურად სჯიან, ისინი სწავლობენ, რომ ცემა არის სირთულის დაძლევის წარმატებული გზა. აგრესიის გამომწვევი კიდევ ერთი ფაქტორია გადაჭარბებული ან დაქვეითებული თვითშეფასება. ამ შემთხვევაში ბავშვი აგრესიულ ქცევას იყენებს სხვებზე ბატონობისთვის და უგულებელყოფს მსხვერპლის ტკივილს. იმედგაცრუება, გეგმების ჩაშლაც იწვევს აგრესიულ ქცევას. ბავშვი შესაძლოა გაბრაზდეს იმის გამო, რომ დედამ ეზოში არ ჩაუშვა და ჯავრი უმცროს დაზე ან ძმაზე იყაროს.
– როგორ ამჟღავნებენ აგრესიას მცირეწლოვანი ბავშვები ყველაზე ხშირად?
– სკოლამდელ ასაკში უმთავრესად ინსტრუმენტული აგრესიაა გავრცელებული. კბენა, ხელის კვრა, ნივთების სროლა, ყვირილი – ეს ყველაფერი შეიძლება მოჰყვეს საყვარელი სათამაშოს წართმევას ან ბავშვისთვის მიუღებელ ნებისმიერ ქმედებას, თუნდაც ისეთს, რომელიც მისივე უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობისთვისაა გამიზნული.
– როგორი რეაქცია უნდა გვქონდეს მშობლებს? რა შეიძლება და რა – არა ასეთ დროს?
– აგრესიული ქცევის შემჩნევისთანავე საჭიროა მისი აღმოფხვრა და საუბარი იმის შესახებ, რატომ არის ასეთი ქცევა მიუღებელი. საუბარი სამომავლოდ არ უნდა გადავდოთ, რადგან ბავშვი შესაძლოა ვერ მიხვდეს, მისი რომელი საქციელი არ მოეწონათ. მშობელი აუცილებლად უნდა ესაუბროს შვილს სხვისი ტკივილის შესახებ. თუ ბავშვი თავად დედის მიმართ გამოხატავს აგრესიას, სცემს ან კბენს მას, მშობელმა უნდა აჩვენოს რეალური რეაქცია, რომელიც ამას მოჰყვება: “შენ მიკბინე, მე კი ძალიან მეწყინა და მეტკინა. შეხედე, როგორ გამიწითლდა ნაკბენი, ძალიან გთხოვ, ასე აღარ მოიქცე”, – და ა.შ. მშობელმა უნდა მიაწოდოს შვილს ინფორმაცია ურთიერთობების მოგვარების სხვა, უფრო მისაღებ ფორმებზეც. მაგალითად: “სთხოვე შენს მეგობარს, დაგიბრუნოს სათამაშო”, ან “სანამ ის მანქანით თამაშობს, შენ თოჯინას ეთამაშე”.
რა თქმა უნდა, არ შეიძლება, თავადაც აგრესიული ტონით მივცეთ შენიშვნა ბავშვს და მოვთხოვოთ, ასე აღარ მოიქცეს. გარდა ამისა, აკრძალვა უნდა იყოს დასაბუთებული, სიტყვიერი შეურაცხყოფისა და სხვა უხეში სადამსჯელო ღონისძიებების ნაცვლად მოიძებნოს უფრო ეფექტური მეთოდები, მაგალითად, აგრესიული ქცევის განმეორების შემთხვევაში ბავშვისთვის სასიამოვნო აქტივობის (ეზოში ჩასვლა, პარკში გასეირნება, მულტფილმის ყურება) მოკლება, ხოლო მისაღები ქცევის შემთხვევაში – დაჯილდოება. მნიშვნელოვანია ისიც, რამდენად გულისხმიერები არიან თავად მშობლები სხვა ადამიანების მიმართ.
– როდის არის რეკომენდებული სპეციალისტთან მისვლა და კერძოდ ვის კომპეტენციაში შედის ამ პრობლემაზე მუშაობა?
