კვანძოვანი ქირურგია

 

 
 

ჟურნალის სექტემბრის (08) ნომერში იხილეთ:

სტუმრად სტომატოლოგთან
 
  კბილის ექიმის შიში ლამის დაბადებიდან თან გვდევს. ეს ფობიის განსაკუთრებული ფორმაა, რომელიც ბურღის ხმასთან, ნემსის ჩხვლეტასა თუ სტომატოლოგიურ სავარძელთან ასოცირდება. რა ტექნოლოგიები აღარ შეიმუშავა თანამედროვე მედიცინამ იმისთვის, რომ “ღიმილის ექიმთან” ვიზიტი კომფორტული გაეხადა. შიშმა მართლაც იკლო, თუმცა სრულ ბედნიერებამდე ჯერ კიდევ შორია.
არადა, ნაკლებად რომ გვეშინოდეს კბილის ექიმის და პროფილაქტიკის მიზნით წელიწადში ერთხელ მაინც ვსტუმრობდეთ მას, რთულ მანიპულაციებს იოლად ავიცილებდით თავიდან. უკეთესად რომ ვიცავდეთ პირის ღრუს ჰიგიენას, შესაძლოა სულაც არ დაგვჭირვებოდა სტომატოლოგიურ სავარძელში ჯდომა.
დიახ, შიშიც კი ვერ გვაიძულებს, კბილებსა და ღრძილებს სათანადოდ მოვუაროთ. ჰოდა, სტომატოლოგიურ პრობლემებსაც არ სძინავთ – ხან კბილი წამოგვტკივდება, ხანაც სისხლმდენი ღრძილი შეგვაწუხებს...
ყველაზე ხშირი მიზეზი
მაინც რა მიზეზით მივმართავთ კბილის ექიმს ყველაზე ხშირად?
სტატისტიკის თანახმად, სტომატოლოგიურ სავარძელში უმეტესად კარიესის გამო ვხვდებით, კარიესის მთავარი მიზეზი კი, თავის მხრივ, ნახშირწყლებით მდიდარი საკვები და პირის ღრუს არასათანადო ჰიგიენაა.
კბილებს ყველა იხეხავს, მაგრამ კარიესი მაინც უჩნდებათ. როგორც ჩანს, ჩვენში არასწორი წარმოდგენა აქვთ კბილების გამოხეხვის ტექნიკაზე და, საზოგადოდ, პირის ღრუს ჰიგიენაზე.
დაიხსომეთ: ყველაზე უკეთ პირადი სტომატოლოგი აგიხსნით, როგორ მოუაროთ პირის ღრუს, რომელი ჯაგრისი შეიძინოთ და რამდენად ხშირად გამოცვალოთ იგი. პირის ღრუს ჰიგიენის თავისებურებები დამოკიდებულია ასაკზე, კბილების მდგომარეობაზე, პროთეზის არსებობა-არარსებობაზე და სხვა. ზოგადი წესი კი ასეთია: კბილები დღეში ორჯერ მაინც უნდა გამოვიხეხოთ, ერთხელ – უთუოდ ძილის წინ, ხოლო ჯაგრისის შეცვლა თვეში-თვენახევარში ერთხელ არის აუცილებელი.
საზოგადოდ კი, როდესაც ექიმი კარიესულ დეფექტს შეამჩნევს, ეს იმის მანიშნებელია, რომ პათოლოგიური პროცესი დიდი ხანია დაიწყო. საკონტროლო-პროფილაქტიკური ვიზიტი გაცილებით ადრე რომ განხორციელებულიყო, დეფექტი არ ჩამოყალიბდებოდა ან მისი ზომა გაცილებით ნაკლები იქნებოდა, ხოლო პროცედურა – საგრძნობლად იოლი და იაფი. რაც უფრო შორს მიდის კარიესული პროცესი, მით უფრო რთულდება, ხანგრძლივდება და ძვირდება სტომატოლოგიური მანიპულაცია.
ჩხვლეტის მეშინია
საანესთეზიო საშუალებები, რომლებსაც ამჟამად იყენებენ სტომატოლოგიაში, როგორც მოზრდილებისთვის, ისე ბავშვებისა და ორსულებისთვისაც სრულიად უსაფრთხოა. გარდა ამისა, უმტკივნეულოა ნემსის ჩხვლეტაც, რომლის მეშვეობითაც საანესთეზიო საშუალება ორგანიზმში ხვდება. ჩხვლეტის ადგილს ექიმი წინასწარ ამუშავებს სპეციალური გემრიელი (მარწყვის, ბანანის, ჟოლოს, შოკოლადის) ჟელეთი, რომელიც ლორწოვან გარსს აბუჟებს. თანაც სტომატოლოგიური ინექციებისთვის საჭირო ნემსის დიამეტრი გაცილებით მცირეა, ვიდრე კუნთში გასაკეთებელი ერთჯერადი შპრიცის ნემსისა – თამამად შეიძლება, თმის ღერს შევადაროთ.
ამრიგად, დღეს სტომატოლოგთან ვიზიტი სრულებით აღარ არის უსიამოვნო პროცესი; მთავარია, სათანადო კვალიფიკაციისა და პროფესიული განათლების სპეციალისტს მიმართოთ.
ალერგია იცისო
სტომატოლოგიური მანიპულაციის დროს არცთუ იშვიათი ყოფილა ალერგიული რეაქცია, ამიტომ ვიდრე სტომატოლოგი პაციენტს ორგანიზმში საანესთეზიო პრეპარატს შეუყვანს, უნდა გაარკვიოს, ალერგიული ხომ არ არის იგი ამ პრეპარატის მიმართ. განსაკუთრებული ყურადღება ექიმს მაშინ მართებს, თუ ადამიანს მანამდე არასოდეს გაუკეთებია საანესთეზიო საშუალების ინექცია ან ანესთეზიის შედეგად ერთხელ მაინც განვითარებია ალერგიული რეაქცია. ამ შემთხვევაში მას ალერგიული სინჯი უნდა გაუკეთდეს. მხოლოდ ამ სინჯის შედეგად გაცემული დასკვნის საფუძველზეა შესაძლებელი ანესთეზიის უსაფრთხოდ ჩატარება.
სპეციალური მიდგომა არსებობს იმ პაციენტების მიმართ, ვისაც მძიმე დაავადება აქვს. მაგალითად, გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მძიმე დაავადების მქონეთათვის შექმნილია საანესთეზიო საშუალებათა ცალკე ხაზი, რომელიც მეტად დამზოგველად მოქმედებს ორგანიზმზე.
საზოგადოდ კი, თანამედროვე სტომატოლოგია გაცილებით დამზოგველია – ნაკლებად მტკივნეული და ნაკლებად ტრავმული. ასე რომ, კბილის ექიმთან ვიზიტის გადადება არ ღირს – პროფილაქტიკა არასოდეს იქნება ზედმეტი.
კარიესის ტყვეობაში
მიზეზი, რომელიც ყველაზე ხშირად გვაიძულებს კბილის ექიმთან მისვლას, ჭიანი კბილია. სტომატოლოგები “ჭიას” კარიესს უწოდებენ.
კარიესი სხვა არაფერია, თუ არა ღრმული, რომელიც კბილის მაგარი ქსოვილის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება.
კბილის ქსოვილი ადამიანის ორგანიზმის ყველაზე მაგარი ქსოვილია. ეს არც არის გასაკვირი: კბილის მინანქრის 95% ხომ მყარი მინერალური მარილებისგან შედგება, რომელთა მთავარი კომპონენტი კალციუმია.
მინანქართან ერთად კბილის მაგარ ქსოვილს ქმნის დენტინიც. მინანქარი კბილის მხოლოდ ხილულ, ღრძილიდან ამოშვერილ ნაწილს ფარავს, მის შიგნით არსებული შრე და მთელი დანარჩენი კბილი – ფესვი და ყელი – კი დენტინისგან შედგება. ის მინანქარზე რბილია, რადგან მასში უფრო დაბალია მყარი მინერალური ნივთიერებების შემცველობა. ამიტომაც არის, რომ თითქოს დაუზიანებელი მინანქრის ქვეშ დენტინი ხშირად დაშლილია – შედარებით რბილი ქსოვილი იოლად და სწრაფად ზიანდება.
აი, ტკივილს კი არც დაზიანებული მინანქარი იწვევს და არც დენტინი. დისკომფორტის მიზეზი დენტინის შუაგულში – კბილის არხში – მოთავსებული ნერვი გახლავთ.
კარიესსაც აქვს საფეხურები
კარიესი განვითარების რამდენიმე სტადიას გაივლის. ძნელი მისახვედრი არ უნდა იყოს, რომ რაც უფრო ღრმაა ხვრელი, მით უფრო შორს არის წასული კარიესული პროცესი ანუ კბილის ქსოვილის დემინერალიზაცია.