– როდესაც მშობელი ხვდება, რომ თავად ვერ უმკლავდება შვილის აგრესიას, აუცილებლად უნდა მიმართოს ფსიქოლოგს. ნერვული დაძაბულობა, აღგზნება, ხშირი ისტერიკა, აგრესიული ქცევის თანმხლები ძილისა თუ კვების დარღვევები ასევე დამაფიქრებელი სიმპტომებია მშობლებისთვის.
– თქვენი დაკვირვებით, არებობს თუ არა რაიმე თავისებურება, ქართველი მშობლებისა და ბავშვებისთვის რომ იყოს დამახასიათებელი?
– ყოველდღიურად ვაწყდები, რომ მშობლები ნებით თუ უნებლიეთ თვითონვე უბიძგებენ ბავშვებს აგრესიული ქცევისკენ, განსაკუთრებით – ბიჭებს. ხშირად გამიგონია, როგორ მოუწოდებდნენ მათ მშობლები, განსაკუთრებით კი მამები, სხვა ბავშვებზე ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური ძალადობისკენ საკუთარი უპირატესობის დასამტკიცებლად.
პრაქტიკული რჩევები მშობლებს
* ეცადეთ, მოარიდოთ ბავშვი გადაცემებს, მულტფილმებს, ზღაპრებს, რომლებშიც ძალადობა გამართლებულია.
* აკონტროლეთ საკუთარი მეტყველება და ემოციები, განსაკუთრებით – ბავშვებთან საუბრისას.
* ბავშვების ყურადღება გადაიტანეთ პროსოციალურ ქცევაზე. დაანახვეთ, რომ მნიშვნელოვანია სხვისი აზრის გათვალისწინება, სხვისი დახმარება.
* თუ ბავშვმა გაბრაზებისას დაამტვრია ან მიყარ-მოყარა თავისი ნივთები, სთხოვეთ, თავისი ნამოქმედარი აალაგოს. ნუ მისცემთ ამას სადამსჯელო დატვირთვას; უბრალოდ, ბავშვმა უნდა ისწავლოს პასუხისმგებლობა თავისი საქციელის შედეგის გამო.
* აუცილებლად აღნიშნეთ, შეაქეთ და წაახალისეთ ბავშვის კარგი საქციელი. თუ დააკვირდებით, შეამჩნევთ, რომ ბავშვებს უმეტესად საყვედურით მიმართავენ და უკვე ჩადენილი ქმედებისთვის სთხოვენ პასუხს ან უკრძალავენ რაიმეს. ნუ გაამახვილებთ ყურადღებას მხოლოდ უარყოფით მხარეებზე, აუცილებლად შეაქეთ და მოიწონეთ ღირსებებიც, თუნდაც ერთი შეხედვით უმნიშვნელო, მაგალითად, თუ ბავშვი მოთმინებით ელოდება საკუთარ რიგს თამაშის დროს ან უთმობს თავის სათამაშოს სხვას.
* სკოლამდელი ასაკის ბავშვისთვის აუცილებელია დღის საგანგებო რეჟიმი. ის საკმაო დროს უნდა ატარებდეს სუფთა ჰაერზე, კარგად ისვენებდეს და ახერხებდეს გამოძინებას, ხარჯავდეს საკმარის ენერგიას მისი ფიზიკური განვითარებისთვის სასარგებლო აქტივობებში.
ნინო ლომიძე

მოკლედ | ვრცლად

მეცხრე გაკვეთილი
დიაბეტური ტერფი


  დაპირებისამებრ, ამჯერად შაქრიანი დიაბეტის ერთ-ერთ გართულებაზე – დიაბეტურ ტერფზე გესაუბრებით. მის სიხშირეზე ისიც მეტყველებს, რომ განვითარებულ ქვეყნებში არატრავმული ამპუტაციების 50-70%-ის მიზეზი დიაბეტია. თუ ენდოკრინოლოგთან პირველივე ვიზიტის დროს შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2-ის მქონე პაციენტის ტერფს ინსტრუმენტულად შევაფასებთ, ათიდან ცხრა შემთხვევაში განსაზღვრული ტიპის ნეიროპათიას აღმოვაჩენთ. ამიტომ დიაბეტური ტერფის სწორი მკურნალობისთვის ადრეული დიაგნოსტიკა მეტად მნიშვნელოვანია.