საწყისი კარიესი – ასე უწოდებენ მინანქრის დაშლის საწყის სტადიას, როდესაც კბილზე მხოლოდ პატარა მუქ ლაქას თუ შეამჩნევთ. ამ დროს მინანქარი ზედაპირულად არის დაზიანებული.
საშუალო კარიესი – კარიესული ღრუ დენტინამდე აღწევს.
ღრმა კარიესი – ამ დროს ხვრელი დენტინსაც გაივლის და პულპამდე – არხში მდებარე რბილ ქსოვილამდე – და, შესაბამისად, ნერვამდე ჩადის.
იმისთვის, რომ პაწაწინა დაზიანებული უბნიდან ღრმა კარიესი ჩამოყალიბდეს, საკმაოდ ბევრი დრო – წელიწადი-წელიწადნახევარი მაინც არის საჭირო. თუ პროცესი საწყის ეტაპზე აღმოვაჩინეთ და სათანადო ზომებიც მივიღეთ, ჭიანი კბილი კარგა ხანს აღარ შეგვაწუხებს.
რა აჩენს კარიესს
პირის ღრუ უამრავი ბაქტერიით არის დასახლებული, რომლებსაც, ჩვეულებრივ, არავითარი ზიანი არ მოაქვთ. ცუდი ის არის, რომ ცხოველმყოფელობის პერიოდში ეს მიკროორგანიზმები გამოიმუშავებენ მჟავას (მათ შორის ყველაზე აგ
რესიული რძემჟავაა), რომელიც კბილის ქსოვილს შლის. რაკი პირის ღრუს ბინადარი ბაქტერიები ძირითადად ნახშირწყლებით იკვებებიან და სწორედ მათი დაშლის შედეგად წარმოქმნიან მავნე მჟავებს, ტკბილეული კბილების მთავარ მტრად შერაცხეს, მაგრამ, როგორც მოგვიანებით აღმოაჩინეს, მნიშვნელობა ჰქონია არა მირთმეული ნახშირწყლების (ნამცხვრების, კანფეტების) რაოდენობას, არამედ პირის ღრუში მათი დაყოვნების ხანგრძლივობას. უფრო მარტივად რომ ვთქვათ, რაც უფრო მალე მოვაცილებთ კბილებს ტკბილეულის ნარჩენებს, მით მეტად შევამცირებთ კარიესის განვითარების რისკს.
ამისთვის დღესდღეობით მრავალი საშუალება არსებობს: ჯაგრისი, ფლოსი (სპეციალური ძაფი), საღეჭი რეზინი.
ვიჭერთ თადარიგს
კარიესი მეტწილად კბილის გვირგვინის რელიეფურ ზედაპირზე ჩნდება (ასეთი რელიეფი უმეტესად ბავშვებს აქვთ), რადგან საკვების ნამცეცები უმთავრესად კბილის დაღარულ უბნებში გროვდება. როდესაც სტომატოლოგი პირის ღრუს ათვალიერებს, მას შეუძლია, წინასწარ განსაზღვროს, სად გაჩნდება კარიესი. პროფილაქტიკის მიზნით სტომატოლოგმა შესაძლოა შემოგთავაზოთ ფისურების ჩაბეჭდვა ანუ ჰერმეტიზაცია – სპეციალური საბჟენი მასალით  იმ ბუნებრივი ღრმულების ამოვსება, სადაც კარიესის განვითარების ალბათობა მაღალია. საჭიროა თუ არა და  რა ასაკშია მიზანშეწონილი  ჰერმეტიზაცია, პირადმა სტომატოლოგმა უნდა გადაწყვიტოს.
როდესაც ექიმი კარიესულ დეფექტს ამჩნევს, პათოლოგიური პროცესი იმ დროისთვის უკვე დიდი ხნის დაწყებულია. საკონტროლო-პროფილაქტიკური ვიზიტი გაცილებით ადრე რომ განხორციელებულიყო, კარიესი არ ჩამოყალიბდებოდა, ანდა დეფექტი გაცილებით პატარა იქნებოდა, ხოლო პროცედურა – საგრძნობლად იოლი და იაფი. რაც უფრო შორს მიდის კარიესული პროცესი, მით უფრო რთულდება, ხანგრძლივდება და ძვირდება სტომატოლოგიური მანიპულაცია.
ამჟამად კარიესული დეფექტის რესტავრაციისთვის ძალზე მაღალი ხარისხის მასალებს იყენებენ. მათი მეშვეობით რესტავრირებულ კბილს ჯანმრთელისგან პრაქტიკულად ვერც კი გაარჩევთ. თუ რესტავრირება დაგვიანებულია, ექიმი პროთეზირებას გირჩევთ. აქვე უნდა ითქვას, რომ  ტერმინი “პროთეზი” ყოველთვის არ აღნიშნავს მოსახსნელ კონსტრუქციას. პროთეზირების არსი დაკარგული კბილების ორთოპედიული კონსტრუქციით აღდგენაა. მას მაშინ მიმართავენ, როცა პრობლემის მოგვარება თერაპიული გზით უკვე შეუძლებელია. პაციენტმა და მისმა პირადმა ექიმმა ერთობლივად უნდა შეარჩიონ პროთეზის მასალა და ტიპი.
არსებობს რეკონსტრუქციის სხვა, უფრო თანამედროვე საშუალებებიც, მაგალითად, კბილის იმპლანტაცია. ამ დროს ყბის ძვალში ლითონის სპეციალური შენადნობისგან დამზადებული ხელოვნური ფესვი ინერგება.  იმპლანტაცია დღეს მეტად პოპულარულ სტომატოლოგიურ მანიპულაციად ითვლება.
ხანდაზმული კარიესი
სტომატოლოგები აღნიშნავენ, რომ კარიესს შესაძლოა ორი წლის ასაკშიც შევხვდეთ. ეს ის პერიოდია, როდესაც პირის ღრუში ჯერ კიდევ არ არის ამოჭრილი ყველა სარძევე კბილი, ამიტომ კბილების კარიესით დაზიანება საგანგაშო მდგომარეობად მიიჩნევა (ყოველ შემთხვევაში, ასე მიაჩნიათ განვითარებული ქვეყნების სტომატოლოგიურ და პედიატრიულ საზოგადოებებს), ოთხი-ხუთი წლის ბავშვებს კი კბილები ზოგჯერ ისე აქვთ დაზიანებული, რომ მათი შენარჩუნება შეუძლებელია.  
სარძევე კბილების კარიესი უმთავრესად მუცლად ყოფნის პერიოდში მოქმედი ფაქტორებით არის განპირობებული. დიდი მნიშვნელობა აქვს ორსულობის მიმდინარეობას, ტოქსიკოზის არსებობა-არარსებობას,  ვინაიდან ტოქსიკოზის დროს ორგანიზმი სითხეს და მასში გახსნილ მინერალურ ნივთიერებებს კარგავს. ამავე პერიოდში ხდება სარძევე კბილების ჩანასახების ფორმირება და მინერალიზაცია. თუ ჩანასახს საჭირო ნივთიერებები დააკლდა, ამოიჭრება გარეგნულად ჯანსაღი, მაგრამ სუსტი, დაზიანებისკენ მიდრეკილი კბილი. კბილებს კიდევ უფრო აზიანებს ორსულობის დროს დედის მიერ გადატანილი ინფექცია, რკინის დეფიციტი, რომელიც ჰემოგლობინის ნაკლებობით ვლინდება, ზოგიერთი პრეპარატი. დაბადების შემდეგ კი კბილების დაზიანებას გარეგანი ფაქტორებიც, მაგალითად, ტკბილეულის ჭარბი მიღება უწყობს ხელს. ბევრი მშობელი ღამით ატირებულ ჩვილს დასამშვიდებლად ჩაის, ფაფას ან სხვა ტკბილ საკვებს აძლევს. ზოგიერთი მთელი ღამე წოვს საწოვარიან ბოთლს. უფრო მოზრდილ ასაკში ამ ფუნქციას წარმატებით ითავსებენ კანფეტები. ისიც უნდა ითქვას, რომ საწუწნ კარამელს კბილთან უფრო მეტხანს აქვს შეხება და ამიტომ უფრო მეტადაც აზიანებს, ვიდრე, ვთქვათ, შოკოლადი.