კონკრეტული მიზეზები
დიაბეტური ტერფი შესაძლოა გამოწვეული იყოს ქვედა კიდურების მკვებავი სისხლძარღვების დაზიანებით, ნერვული დაბოლოებების დაზიანებით ან ორივე მიზეზით ერთდროულად (დიაბეტური ტერფის ანგიოპათიური, ნეიროპათიური და კომბინირებული ფორმები). სათანადო მკურნალობის შესარჩევად აუცილებელია იმის დადგენა, რა ტიპის დაზიანებასთან გვაქვს საქმე.
რას ვიკვლევთ
დაიბეტურ ტერფს აფასებს პოდიატრი – ექიმი, რომელიც დიაბეტური ტერფის მკურნალობაში სპეციალიზდება. მან უნდა გამოიკვლიოს ქვედა კიდურების სისხლძარღვების გამავლობა, შეაფასოს ზედაპირული მგრძობელობა, ტერფის დეფორმაცია, ცვლილებები კანისა და ფრჩხილების მხრივ. ვინაიდან ჩვენს ქვეყანაში ეს სამედიცინო სპეციალობა არ არსებობს, ჩვენს კლინიკაში ერთი კონსულტაციის ღირებულებით დიაბეტურ ტერფს სამი სპეციალისტი– ნევროლოგი, ანგიოლოგი და დერმატოლოგი – იკვლევს.
სტანდარტულ შემთხვევაში დიაბეტური ტერფი პაციენტმა წელიწადში ერთხელ უნდა გამოიკვლიოს.
ქვედა კიდურების სისხლძარღვებს ვაფასებთ გოჯ-მხარისა და თით-მხარის ინდექსების განსაზღვრით და ქვედა კიდურების არტერიათა ულტრაბგერითი გამოკვლევით. ქვედა კიდურების მაინერვირებელი ნერვების შეფასება შემდეგნაირად ხდება: ნევროლოგი სპეციალური ხელსაწყოებით ამოწმებს ზედაპირულ მგრძნობელობას ანუ მგრძნობელობას შეხების, ტკივილის, ტემპერატურისა და ვიბრაციის მიმართ. ამასთან ერთად, ატარებს იმ ორი ნერვის ნეიროგრაფიას, რომლებიც ყველაზე მეტად დაზიანება დიაბეტის დროს.
დერმატოლოგი აფასებს კანსა და ფრჩხილებს. დიაბეტიან პაციენტებს ხშირად აქვთ სოკოვანი ინფექცია.
როგორ ვმკურნალობთ
ნეიროპათიური დაზიანების მკურნალობის უპირველესი კომპონენტი გლიკემიის მოწესრიგება გახლავთ. ფართოდ გამოიყენება ასევე B ჯგუფის ვიტამინები და ალფა ლიპოის მჟავა. ამგვარი მკურნალობა სასურველია ჩატარდეს წელიწადში ორჯერ, სამთვიანი კურსების სახით. ზოგიერთ პაციენტთან აუცილებელია ტკივილის მართვა ნევროლოგის მიერ დანიშნული მედიკამენტებით.
სისხლძარღვების დაზიანების შემთხვევაში, სათანადო ჩვენების არსებობისას, შესაძლებელია არტერიების გამავლობის აღდგენა ბალონირებით ან შუნტირებით (ოპერაციული გზით).
დეფორმაცია
ნეიროპათია ხშირად იწვევს ტერფის დეფორმაციას, რის შედეგადაც ტერფის ყრდნობის წერტილები იცვლება და იზრდება ამ ადგილას წყლულის გაჩენის ალბათობა. მარტივი დეფორმაციის შემთხვევაში სასურველია, პაციენტმა  ორთოპედს მიმართოს, რომელიც შესაბამის ფეხსაცმლს შეურჩევს და მოარგებს (თუმცა ჩვენს სინამდვილეში ასეთი სპეციალისტის პოვნა რთულია). თუ დეფორმაცია ისეთია, რომ ფეხსაცმელი ვერაფერს უშველის, საქმეში პლასტიკური ქირურგი უნდა ჩაერიოს და დეფორმაციის კორექცია ქირურგიული გზით მოხდეს. დიაბეტური ტერფის მკურნალობა კომპლექსურია და სხვადასხვა სპეციალისტის გუნდურ მუშაობას მოითხოვს.
რეკომენდაციები დიაბეტური ტერფის საპროფილაქტიკოდ
• ნუ მოსწევთ თამბაქოს – ის აზიანებს სისხლძარღვებს.
• ტერფები ყოველდღიურად შეიმოწმეთ. არ გამოგეპაროთ ბუშტუკი, ნახეთქი, ნაკაწრი. გულდასმით დაითვალიერეთ პლანტარული ზედაპირი – ფეხისგულები და თითებშუა არსებული არეები. ამისთვის სარკე გამოიყენეთ.
• თუ ნაკაწრი ან სხვა სახის დაზიანება 2-3 დღის განმავლობაში არ შეხორცდა, მიმართეთ ექიმს.
• ფეხები ყოველდღე დაიბანეთ თბილი წყლით და კარგად გაიმშრალეთ, განსაკუთრებით – არეები თითებს შორის.
• ერიდეთ მეტისმეტად დაბალ და მაღალ ტემპერატურას. ბანაობის წინ წყლის ტემპერატურა შეამოწმეთ არა მტევნით ან ტერფით, არამედ იდაყვით.
• ნუ ივლით ფეხშიშველი, ნურც მეტისმეტად ღია ფეხსაცმლით – შესაძლოა, ტერფი დაიზიანოთ.
• ნუ დაიდებთ ტერფებზე სათბურს.
• ნუ მიიღებთ ცხელ აბაზანებს.
• ნუ გამოიყენებთ ქიმიურ და ანტისეპტიკურ საშუალებებს კოჟრების მოსაცილებლად.
• კატეგორიულად იკრძალება ფრჩხილის დამარბილებელი პლასტირებისა და ხსნარების გამოყენება.
• ფრჩხილი უნდა დამოკლდეს ქლიბით და არა მაკრატლით.
• წინდა და ფეხსაცმელი გულდასმით უნდა შეირჩეს, იყოს ნატურალური, თავიდანვე კარგად მორგებული, ორთოპედიული.
გვესაუბრა „ავერსის კლინიკის“ ენდოკრინოლოგი ნინო გაბიძაშვილი
მოამზადა მარი აშუღაშვილმა

მოკლედ | ვრცლად

რა სარგებლობა მოაქვს ტალახს
 
  ორი კურორტი, რომელთა შესახებაც ახლა გიამბობთ, ძალიან ჰგავს ერთმანეთს. უმთავრესად – ტალახით. სამკურნალო ტალახი ის სიმდიდრეა, რომლის წყალობითაც ახტალასა და კუმისს მთელი საქართველო იცნობს. ტალახით მკურნალობის იდეა ერთი შეხედვით შესაძლოა უცნაური მოგეჩვენოთ, ამიტომ ვიდრე კურორტებზე გადავიდოდეთ, მოდი, ერთად გავიგოთ, რა სარგებლობა მოაქვს ტალახს. ტრადიციისამებრ, კითხვებზე კვალიფიციური პასუხების მისაღებად თბილისის ბალნოლოგიური კურორტის “თბილისი სპას”, საქართველოს ფიზიოთერაპიის, კურორტოლოგიის, რეაბილიტაციიისა და სამკურნალო ტურიზმის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის ექიმს, მედიცინის აკადემიურ დოქტორ მანანა ტაბიძეს ვესტუმრეთ.
როგორც ქალბატონმა მანანამ აგვიხსნა, ტალახით მკურნალობას, პელოიდოთერაპიას, ისეთივე დიდი ხნის ისტორია ჰქონია, როგორიც თავად მედიცინას.