შეცდომაა ფიქრი, რომ არაფერი დაშავდება, თუ კარიესულ სარძევე კბილს კი არ ვუმკურნალებთ, პირდაპირ ამოვიღებთ. სარძევე კბილს თავისი ფუნქცია და პირის ღრუში ყოფნის განსაზღვრული ვადა აქვს, რომლის თვითნებური დარღვევაც მიზანშეუწონელია. ბავშვს სულ ოცი სარძევე კბილი აქვს. მეექვსე ძირითადი კბილი ექვსი წლის ასაკში ამოდის; თუ მეზობელი თავის ადგილას არ დახვდა, აუცილებლად იქით გადაინაცვლებს – აუთვისებელი ტერიტორიების მიერთება კბილებსაც უყვართ, ხოლო 11-12 წლის ასაკში ამოსასვლელ მცირე ძირითად კბილს ადგილი აღარ დახვდება. აუცილებლად დაირღვევა თანკბილვა, საჭირო გახდება ხანგრძლივი ორთოდონტიული მკურნალობა.
ასე რომ, კბილებზე ზრუნვა, როგორც არაერთხელ გვითქვამს, მუცლად ყოფნის პერიოდიდანვე უნდა დავიწყოთ. აღარაფერს ვამბობთ ბავშვობის ასაკზე...
დაკარგული კბილის განსაცდელი
დაავადებას, რომელიც სისხლმდენ ღრძილებსა და კბილების უეცარ დაკარგვასთან ასოცირდება, პაროდონტიტი ეწოდება. ამ დაავადების გამო ადამიანი ხუთჯერ უფრო ხშირად კარგავს კბილებს, ვიდრე კარიესის გართულების მიზეზით. განვითარებულ ქვეყნებში 21-იდან 50 წლამდე ასაკის მოსახლეობაში მისი გავრცელება დაახლოებით 15%-ია, 50 წელს გადაცილებულებში კი 30%.
მიზეზების ძიებაში
ვიდრე მიზეზებზე გადავიდოდეთ, მოდი, ანატომიას გადავავლოთ თვალი. პაროდონტი იმ ქსოვილთა კომპლექსია, რომლებიც კბილს კბილბუდეში აკავებს. ეს კომპლექსი მოიცავს ღრძილს, კბილბუდის ძვლოვან ქსოვილს, პერიოდონტს (შემაერთებელქსოვილოვანი ბოჭკოების კომპლექსს, რომელიც კბილს კბილბუდის ძვალთან აკავშირებს) და ცემენტს, რომლითაც დაფარულია კბილის ფესვი. პაროდონტიტი პაროდონტის ანთებითი დაავადებაა, პაროდონტოზი კი დისტროფიული, არაანთებითი.
პაროდონტიტი ვითარდება იმუნური ძალების დაქვეითების ფონზე, ადგილობრივი ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად, ზოგჯერ კი ორგანიზმის ამა თუ იმ სისტემის დაავადება პაროდონტის ისეთ სერიოზულ ცვლილებებს იწვევს, რომ ადგილობრივი ფაქტორები უკანა პლანზე გადადის. პაროდონტიტის განვითარებაში გარკვეულ როლს ასრულებს გენეტიკაც.
ადგილობრივი ფაქტორები ვახსენეთ: კბილის მიკრობული ბალთა, კბილის ქვა, არასწორად გაკეთებული ბჟენი და ორთოპედიული კონსტრუქცია, კარიესული ღრუები კბილების შემხებ ზედაპირებზე და კბილის ყელის მიდამოში, თანკბილვისა და ცალკეული კბილების დგომის ანომალია ის მუდმივმოქმედი გამღიზიანებლებია, რომლებიც პაროდონტის ანთებას იწვევს და პაროდონტიტის მიმდინარეობას ამძიმებს.
გაითვალისწინეთ, რომ კბილის მიკრობული ბალთა ანუ ბაქტერიული ნადები ანთების პირველადი გამომწვევი ფაქტორია.
როგორ ამოვიცნოთ
პაროდონტიტის ნიშნებია:
. ღრძილებიდან სისხლდენა;
. ჰიპერემიული (გაწითლებული), შესივებული და მგრძნობიარე ღრძილები;
. ღრძილებისა და კბილების დაშორიშორება (ღრძილის ქსოვილი კბილის ზედაპირს მჭიდროდ აღარ ეკვრის);
. სივრცის გაჩენა კბილებს შორის;
. კბილების მორყევა, გადაადგილება;
. კბილებზე ქვებისა და ნადების არსებობა;
. უსიამოვნო სუნი პირის ღრუში.
პაროდონტიტის დიაგნოსტიკის ძირითადი მეთოდია პაროდონტული ჯიბის სიღრმის განსაზღვრა. პაროდონტული ჯიბე წარმოიქმნება კბილ-ღრძილის შეერთების დარღვევისას პაროდონტის შემადგენელი ქსოვილების დესტრუქციის შედეგად. სწორედ ამ ჯიბის სიღრმეა პაროდონტიტის სადიგნოზო მთავარი კრიტერიუმი.
პაროდონტის გამოკვლევის სხვა მეთოდებიდან აღსანიშნავია რენტგენოლოგიური და ლაბორატორიული მეთოდები. ძვლოვან ქსოვილში ცვლილებების შეფასება სწორედ რენტგენოლოგიურად ხდება. დაავადების დიაგნოსტიკისა და მედიკამენტური სამკურნალო საშუალებების ასარჩევად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება პაროდონტულ ჯიბეში პათოგენური მიკროფლორის შემადგენლობის დადგენას, რაც ლაბორატორიულ კვლევას წარმოადგენს.
როგორ გადავარჩინოთ კბილი
პაროდონტის დაავადებათა მკურნალობა ინდივიდუალურად და კომპლექსურად უნდა ჩატარდეს. კომპლექსურობა ადგილობრივი და ზოგადი მეთოდების ერთობლიობას გულისხმობს. ზოგადი მკურნალობა მოიცავს სომატური პათოლოგიების მკურნალობას შესაბამის სპეციალისტებთან, ანთების საწინააღმდეგო, მასტიმულირებელ და ზოგადგამაჯანსაღებელი თერაპიას.
ადგილობრივი მკურნალობა ითვალისწინებს ადგილობრივი გამღიზიანებლების – არასწორად გაკეთებული ბჟენებისა და ორთოპედიული კონსტრუქციების მოცილებას, თანკბილვის ანომალიების გამოსწორებას, ნადებისგან, ღრძილზედა და ღრძილქვედა ქვებისგან პირის ღრუს გაწმენდას, პირის ღრუს მოვლის სწავლებას.
კბილის ნადების, ღრძილზედა და ღრძილქვედა ქვების მოცილება ულტრაბგერითი სკალერის საშუალებით ხდება. ღრძილებში ანთებითი მოვლენების ჩასაქრობად სხვადასხვა მალამოს იყენებენ. საჭიროა პაროდონტული ჯიბეების მედიკამენტებით დამუშავებაც.
პაროდონტიტის სამკურნალოდ თერაპიულთან ერთად მიღებულია ქირურგიული და ორთოპედიული მეთოდებიც.
პაროდონტიტის პროფილაქტიკა მუცლად ყოფნის პერიოდიდანვე უნდა დაიწყოს – დედის ჯანმრთელობა ხომ ჯანმრთელი ბავშვის დაბადების საწინდარია. ორსულობის დროს აუცილებელია სტომატოლოგთან, სულ მცირე, სამი ვიზიტი: ორსულობის დადგენისთანავე, ორსულობის მეორე ნახევარში და მშობიარობის წინ. ორსულობისას მიმდინარე ჰორმონული ცვლილებები ააგრესიულებს პირის ღრუს ფლორას. ამერიკის პაროდონტოლოგიის აკადემიის მონაცემებით, ორსულთა 50%-ს ორსულთა გინგივიტი აღენიშნება. სტომატოლოგთან ვიზიტის დროს უნდა მოხდეს პირის ღრუს სანაცია, პირის ღრუს ჰიგიენის სწავლება, ორსულმა უნდა მიიღოს ინდივიდუალური რეკომენდაციები. მხოლოდ ამგვარად ავიცილებთ თავიდან ორსულთა პაროდონტის დაავადებებს.
მოუვლელობის ბრალია?
პირის ღრუს გამუდმებით სჭირდება მოვლა. ჰიგიენის უგულებელყოფა გაცილებით უარეს შედეგებს იწვევს, ვიდრე მრავალ ჩვენგანს წარმოუდგენია. მოუვლელი კბილები და ღრძილები, გარდა იმისა, რომ უსიამოვნო შესახედავია, პათოლოგიურ პროცესებსაც აძლევს დასაბამს. ერთ-ერთი ასეთი პათოლოგია გინგივიტია.
გინგივიტი ღრძილების ანთებაა, რომელიც ღრძილებიდან სისხლდენით, ლორწოვანი გარსის შეშუპებითა და ტკივილით ვლინდება. გინგივიტის ყველაზე გავრცელებული მიზეზებია კბილის ნადები, უხარისხო ბჟენი და ხელოვნური გვირგვინი, რომელიც ღრძილის ქსოვილს აზიანებს. არცთუ იშვიათად ანთებით პროცესს ზოგიერთი მედიკამენტის მიღება და ორსულობაც უწევს პროვოცირებას.
თუ ღრძილების ანთებას, რომელსაც თავდაპირველად ზედაპირული ხასიათი აქვს, ყურადღება არ მივაქციეთ, ის გაღრმავდება და პათოლოგიური პროცესი ღრძილის ქსოვილიდან ძვლამდე გავრცელდება. წარმოიქმნება ე.წ. პაროდონტული ჯიბეები, რომლებშიც ბაქტერიები დაიბუდებენ და საბოლოოდ საქმე პაროდონტიტამდე – კბილის მორყევამდე და დაკარგვამდე მივა.
გინგივიტის საუკეთესო პროფილაქტიკა პრის ღრუს სათანადო მოვლა და სტომატოლოგთან პერიოდული ვიზიტია.
ნუ დააყოვნებთ და ეწვიეთ ექიმს, თუ:
. კბილებზე ნადები გაგიჩნდათ,
. კბილები ზედმეტად მგრძნობიარეა ცხელისა და ცივის მიმართ;
. ღრძილებიდან სისხლი ჟონავს (ტრავმის გამო ხანმოკლე სისხლდენა არ იგულისხმება);
. (გ)აწუხებთ პირიდან უსიამოვნო სუნი.
ამჟამად გინგივიტის სამკურნალო მრავალი ეფექტური საშუალება არსებობს, მათ შორის – პროპროლის დენტი, პროპროლის პაროდონტი, ლაკალუტ აქტივი.
მცენარეული სავლებები
. მოკრიფეთ ალოეს ქვედა ფოთლები, გარეცხეთ ცივი ანადუღარი წყლით, დააჭერით ეკლები, დაკეპეთ წვრილად (0,2-0,3 მმ-იან ნაჭრებად), გაახვიეთ დოლბანდში და გაწურეთ. გამოივლეთ პირში.
. აიღეთ 1 ს. კ. გველის სუროს დაქუცმაცებული ფოთოლი, დაასხით ერთი ჭიქა წყალი და 20 წუთი ადუღეთ. ეს ნახარში სასარგებლოა კბილის ტკივილის დროსაც.
. აიღეთ 1 ჩ. კ. კულმუხოს დაქუცმაცებული ფესვი, დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე, ადუღეთ 15 წუთი ნელ ცეცხლზე, დააყენეთ 4 საათი და დღეში 3-4-ჯერ გამოივლეთ პირში.
. აიღეთ 2 ს. კ. მუხის დაქუცმაცებული ქერქი, დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე წყალი და ნახევარი საათი ნელ ცეცხლზე ადუღეთ, გააგრილეთ და კვლავ წამოადუღეთ. გამოივლეთ პირის ღრუში დღეში 6-7-ჯერ.
. მუხის ქერქის ნახარში ასეც მზადდება: 1 ს. კ. დაქუცმაცებულ ქერქს დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე წყალი, ადუღეთ ნელ ცეცხლზე 15 წუთი, გააგრილეთ და გამოივლეთ პირში დღეში 2-3-ჯერ.
. აიღეთ 1 ს. კ. დაქუცმაცებული კრაზანას ბალახი, ჩაყარეთ ჭურჭელში, დაასხით ნახევარი ლიტრი არაყი, მჭიდროდ დაახურეთ თავზე და ერთი კვირით დააყენეთ. 40 წვეთი გააზავეთ ნახევარი ჭიქა წყლით და პირში გამოივლეთ. იდეალური საშუალებაა უსიამოვნო სუნის გასაქრობად.
. აიღეთ 1 ჩ. კ. წნორის დაქუცმაცებული ქერქი, დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე წყალი, შეფუთეთ, დააყენეთ 4 საათით, შემდეგ გაფილტრეთ და პირში გამოივლეთ.
. წნორისგან ნაყენი ასეც მზადდება: 15 გ დაქუცმაცებულ ქერქს დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე წყალი, ჩაასხით თავდახურულ მომინანქრებულ ჭურჭელში და ადუღეთ ნახევარი საათი წყლის ორთქლზე, ცხელივე გაფილტრეთ და კვლავ წამოადუღეთ. გარდა გამოვლებისა, ეს ნაყენი შეგიძლიათ გამოიყენოთ აბაზანისთვისაც ქვედა კიდურების ჭარბი ოფლიანობის, ასევე ვენების ვარიკოზული გაგანიერების დროს, ხოლო მისი დალევა (1 ს. კ. დღეში 4-5-ჯერ) კარგია ფაღარათის დროს.
. ასევე: აიღეთ 3 წილი წნორის დაქუცმაცებული ქერქი და 2 წილი ცაცხვის ყვავილი. 2 ს. კ. ნარევს დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე, შეფუთეთ და 30-40 წუთით დააყენეთ, შემდეგ გაფილტრეთ. გამოივლეთ თბილი.
. აიღეთ 1 ს. კ. გულყვითელას ყვავილი, დაასხით ერთი ჭიქა მდუღარე, შეფუთეთ და 1 საათით დააყენეთ. გამოივლეთ პირში დღეში 2-3-ჯერ. ან გულყვითელას სპირტხსნარი გააზავეთ ერთი ჭიქა ანადუღარი თბილი წყლით და ისე გამოივლეთ.
ცხრათვიანი გამოცდა
“ჯანმრთელი კბილი ჩამომეშალა”, “კბილს კბილზე ვკარგავ. არადა, ისეთი ჯანმრთელი კბილები მქონდა!” – ხშირად მოისმენთ ორსულებისგან. სწორედ ამ კრიტიკული ცხრა თვის განმავლობაში შეგვახსენებს ხოლმე კბილი, რომ სტომატოლოგთან ვიზიტი ურიგო არ იქნებოდა. არც კალციუმის პრეპარატების მიღება აწყენდა მომავალ დედას... მოდი, ერთად გავარკვიოთ, რა სტომატოლოგიური პრობლემები აწუხებს ორსულებს.
რა ემართება კბილს
ორსულობისას რამდენიმე სტომატოლოგიური პრობლემა იჩენს თავს. ყველაზე ხშირად – ღრძილების ანთებითი დაავადება გინგივიტი, რომელიც უმთავრესად ორგანიზმში მომხდარი ჰორმონული ცვლილებების ბრალია. არც კარიესს სძინავს – უამრავი ქალი აღნიშნავს, რომ დაორსულებამდე საღი და მაგარი კბილები ჰქონდათ, ორსულობისას კი გვირგვინი ჩამოეშალათ. კარიესს უმთავრესად კალციუმის დეფიციტი განაპირობებს. იოლი მისახვედრია, რატომაც: მომავალი დედა ხომ ამ ელემენტს ნაყოფსაც უნაწილებს. თუმცა ამერიკის სტომატოლოგთა ასოციაციის (ADA) ბოლოდროინდელი გამოკვლევების თანახმად, კალციუმის ის ოდენობა, რომელსაც ორსული საკვების მეშვეობით იღებს, სავსებით საკმარისია, რომ კბილების სტრუქტურა არ დაირღვეს. საჭიროების შემთხვევაში კალციუმი ნაყოფს არა კბილებიდან, არამედ ძვლებიდან მიეწოდება.
ამრიგად, შევთანხმდეთ, რომ კარიესის მიზეზი მეტწილად არასწორი კვებაა. მოარული აზრით, ორსულმა უნდა მიირთვას ყველაფერი, რაც სურს. ასე არამც და არამც არ შეიძლება. მაგალითად, ჭარბი ტკბილეული და პურ-ფუნთუშეული, გარდა იმისა, რომ წონის არასასურველ მატებას იწვევს, კბილებსაც აზიანებს.
გაითვალისწინეთ: ბავშვის კბილებზე მუცლად ყოფნის პერიოდიდანვე უნდა ვიზრუნოთ, რადგან სწორედ ამ დროს ვითარდება კბილის პირველი ჩანასახები.
სარძევე კბილების ჩასახვა მუცლად ყოფნის III-VI თვეს ხდება. ასე რომ, პროფილაქტიკა და კბილებზე ზრუნვა მომავალმა დედამ მართლაც ამ პერიოდიდანვე უნდა დაიწყოს.
სარძევე კბილების პრობლემა ბავშვს იმ შემთხვევაში შეიძლება გაუჩნდეს, თუ დედა ორსულობის დროს არასწორად იკვებებოდა, ჰქონდა მძიმე ტოქსიკოზი, გადაიტანა ინფექციური დაავადება და ა. შ.
ორსულის რაციონი საგანგებოდ უნდა შეირჩეს. მისთვის სასურველია ისეთი საკვები, რომელიც C და B ჯგუფის ვიტამინებით არის მდიდარი. C ვიტამინს უხვად შეიცავს ციტრუსი, B ვიტამინს – ხორბალი, ხორცი, თევზი.