ისტორიული წყაროების თანახმად, მკურნალობის ამ მეთოდს ჯერ კიდევ ეგვიპტეში იცნობდნენ. იქ ამისთვის ნილოსის ტალახს იყენებდნენ. ინდოეთის უძველეს სამედიცინო ტრაქტატებში აღწერილია ტალახით მკურნალობა გინეკოლოგიური დაავადებების დროს. დიდი ტრადიცია აქვს პელოიდოთერაპიას რუსეთში, იტალიაში, საფრანგეთში, გერმანიაში, შვეიცარიაში. მკურნალობის ამ უძველეს მეთოდს აქტუალობა არც ჩვენს დროში დაუკარგავს.
როგორ მოქმედებს ტალახი
– პელოიდოთერაპია კურორტულ მედიცინაში ყველაზე აქტიურ მეთოდად ითვლება. ტალახის პროცედურა ადამიანის ორგანიზმზე მოქმედებს კანში არსებული ნერვული დაბოლოებების, რეცეპტორების, ქიმიური, სითბური, მექანიკური და ელექტრული გაღიზიანების გზით. ქიმიური ზემოქმედების მექანიზმი ასეთია: პროცედურის დროს კანი იწოვს ტალახის შემადგენლობაში შემავალ აირებს, რომლებიც ორგანიზმზე სამკურნალო გავლენას ახდენს. ასევე შეიწოვება ბიოლოგიურად აქტიური და რადიაქტიური ნივთიერებები, ესტროგენული ნაერთები (რომლებიც სასქესო ჯირკვლების ფუნქციას აწესრიგებს). ტალახში აღმოჩენილი ზოგიერთი ბაქტერიოფაგი ინფექციას ებრძვის. პელოიდოთერაპიის დროს ფართოვდება სისხლძარღვები, ჩქარდება პულსი და სუნთქვა. აპლიკაციას აქვს მასაჟის მსგავსი ეფექტი, რაც ლიმფის დრენაჟს, კაპილარების გააქტიურებას, გულ-სისხლძარღვთა სისტემის გაძლიერებას უწყობს ხელს.
ტალახის ფიზიკური თვისებებიდან პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს თბოგამტარობას და თბოტევადობას. გამჭვირვალობის კოეფიციენტი ტალახის მიერ სხივური ენერგიის შთანთქმის უნარზე მიუთითებს. რაც უფრო შავია ტალახი, მით მეტ სხივურ ენერგიას შთანთქავს და ჩქარა თბება. ამავე დროს, რაც უფრო მეტია მასში ნატრიუმის ქლორიდი, მით უფრო მალე თბება იგი. ტალახის მექანიკური ზემოქმედება თავისებურია. ამის წყალობით, თუ ადამიანი 40 გრადუსი ტემპერატურის წყალს ვერ იტანს, 42-44 გრადუსამდე გამთბარ ტალახის აბაზანას ან ადგილობრივ პროცედურას ადვილად იტანს, პირიქით, ესიამოვნება კიდეც.
ყველა ტალახი სასარგებლოა?
– სამკურნალო ტალახი წარმოშობის მიხედვით ოთხი ტიპისაა: ლამის სულფიდური, ტორფის, სობკის, საპროპელი. ლამის სულფიდური ტალახი მარილიანი ტბებისა და ლიმანის ფსკერზე წარმოიქმნება. მასში მინერალური კომპონენტები სჭარბობს ორგანულ ნივთიერებებს (მათი შემცველობა 10%-ზე ნაკლებია). ამ ტიპის ტალახი მდიდარია რკინის სულფიდით, რომელიც მას შავ ფერს აძლევს. საქართველოში ლამის ტალახი მოიპოვება კუმისის ტბისა და ზოგიერთი მლაშე ტბის ნაპირებთან.