უსაფრთხო ვიზიტი
ბევრი ორსული სტომატოლოგთან ვიზიტს მხოლოდ იმიტომ ერიდება, რომ ეშინია, საანესთეზიო საშუალებებმა ნაყოფს არ ავნოს. არაფრით არ შეიძლება, შიშის გამო ორსულმა კბილის ძლიერი ტკივილი აიტანოს ან, თუ სერიოზული პრობლემა აქვს, ექიმთან მისვლა მშობიარობის შემდგომი პერიოდისთვის გადადოს. თუ აუცილებელი არ არის, ორსულობის პირველ ტრიმესტრში უხეშ სტომატოლოგიურ პროცედურებს და ნაყოფისთვის ტოქსიკური საანესთეზიო საშუალებების გამოყენებას ექიმი ისედაც მოერიდება, კბილების გაწმენდა კი ორსულობის ნებისმიერ ეტაპზეა შესაძლებელი.
სასურველია, მესამედან მერვე თვემდე (მეორე ტრიმესტრსა და მესამე ტრიმესტრის პირველ ნახევარში) ორსული ერთხელ მაინც ეწვიოს სტომატოლოგს, მიიღოს მისი კონსულტაცია და საჭიროების შემთხვევაში იმკურნალოს.
საანესთეზიო საშუალებების უმრავლესობა შეიცავს ადრენალინს, რომელიც საშვილოსნოს შეკუმშვას იწვევს, ამიტომ პირველ ტრიმესტრში, როცა ნაყოფი მტკიცედ არ არის მიმაგრებული საშვილოსნოს კედელს, მათი გამოყენება არასასურველია. მართალია, ისეთი საანესთეზიო საშუალებებიც არსებობს, რომლებიც ადრენალინს არ შეიცავს, მაგრამ ისინი ნაკლებეფექტურია, ვინაიდან ადრენალინი ანესთეზიის მოქმედებას აძლიერებს.
ვიდრე სტომატოლოგს მიმართავდეს, სასურველია,, ორსულმა კონსულტაცია გინეკოლოგთან გაიაროს. თუ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, მაგალითად, მომატებული არ აქვს საშვილოსნოს ტონუსი, სტომატოლოგიურ მანიპულაციებსა და მკურნალობას ჩვეულებრივ ჩაუტარებენ.
როგორ მოვუაროთ პირის ღრუს
ორსულმა კბილებს ჩვეულებრივ უნდა მოუაროს, არავითარი განსაკუთრებული წესის დაცვა არ არის საჭირო, თუმცა სასურველია, პირის ღრუს ოდნავ მეტი ყურადღება მიაქციოს, ვიდრე დაორსულებამდე. ურიგო არ იქნება, თუ გამოიყენებს სავლებს, რომელიც კბილებისა და ღრძილებისთვის სასარგებლო მინერალურ ნივთიერებებს შეიცავს. სასურველია სპეციალური ძაფის, ფლოსის, ხშირი გამოყენებაც.
კიდევ ერთხელ შეგახსენებთ: მომავალი დედის ჯანმრთელობა ბავშვის ჯანმრთელობის საწინდარია.
ვუვლით, ვწმენდთ, ვაკონტროლებთ
კბილების მოვლა – ეს კეთილშობილური საქმე – ბავშვობიდან უნდა დაიწყოს და მთელი სიცოცხლე გაგრძელდეს. სხვაგვარად წამდაუწუმ სტომატოლოგთან სიარული არ აგვცდება.
მოდი, კიდევ ერთხელ გადავავლოთ თვალი კბილების მოვლის ზოგად პრინციპებს და გავიხსენოთ, როგორ უნდა მოვიქცეთ, თუ კბილი დაგვიზიანდა.
პირველი კონტაქტი ჰიგიენასთან
კბილების გამოხეხვის მიზანი მათი ზედაპირიდან მიკრობების მოცილებაა. ერთ წლამდე ამ პროცედურას შედარებით დამზოგველი ხასიათი უნდა ჰქონდეს. შეგვიძლია, ჭამის შემდეგ ნადები ჯაგრისის გარეშე მოვაცილოთ ბავშვს – თითზე დოლბანდი დავიხვიოთ, ჩვეულებრივ სასმელ ან სოდიან წყალში დავასველოთ და კბილებზე გადავატაროთ. ჩვილის კბილების მოსავლელად ეს მარტივი პროცედურა საკმარისია, ცოტა მოზრდილი ბავშვი კი ნელ-ნელა უნდა შევაჩვიოთ კბილის ჯაგრისისა და პასტის ხმარებას.
ვინაიდან სარძევე კბილის სტრუქტურა, მეტადრე _ ახალამოჭრილისა, მუდმივი კბილისაზე გაცილებით სუსტია, ბავშვისთვის ზედმიწევნით კარგი, საუკეთესო ჯაგრისი უნდა შევარჩიოთ, ისეთი, რომ არც მინანქარი დააზიანოს და არც დენტინი. თავდაპირველად შეიძლება ბავშვს კბილები მხოლოდ წყლით გავახეხვინოთ და როდესაც ამას შეეჩვევა, მერეღა ჩავრთოთ პროცედურაში კბილის პასტა.
საბავშვო კბილის პასტები ისეთი გემრიელია, რომ ბავშვები მას ტკბილეულად აღიქვამენ და ყლაპავენ. ქიმიური სტრუქტურა, რომელიც საკვებად არ არის გათვალისწინებული, კუჭ-ნაწლავში ხვდება და ქრონიკულ ინტოქსიკაციას იწვევს, ამიტომ საბავშვო კბილის პასტას უაღრესად ნატიფი ქიმიური ფორმულა უნდა ჰქონდეს, რომ ბავშვი არ მოწამლოს.
კბილის პასტა აუცილებლად უნდა შეიცავდეს ფთორს. ეს ნივთიერება კბილის პასტების შემადგენლობაში მას შემდეგ ჩართეს, რაც დამტკიცდა, რომ ამ სახით მისი ყოველდღიური ხმარება ათიდან 4-8 შემთხვევაში კარიესის საწინააღმდეგო სერიოზულ ეფექტს ახდენს. ამას მოწმობს ამერიკის, კანადის, საფრანგეთის, დიდი ბრიტანეთის გამოცდილება, სადაც კარიესის მაჩვენებელი დღეს ძალიან დაბალია. ამ მხრივ უნიკალურია “ლაკალუტის” საბავშვო კბილის პასტების სერია. მათი გამოყენება პირველი კბილის ამოჭრისთანავე შეიძლება. “ლაკალუტის” საბავშვო კბილის პასტების სერია მოიცავს ოთხ წლამდე, ოთხიდან რვა წლამდე და რვა წელს გადაცილებული ბავშვებისთვის განკუთვნილ ნაწარმს. ფთორის შემცველობა მათში ასაკის შესაბამისია. გარდა ამისა, საბავშვო “ლაკალუტში” არ არის შაქარი, რომელიც, როგორც იცით, აზიანებს კბილებს. დაბოლოს, ის სათანადო ოდენობით შეიცავს A და E ვიტამინებს.
თუ ადამიანი არც კბილებს იხეხავს და არც მაგარ საკვებს იღებს, მით უმეტეს _ თუ ეკოლოგიურად დაბინძურებულ გარემოშიც ცხოვრობს, ნადების სტრუქტურა იცვლება და კბილის ზედაპირზე უწყინართა ნაცვლად საკმაოდ აგრესიული ბაქტერიები ჩნდება. მიკრობების მოცილება აუცილებელია, რასაც შესანიშნავად ახერხებს კბილის ჯაგრისი, ხოლო როდესაც მას კბილის პასტაც ემატება თავისი ქიმიური რეაგენტებით, კბილების ხეხვა კბილებისა და ღრძილების დასაცავ მძლავრ ინსტრუმენტად იქცევა.
ტექნიკა-მეთოდიკა
გინდ დაიჯერეთ, გინდ არა, მაგრამ კბილების გამოხეხვის სხვადასხვა მეთოდიკა არსებობს. სტანდარტულად, ზედა ყბის კბილებისთვის ვერტიკალური მოძრაობები უნდა შესრულდეს ზემოდან ქვემოთ, ქვედა ყბის კბილებისთვის კი _ ქვემოდან ზემოთ, რათა კბილის ყელის მიდამოში ღრძილი არ დაზიანდეს და ნადები ღრძილისკენ კი არა, არამედ ღრძილიდან თავისუფალი საჭრელი კიდისკენ გადაადგილდეს.
კბილის ღრუ შეიძლება წარმოსახვით გავყოთ ჯაგრისის თავის ტოლ რამდენიმე სეგმენტად და თითოეული მათგანი დავამუშაოთ როგორც წინა, ისე უკანა მხრიდან. ამას სულ 3-5 წუთი სჭირდება.