ტორფის ტალახი მცენარეული და ნაწილობრივ ცხოველური ბუნების ორგანულ ნივთიერებათა ხანგრძლივი ხრწნის პროცესში წარმოიქმნება. მისი ძირითადი კომპონენტია ორგანული ნივთიერებები, რომლებსაც იგი ჰუმუსის სახით შეიცავს. საქართველოში ტორფის ტალახი გვხვდება ქობულეთში, ფოთში, მაგრამ სამკურნალოდ არ გამოიყენება. სობკის ტალახი რუხი, ნახევრად თხიერი, თიხისებური წარმონაქმნია. იგი დედამიწის ზედაპირზე აირთან (მეთანი, ნახშირორჟანგი, წყალბადი და სხვ.) ერთად ამოდის. შეიცავს ჰიდროკარბონატს, ნატრიუმის ქლორიდს. მისი მინერალიზაცია 10-20 გრ`ლ-ია. ბევრია მასში ბრომი, იოდი, ბორი და სხვა ელემენტები. ამ ტიპისაა ახტალის ტალახი. საპროპელის ტალახი მტკნარ წყლებში წარმოიქმნება ცხოველური და მცენარეული ნაშთების სხვადასხვა მიკროორგანიზმებით გამოწვეული ხრწნის შედეგად. მასში უხვადაა (10%-ზე მეტია) ორგანული ნივთიერებები და არ არის გოგირდწყალბადი. დიდი რაოდენობით შეიცავს წყალს, მრავალ მიკროელემენტს (კობალტს, მანგანუმს, ტყვიას, ბრომს, იოდს, მოლიბდენს), B1, C, B12, B6, D ვიტამინებს, ანტიბიოტიკებს, ჰორმონებს. პლასტიკურია. ორგანიზმზე მოქმედებს მსუბუქად.
პელოიდოთერაპიის სახეები
განასხვავებენ ტალახის ზოგად და ადგილობრივ პროცედურებს. ზოგადს ეკუთვნის ტალახის აბაზანა და ტალახის ზოგადი აპლიკაცია, ადგილობრივს – აპლიკაციები დაავადების ადგილზე, კომპრესები, ტამპონები და ადგილობრივი აბაზანები.
ზოგადი აბაზანისთვის ტალახის სათანადო ტემპერატურამდე ათბობენ და ხსნიან მინერალურ, ტბის ან ლიმანის თბილ წყალში თანაფარდობით 2:1, 1:1, 1:2, ავადმყოფის ზოგადი მდგომარეობის გათვალისწინებით. აბაზანის ტემპერატურა 36-38 გრადუსია, ხანგრძლივობა – 10-12 წუთი. კურსი საშუალოდ 10-12 აბაზანას მოიცავს. ზოგადი აპლიკაციის დროს პაციენტს მთელ სხეულზე უსვამენ 40-42 გრადუსამდე გამთბარ ტალახს და 20 წუთის განმავლობაში ასე ტოვებენ. ტალახის ზოგადი პროცედურები გამოიყენება სახსრების მრავლობითი დაზიანებისას; უკუნაჩვენებია გულ-სისხლძარღვთა სისტემის გამოხატული დისფუნქციის შემთხვევაში, ვინაიდან ძლიერმოქმედია.
ადგილობრივი აპლიკაციის დროს 38-42 გრადუსამდე გამთბარ ტალახს 20 წუთით ათავსებენ საჭირო უბანზე. კურსი მოიცავს 14-16 პროცედურას. გინეკოლოგიური და უროლოგიური დაავადებების სამკურნალოდ გამოიყენება ტალახის ვაგინალური და რექტალური ტამპონადა. პროცედურა 15-20 წუთს გრძელდება. კურსი მოიცავს 12-15 პროცედურას.
ფართოდ გამოიყენება ტალახი ფიზიოპროცედურებისთვის – გალვანოპელოიდოთერაპიისთვის, ელექტოფორეზისა და პელოიდოინდუქტოფორეზისთვის და სხვა.
პელოიდოთერაპიის ჩვენებებია:
* ძვალ-სახსართა სისტემის დაავადებები – რევმატოიდული და რევმატული, ინფექციური და არასპეციფიკური პოლიართრიტი; ხერხემლის ოსტეოქონდროზი, დისტროფიული ოსტეოართროზი, სპონდილოართროზი, მიოზიტი, ფიბროზიტი არააქტიურ ფაზაში;
* ნერვული სისტემის დაავადებები – რადიკულონევრიტი, პლექსიტი, ნევრიტი, ნეიროფიბრომიოზიტი; პერიფერიული ნერვული სისტემის ჭრილობები, ტრავმები; ცნს-ის დაავადებები, პოლიმიელიტის ნარჩენი მოვლენები, ზურგის ტვინის ჭრილობები, ტრავმები (თუ ავადმყოფს შეუძლია დამოუკიდებელი მოძრაობა და ფუნქციური აღდგენა ჯერ კიდევ გრძელდება), ნეიროლუესი;
* გინეკოლოგიური დაავადებები – სალპინგიტი, ოოფორიტი, ამენორეა, უშვილობა, მენოპაუზა, კლიმაქტერიული პერიოდი;
• უროლოგიური დაავადებები – ქრონიკული პროსტატიტი, ვეზიკულიტი (არატუბერკულოზური ხასიათისა);
• კანის დაავადებები – ქრონიკული ფსორიაზი, ნეიროდერმიტი სკლეროდერმია, ქრონიკული ეგზემის მშრალი ფორმა;
• სისხლძარღვთა დაავადებები – თრომბოფლებიტის ნარჩენი მოვლენები;
• მუცლის ღრუს ანთებითი პროცესის შედეგები – პერიგასტრიტი, პერიდუოდენიტი და სხვა.
უკუჩვენებაა ყველა დაავადება მწვავე პერიოდში, ყოველგვარი სახის ტუბერკულოზი, ნეფრიტი, ნეფროზი, პოლიართრიტი გამწვავების ფაზაში კონტრაქტურებითა და შეუქცევადი ცვლილებებით, ნერვული სისტემის დაავადებები – ეპილეფსია, ფსიქოზი, ისტერია და სხვა, გულ-სისხლძარღვთა სისტემის დაავადებები დეკომპენსაციის სტადიაში, ჰიპერტონია II სტადიიდან, ავთვისებიანი სიმსივნე, ორსულობა 2 თვის შემდეგ.
გვერდითი ეფექტი
პელოიდოთერაპიის დროს მოსალოდნელია დაღლილობისა და სისუსტის შეგრძნება (ეს ტალახისადმი ზოგადი რეაქციაა), ტემპერატურის, ტკივილის მომატება დაავადებულ ადგილებში (ეს ადგილობრივი რეაქცია გახლავთ), სისხლში ლეიკოციტების მატება, ნივთიერებათა ცვლის, ქსოვილთა ტროფიკის გაძლიერება; 3-5 პროცედურის შემდეგ ხშირია ბალნეორეაქცია – მოთენთილობა, საერთო სისუსტე, ძილიანობა, პროცესის გამწვავება. დაავადების ასეთი გამწვავება დადებითი მოვლენაა და პათოლოგიური პროცესის ერთგვარ გარდატეხაზე მიანიშნებს, ამიტომ მისი გამოვლენისას მკურნალობას არ წყვეტენ. ბალნეორეაქციას რამდენიმე დღეში საერთო და ადგილობრივი მდგომარეობის გაუმჯობესება მოჰყვება.
ახტალა
კურორტი ახტალა გურჯაანის რაიონში, თბილისიდან 130 კმ-ზე, მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 412 მ სიმაღლეზე მდებარეობს. ზაფხული აქ ცხელია, ზამთარი კი თბილი და მშრალი. კლიმატი ზომიერად კონტინენტურია. იანვრის საშუალო ტემპერატურა 1 გრადუსია, აგვისტოსი – 23 გრადუსი. ნალექების რაოდენობა წელიწადში 714 მმ-ს აღწევს, ჰაერის საშუალო ფარდობითი ტენიანობა კი 72%-ია.