ძალიან კარგია ელექტრონული ჯაგრისი. ის ყველაფერ ამას გაცილებით სწრაფად და ეფექტიანად აკეთებს.
თქვენ წარმოიდგინეთ, ჯაგრისსაც სჭირდება მოვლა. იგი ვარგისია, საუკეთესო შემთხვევაში, 3-4 თვე. ამ ხნის შემდეგ ჯაგრისის თავი ფუჭდება და გამოსაცვლელი ხდება. ხმარების შემდეგ ჯაგრისი აუცილებლად უნდა გაირეცხოს. მრავალი მწარმოებელი უშვებს ჯაგრისის საწმენდ ფხვნილებს, ტაბლეტებს, ხსნარებს, თუმცა მათ გარეშეც შეიძლება გავიდეთ იოლას – საკმარისია, ჯაგრისი ნელთბილი წყლით და ჩვეულებრივი ხელის საპნით გავრეცხოთ და გავამშრალოთ, თავით ზევით, უთავსახუროდ ჩავდოთ ჭიქაში და მეორე გამოხეხვამდე შევინახოთ. ამით თავიდან ავიცილებთ ჯაგრისის თავზე მიკრობების გამრავლებას და პირის ღრუს ინფიცირებას.
კბილის პასტასთან შედარებით დიდი უპირატესობა აქვს სავლებს. ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ ანტიბაქტერიული მოქმედება ახასიათებს, მეორე – მთელ პირის ღრუს სწვდება: ხვდება ღრძილებზე, ენის მთელ ზედაპირზე, ხახის ლიმფურ რგოლზე, ტუჩების შიგნითა ზედაპირზე. სავლებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ორთოდონტიული მკურნალობის დროს.
თუ მაინც ამოსაღებია
ანტიბიოტიკების აღმოჩენამდე კბილის ქრონიკული ინფექციები ჯანმრთელობის პრობლემებს უკავშირდებოდა, ამიტომ ამა თუ იმ დაავადების დროს კბილის ამოღება რუტინულ მანიპულაციად მიიჩნეოდა. დღეს სტომატოლოგიის მთავარი მიზანი კბილის ამოღება კი არა, შენარჩუნებაა. ამის კვალობაზე, მკვეთრად შემცირდა ექსტრაქციის აუცილებლობა, თუმცა მაინც არის შემთხვევები, როდესაც კბილთან გამოთხოვება გვიხდება. ასე ვიქცევით, როცა:
. სავსებით დაშლილია კბილის გვირგვინი, ხოლო ფესვი გამოუსადეგარია;
. კბილი ძლიერ არის მორყეული პაროდონტის დაავადებების გამო;
. არასწორად არის ამოჭრილი და ორთოპედიული და ორთოდონტიული თვალსაზრისით არავითარი ღირებულება არ გააჩნია;
. ამოუჭრელია ან არასრულად არის ამოჭრილი, იწვევს გართულებებს და მისი ამოჭრის შესაძლებლობა აღარ არსებობს.
საზოგადოდ კი, თუ კბილის ქრონიკული დაავადება გვაქვს და კბილის შენარჩუნება ვერ ხერხდება, ჯობს, იგი ვითარების გამწვავებამდე ამოვიღოთ, ვინაიდან ანთების დროს ქირურგიული მანიპულაციების ჩატარება არ არის მიზანშეწონილი – გართულების რისკი უფრო მეტია.
კბილის ამოღების აბსოლუტური უკუჩვენება არ არსებობს, მაგრამ ცნობილია ფაქტორები, რომელთა თანაობისას ექიმმა შესაძლოა ამ ოპერაციისგან თავი შეიკავოს. ესენია:
. სისხლის სისტემური დაავადებები;
. ჰემოფილია, სისხლის შედედების დაქვეითება;
. ორსულობის პირველი და მესამე ტრიმესტრი;
. დიაბეტური კომა;
. 2-3 დღე მენსტრუაციამდე და მის შემდეგ;
. გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები;
. ნერვული სისტემის ორგანული და ფუნქციური დაზიანებები;
. ინსულტის მწვავე სტადია;
. ფსიქიკური აშლილობა გამწვავების პერიოდში;
. პარენქიმული ორგანოების მწვავე დაავადებები;
. პირის ღრუს ლორწოვანი გარსის დაავადებები (წყლულოვანი გინგივიტი, სტომატიტი).
თუმცა კბილის ამოღების დიდი ხნით გადადება არც ამ შემთხვევაშია მიზანშეწონილი.
გავაყუჩოთ და მერე
დღესდღეობით სამედიცინო მანიპულაციები გაყუჩების გარეშე წარმოუდგენელია, მეტადრე მაშინ, როდესაც საქმე სტომატოლოგიურ პროცედურას ეხება. კბილის ექსტრაქცია უმეტესად ადგილობრივი ანესთეზიით ტარდება, თუმცა ზოგ შემთხვევაში შესაძლოა ზოგად ანესთეზიაც დაგვჭირდეს.
კბილის ამოღებისას იყენებენ რეგიონულ (გამტარ) და ინფილტრაციულ ანესთეზიას ზედა და ქვედა ყბის ძვლების ანატომიური აგებულების თავისებურებათა გათვალისწინებით. გაუტკივარების მეთოდი ინდივიდუალურად შეირჩევა. ლაბილური ნერვული სისტემის მქონე პირებს შეიძლება გაუკეთდეთ დამამშვიდებელი პრეპარატი, ძლიერ მშიშარა, ისტერიკულ პაციენტებს კი კბილის ამოღების ოპერაცია აუცილებლად ზოგადი გაუტკივარების ფონზე უნდა ჩაუტარდეთ.
ამჟამად სტომატოლოგიურ პრაქტიკაში ადგილობრივ საანესთეზიო საშუალებად ფართოდ იყენებენ ამიდებს. ამ ჯგუფის პრეპარატების გამოყენება ნებადართულია ორსულებისთვისაც (თუმცა სასურველი არ არის ორსულობის პირველ და მესამე ტრიმესტრებში) და ბავშვებისთვისაც ხუთი წლიდან. არ არის მიზანშეწონილი ორსულებისთვის ვაზოკონსტრიქტორების შემცველი ადგილობრივი ანესთეტიკების: ადრენალინის, ნორადრენალინის, ეფედრინის და სხვათა, _ გამოყენება. ეს პრეპარატები დამხმარე საშუალებებია, რომელთა მიზანი ადგილობრივი ანესთეტიკის ეფექტის გაზრდა, პრეპარატის შეწოვის სისწრაფის შემცირება და მისი მოქმედების გახანგრძლივებაა.
ბავშვებსა და იმ პაციენტებს, რომელთა ანამნეზი დატვირთულია ალერგიული დაავადებებით, რეკომენდებულია, წინასწარ ჩაუტარდეთ ალერგიული სინჯი.
ისევე როგორც ნებისმიერი სხვა ოპერაცია, კბილის ამოღებაც შეიძლება გართულდეს. გართულება შეიძლება მოჰყვეს როგორც გაუტკივარებას (გულის წასვლა, კოლაფსი, ანაფილაქსიური შოკი, ინექციის შემდგომი ტკივილი და შეშუპება, კრიჭის შეკვრა და სხვა), ისე უშუალოდ ექსტრაქციას (კბილის მოტეხვა, მეზობელი კბილის მოტეხვა ან ამოვარდნა, ალვეოლიტი, სისხლდენა, კბილბუდის ტკივილი და სხვა).
დაბოლოს
თქვენ წარმოიდგინეთ, პირის ღრუს კბილის ამოღების შემდეგაც სჭირდება მოვლა. ლილვაკი, რომელიც კბილის ამოღების შემდეგ ედება კბილბუდეს სისხლდენის შესაჩერებლად, პაციენტმა 15-20 წუთი უნდა გაიჩეროს; კბილის ამოღებიდან სამი საათის განმავლობაში უნდა ერიდოს ჭამას, ხოლო მეორე დღემდე _ ცხელი საკვებისა და სასმლის მიღებას. ასევე არ არის რეკომენდებული კბილის ამოღების დღეს პირის ღრუში სავლების გამოვლება – ეს ხელს შეუშლის სისხლის კოლტის ჩამოყალიბებას ან მოწყვეტს უკვე წარმოქმნილ კოლტს, რომელიც ბიოლოგიური ნახვევის როლს ასრულებს. ჩაის, ყავას, რძის ნაწარმს, ალკოჰოლსა და ნიკოტინს, სასურველია, 24 საათის შემდეგაც ვერიდოთ, რადგან ისინი ხელს უშლიან ჭრილობის შეხორცებას; ფრთხილად ვიყოთ კბილების გამოხეხვისას, რათა თითებით, ენით ან ჯაგრისით უნებლიეთ ტრავმა არ მივაყენოთ ჭრილობას; შეძლებისამებრ, თავი ვარიდოთ ფიზიკურ გადაძაბვას.