კურორტი პირველად ვახუშტი ბაგრატიონის ნაშრომებსა და მემუარებში იხსენიება. მის სამკურნალო თვისებებს აღწერს ექიმი მესხიშვილიც. ეს დოკუმენტები XVIII-XIX საუკუნეებით თარიღდება. ახტალის ტალახის სამკურნალო თვისებების შესწავლა კი XX საუკუნეში დაიწყო კურორტოლოგიისა და ფიზიოთერაპიის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში. ამჟამად ახტალაში ფუნქციობს სამკურნალო დაწესებულებები, პოლიკლინიკა და პანსიონატი. ახტალაში საკურორტო სეზონი აპრილიდან ოქტომბრის ბოლომდე გრძელდება. იქ მოსახვედრად დიდი გარჯა არ დაგჭირდებათ – საკუთარი ავტომანქანით სულ ორ საათში-ორსაათსნახევარში ჩახვალთ. დადიან ავტობუსებიც მეტროსადგურ “დიდუბის” მიმდებარე ავტოსადგურიდან. კურორტზე, სურვილისამებრ, იქირავებთ სახლს ან ოთახს ერთჯერადი, ორჯერადი ან სამჯერადი კვებითურთ. ახტალის ერთ-ერთი მთავარი ღირსშესანიშნაობაა ღვინის ქარხანა, სადაც უგემრიელეს კახურ ღვინოს დააჭაშნიკებთ. თუ აქაურობას შემოდგომაზე ესტუმრეთ, ხელიდან ნუ გაუშვებთ რთველში მონაწილეობის შანსს – ეს არასოდეს დაგავიწყდებათ. აუცილებლად მოინახულეთ ახტალის მონასტერი. საეპისკოპოსო კათედრა აქ ვახტანგ გორგასალს დაუარსებია. ახტალის საეპისკოპოსო დიდხანს იყო ამ მხარის უმნიშვნელოვანესი სასულიერო ცენტრი.
კუმისი
კუმისი გარდაბნის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს, თბილისი-მარნეულის საავტომობილო გზაზე. გარდაბნიდან იქ დაახლოებით 15 წუთში ჩახვალთ. კუმისი ისტორიულ წყაროებში პირველად XV საუკუნეში იხსენიება – 1462 წელს აქ ქართველებმა სასტიკად დაამარცხეს თურქმანთა ჯარი. კუმისის კლიმატი რბილია, კონტინენტური, ზამთარი მცირეთოვლიანია, ზაფხული – ცხელი, მშრალი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა ნული გრადუსია, აგვისტოსი – 24. ნალექების წლიური რაოდენობა 550 მმ-ს აღწევს, ჰაერის საშუალო წლიური ფარდობითი ტენიანობა კი 68%-ია. მზის ნათების ხანგრძლივობა წელიწადში 2200 საათია. ფლორა შედარებით ღარიბია. აქ უმთავრესად ველური მცნარეულობა ხარობს.
კუმისში საკურორტო ობიექტი არ არის, აქაური ტალახი თბილისის ბალნეოლოგიურ კურორტზე და სხვა სამკურნალო დაწესებულებებში ჩამოაქვთ.
კუმისშია ორბელიანთა საგვარეულო სასახლე, მაგრამ მისი მთავარი ღირსშესანიშნაობა მაინც ტბაა, რომლის ფსკერი სამკურნალო თვისების მქონე ტალახითაა მოფენილი. კუმისის ტბა ქართველი მეთევზეების მექაა. აქ იჭერენ სარკისებრ კობრს, თეთრ ამურს, ხრამულს, წვერას, ჭანარს, გველანას, გამბუზიას...
კუმისის ტბაზე ყოველი წლის სექტემბერში იმართება ოჩოპინტრეობა – მეთევზეები ერთად თევზაობენ, დაჭერილ თევზს ერთად ამზადებენ და მთელი ღამე ილხენენ.
თუ თქვენც გადაწყვეტთ სათევზაოდ წასვლას, გაითვალისწინეთ – ტბის შემოგარენი სავსეა კოღოებით, ამიტომ ისე ჩაიცვით, რომ არ დაგკბინონ ან სხეული რეპელენტით – მწერების საწინააღმდეგო სითხით – დაიმუშავეთ.
ნინია მაჭარაშვილი
გვანცა გოგოლაძე

მოკლედ | ვრცლად

 
 
სიახლეები
ავერსის მტრედი ბარათის გათამაშება...
ვრცლად  
 
საქველმოქმედო ფონდი ”ავერსი”

საქველმოქმედო ფონდ “ავერსი”–ს მიერ 2014 წლის მარტის თვეში გაწეული დახმარებები...

ვრცლად