რთული ექსტრაქციის შემდეგ ინიშნება ტკივილგამაყუჩებელი და ანტიბაქტერიული თერაპია.
ლამაზი ღიმილისათვის
იშვიათია, ჩვენს დროში ადამიანს ბუნებრივად ჩაწიკწიკებული კბილები ჰქონდეს. დღევანდელი ბავშვების უმრავლესობას თანკბილვის გასასწორებელი აპარატის ტარება უწევს, თუმცა ორთოდონტები თანკბილვის კორექციაზე არც ლამაზი ღიმილის მსურველ მოზრდილებს ეუბნებიან უარს.
ურიგო არ იქნება, სპეციალისტთან მისვლამდე ამ პროცედურაზე მცირე ინფორმაცია თვითონვე მოვიპოვოთ, რაშიც “ავერსის კლინიკის” ორთოდონტი სალომე ავალიშვილი დაგვეხმარება:
– კბილთა არასწორი დგომა და თანკბილვის ანომალიები სტატისტიკურად მოსახლეობის 90%-ს აღენიშნება, თუმცა მათი მხოლოდ მესამედი მიმართავს სპეციალიზებულ ორთოდონტიულ მკურნალობას. ორთოდონტია (ბერძ. Oორტჰოს – სწორი) არის სტომატოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ყბა-კბილთა სისტემის ანომალიების მიზეზებს, მათ პროფილაქტიკასა და მკურნალობას. წინათ თუ მიიჩნეოდა, რომ არასწორი თანკბილვის კორექცია მხოლოდ ბავშვთა ასაკში იყო შესაძლებელი, დღესდღეობით ის ნებისმიერი ასაკის ზრდასრულ პაციენტებთანაც წარმატებით ხორციელდება.
– რისი ბრალია თანკბილვის დარღვევა?
– ამ კუთხით უმთავრესი მნიშვნელობა აქვს გენეტიკურ განწყობას. გარდა ამისა, საყურადღებოა არასწორი ხელოვნური კვება, რაქიტი და ზოგიერთი სხვა დაავადება, პირღიაობა ანუ პირით სუნთქვა, ასევე – მავნე ჩვევები: თითის ან რაიმე ნივთის წოვა, ზარმაცი ღეჭვა, არასწორი ყლაპვა, თავის არასწორი მდებარეობა ძილის დროს, ენის კბილებს შორის მოქცევა, კბილების ნაადრევი ექსტრაქცია (ამოღება).
– უმთავრესად რა სახის დარღვევებია გავრცელებული?
– ყველაზე ხშირად გვხვდება მეზიალური (ქვედა ყბის წინ წამოწევა) და დისტალური (ზედა ყბის ზედმეტად წინ წამოწევა) თანკბილვა. მრავლადაა ერთეულ კბილთა დგომის ანომალიები, კბილთა მჭიდრო დგომა და კბილთა რკალების ანომალიებიც.
– რა დანიშნულება აქვს, გარდა ვიზუალური ეფექტისა, ორთოდონტიულ მკურნალობას?
– ცნობილია, რომ თანკბილვის ანომალიები, გარდა კოსმეტიკური ნაკლისა, კბილებისა და ღრძილების დაავადებებსაც იწვევს. არასწორი თანკბილვის დროს კბილებზე არათანაბრად ნაწილდება ღეჭვითი ძალა, რასაც დროთა განმავლობაში კბილების მორყევამდე, მათი ყელის გაშიშვლებამდე და კბილთაშორისი სივრცეების გაჩენამდე მივყავართ. არასწორი თანკბილვის დროს ხშირად ვითარდება საფეთქელ-ქვედა ყბის სახსრის დაავადებებიც, რასაც თან სდევს თავის ტკივილი, პირის გაღების დროს სახსრის ტკაცუნი, საღეჭი კუნთების ტკივილი და სხვა. აქედან გამომდინარე, ორთოდონტიული მკურნალობა გულისხმობს როგორც ესთეტიკური მხარის მოწესრიგებას, ისე სტომატოლოგიური დაავადებების პროფილაქტიკასაც.
– როგორ იკვლევთ პაციენტს?
– ორთოდონტიული პაციენტის გამოკვლევა გულისხმობს როგორც კლინიკურ, ისე დამატებით კვლევებსაც, რომელთა შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავია რენტგენოლოგიურ კვლევას – ორთოპანტომოგრაფიას. ორთოდონტიული მკურნალობის დაგეგმვის განუყოფელი ნაწილია სახის ესთეტიკა, რაც ითვალისწინებს ისეთ პარამეტრებს, როგორებიცაა სახის ოვალი, ცხვირის, ტუჩის, ნიკაპის ზომა და ფორმა. მხოლოდ სრული დიაგნოსტიკის შემდეგ ისახება ოპტიმალური მკურნალობის გეგმა. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბავშვობაში და მოზარდ ასაკში, როცა ექიმი მხოლოდ კბილების ერთი პოზიციიდან მეორეში გადაადგილებას კი არ უწყობს ხელს, არამედ ყბა-კბილთა სისტემის ზრდისა და ფორმირების პროცესშიც ერთვება.
– როგორ ხერხდება თანკბილვის კორექცია?
– ორთოდონტიული მკურნალობა გულისხმობს თანკბილვის კორექციას ორთოდონტიული აპარატით. ამისთვის გამოიყენება როგორც მოსახსნელი, ასევე მოუხსნელი კონსტრუქციის აპარატები. მოსახსნელ აპარატებს მიეკუთვნება ფირფიტები (პლასტმასის ფირფიტები, რომლებიც მოთავსებულია სასაზე და კბილებზე სპეციალური მავთულით არის მიმაგრებული და რომლებსაც ექიმი პერიოდულად მექანიკურად არეგულირებს), კაპები (სილიკონის გამჭვირვალე, კბილის ყალიბის მსგავსი აპარატი, რომელიც ეტაპობრივად ასწორებს კბილებს და ნაკლებად შესამჩნევია), მოუხსნელს კი ბრეკეტები. ბრეკეტი პატარა ფირფიტებისგან შემდგარი ანაწყობია. ფირფიტები უშუალოდ ეწებება კბილის ზედაპირს და ერთმანეთთან დაკავშირებულია სპეციალური მასალისგან დამზადებული რკალით, რომლესაც მეხსიერება აქვს, ანუ როგორც არ უნდა შევუცვალოთ ფორმა, თავდაპირველი – ოვალური რკალის ფორმისკენ მიილტვის. აპარატის აქტივაცია ანუ მავთულის მაფიქსირებელი რეზინების გამოცვლა ხდება 4-6 კვირაში ერთხელ. შედეგის მისაღებად ბრეკეტის ტარება აუცილებელია 1.5-2 წლის განმავლობაში, ცალკეულ შემთხვევებში კი – 5 წელიც.
დღესდღეობით ბრეკეტებით მკურნალობა მოზარდებში ძალზე მოდური გახდა. ისინი სხვადასხვა ფორმისა და მასალისაა. ზოგიერთი ირჩევს მეტალის ბრეკეტებს, რომლებზეც შესაძლებელია ფერადი ლიგატურების ფიქსირება, ზოგიერთი კი გამჭვირვალეს, ნაკლებად შესამჩნევს, თუმცა მათზე შეიძლება დამაგრდეს ფლუორესცენციური ლიგატურები, რომლებიც ნეონის შუქზე ანათებს. კლუბში, დისკოთეკაზე თუ ბოულინგცენტრში ასეთი ნათება საკმაოდ ეფექტურია.
– რა შემთხვევაში გამოიყენება აპარატი და რა შემთხვევაში – ბრეკეტები ან კაპები?
– ყველა ასაკისთვის არსებობს მკურნალობის შესაბამისი გეგმა და აპარატიც ინდივიდუალურად ირჩევა. მოსახსნელ ორთოდონტიულ აპარატებს იყენებენ უმთავრესად ცვლადი თანკბილვის პერიოდში – 6-დან 10 წლამდე, როცა ხდება მუდმივი კბილების ამოჭრა და მუდმივი თანკბილვის ჩამოყალიბება, 11-12 წლიდან კი, როცა მუდმივი კბილების ფესვთა ფორმირება მთავრდება – ბრეკეტებს.
თუ ბავშვს მხოლოდ კბილთა დგომის ანომალია აქვს და სხვა პრობლემა არ შეინიშნება, თავდაპირველად ვუნიშნავთ მასაჟს.
12 წლამდე სპეციალური ტრეინერიც გამოიყენება. ეს გახლავთ ასაკობრივი სტანდარტის მქონე ელასტიკური მასალისგან დამზადებული ორივე ყბის ფუნქციონალური აპარატი, რომელიც ყბებისა და კუნთების განვითარებას უწყობს ხელს.
 – როგორი მოვლა სჭირდება ამ მოწყობილობებს?
– ფირფიტებით კორექციისას აუცილებელია მათი ყოველ დილა-საღამოს გამოღება და ჯაგრისით გახეხვა. სასურველია ყოველი ჭამის შემდეგ გამოღება და წყლით გადარეცხვა.
ბრეკეტს უფრო სერიოზული მოვლა სჭირდება – ყოველი ჭამის შემდეგ ხეხვა სპეციალური ჯაგრისით. მისი ტარებისას იკრძალება კბეჩა და მაგარი საკვების, მათ შორის – ჩიპსების, პოპკორნის, ფრის, თხილის, კურკიანი ხილის, მჭადის ქერქის, შოთის ყუის – ჭამა. ასევე არასასურველია საღეჭი რეზინის ღეჭვა.
– რამდენ ხანს გრძელდება თანკბილვის კორექცია?
– აპარატის ტარების ვადა ინდივიდუალურია და ანომალიის სახესა და სირთულეზეა დამოკიდებული. მკურნალობის საშუალო ხანგრძლივობა 1,5-2 წელია, თუმცა ცალკეულ შემთხვევებში შეიძლება 3-4 წელიც გაგრძელდეს. ნებისმიერი ორთოდონტიული მკურნალობა გულისხმობს ექიმ ორთოდონტთან რეგულარულ ვიზიტს და შედეგიც იმაზეა დამოკიდებული, რამდენად პირნათლად შეასრულებს პაციენტი ექიმის რჩევა-დარიგებას.
– როგორ უნდა შეინარჩუნოს ადამიანმა მიღებული შედეგი?
– ორთოდონტიული აპარატის მოხსნის შემდეგ დგება რეტენციული ანუ შედეგის დაფიქსირების პერიოდი. ამ ეტაპზე გამოიყენება ერთი ან ორივე ყბის მოსახსნელი ან მოუხსნელი აპარატები, რომლებიც ხელს უშლის კბილების გადაადგილებასა და რეციდივს. რეტენციული აპარატების გამოყენების ვადა ანომალიის სახესა და სირთულეზეა დამოკიდებული და ექიმი მას ინდივიდუალურად განისაზღვრს. ჩვეულებრივ, პირველი სამი თვის განმავლობაში მისი მუდმივად ტარებაა სასურველი, მერე კი – მხოლოდ ღამით.
– ხშირად უწევს თუ არა ადამიანს სილამაზისთვის ჯანმრთელი კბილის შეწირვა?
– ორთოდონტიული მკურნალობისას, ჩვენებისამებრ, ხშირად გვიწევს მუდმივი კბილების ამოღება. როგორც წესი, ხდება პირველი პრემოლარების (მეოთხე კბილების) სიმეტრიული ექსტრაქცია, თუმცა შესაძლოა, სამი ან ოთხი მუდმივი კბილის ამოღებაც კი დაგვჭირდეს.
– რას გულისხმობს თანკბილვის დარღვევის პროფილაქტიკა და რა ასაკშია რეკომენდებული, ბავშვი ორთოდონტს ვაჩვენოთ?
– ყბა-კბილთა სისტემის პროფილაქტიკისთვის ყველაზე სასურველი პერიოდი სარძევე თანკბილვის ფორმირებასთან დაკავშირებული ყბების აქტიური ზრდის პერიოდია, რაც ემთხვევა წინასასკოლო და სკოლამდელ ასაკს. ამ პერიოდში იჩენს თავს ძირითადი ეტიოლოგიური ფაქტორების კლინიკური ნიშნები. ამიტომ ყველა დედას ვურჩევდი, ბავშვები 3-4 წლიდან გაასინჯონ ორთოდონტს. მშობელთა დიდ ნაწილს ჰგონია, რომ სარძევე თანკბილვა არ მოითხოვს ყურადღებას და სარძევე კბილების მოცვლას, მუდმივი თანკბილვის ჩამოყალიბებას ელოდება. ეს შეცდომაა. სწორ თანკბილვაზე ზრუნვა მცირე ასაკიდანვე აუცილებელია.
აუცილებელია მავნე ჩვევების აღმოფხვრაც: ბავშვი დროულად უნდა გადავაჩვიოთ საწოვარას, თითის, ენის წოვას, – ასეთი ჩვევები ყბას ფორმას უცვლის, მის რკალს არღვევს, – შევურჩიოთ ზომიერი ბალიში, ვეცადოთ პირღიაობის პრობლემის მოგვარებას – მისი მიზეზი ხშირადაა ადენოიდები, რომლებიც უნდა ამოიკვეთოს. თუ ყელ-ყურ-ცხვირის ექიმმა დაგვიდასტურა, რომ სასუნთქი გზები გამავალია, ცხვირით სუნთქვა თავისუფალია, შეიძლება პირგარეთა აპარატის გამოყენებაც. ეს არის ნაჭრისგან შეკერილი ქუდი, რომელსაც ბავშვი ღამღამობით იხურავს და პირმოკუმულს სძინავს.
ყბა-სახის ანომალიების ჩამოყალიბებას ხელს უწყობს ენის არასწორი მდებარეობა. წესით, ენა ზედა ყბას უნდა ებჯინებოდეს, პირღიაობის დროს კი ის უმეტესად ქვედა ყბაზე მდებარეობს, რაც ზედა ყბის კბილთა რკალის ჩამორჩენას იწვევს. ვინაიდან ენის პრობლემები მეტყველების დარღვევითაც შეიძლება გამოვლინდეს, როგორც კი მშობელი ბავშვს არასწორ მეტყველებას შეამჩნევს, ლოგოპედთან უნდა მიიყვანოს, რომელიც ვარჯიშებითა და მასაჟებით გაუსწორებს ენის მდებარეობასა და მეტყველებას.
ეს ღონისძიებები 4-5 წლიდან ერთობლივად უნდა დაიწყონ ორთოდონტმაც და ლოგოპედმაც.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

ლეიკემიის დამარცხება შესაძლებელია

  დიდი ხანი არ გასულა მას შემდეგ, რაც ლეიკემია, იგივე ლეიკოზი, როგორც მას წინათ უწოდებდნენ, სასიკვდილო განაჩენად მიიჩნეოდა. პანიკური შიში გვიპყრობდა ქიმიოთერაპიის შედეგად თმაგაცვენილი ადამიანების დანახვისას, ახლობლები ავადმყოფს ცოცხლად გამოიტირებდნენ ხოლმე და მისი შემხედვარენი თავადაც იტანჯებოდნენ.
არ გვინდა, შეგიქმნათ ილუზია, რომ ყველა პრობლემა მოგვარებულია და ავადმყოფობა ვერაფერს დაგვაკლებს, მაგრამ მრავალ სფეროში, მათ შორის – ჰემატოლოგიაშიც, შესამჩნევი მიღწევებია.
ინტერვიუსთვის კვალიფიციური რესპონდენტი კ. ერისთავის სახელობის ექსპერიმენტული და კლინიკური ქირურგიის ცენტრში აღმოვაჩინე – გრ. მუხაძის სახელობის ჰემატოლოგიისა და ტრანსფუზიოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტიდან სწორედ იქ გადავიდა ექიმთა ჯგუფი. ისინი პაციენტებს ამბულატორიულ და სტაციონარულ მომსახურებას ქირურგიის ეროვნული ცენტრის სისხლის დაავადებათა დეპარტამენტში სთავაზობენ. ლეიკემიის შესახებ ამჯერად ონკოჰემატოლოგი, მედიცინის დოქტორი ნინო ჩხაიძე გვესაუბრება.
– რა არის ლეიკემია და ზოგჯერ რატომ მოიხსენებენ მას ლეიკოზად?
– ლეიკემია სისხლის სისტემის ავთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც ღეროვანი უჯრედის მუტაციის შედეგად ვითარდება. ღეროვანი ანუ დედა უჯრედები ძვლის ტვინში – სისხლწარმომქმნელ ორგანოში – სისხლის ყველა უჯრედს აძლევს დასაბამს. შეცვლილი, მუტირებული უჯრედისგან წარმოიქმნება სიმსივნური კლონი, რომელსაც დარღვეული აქვს დიფერენცირებისა და მომწიფების უნარი. მისი გამრავლების შედეგად სისხლის ნორმალური უჯრედების წარმოქმნა ითრგუნება, რაც საფუძვლად ედება დაავადების კლინიკურ გამოვლინებებს.
რაც შეეხება ტერმინოლოგიას, "ლეიკემია" და "ლეიკოზი" ერთსა და იმავეს აღნიშნავს; "ლეიკოზი" რუსულენოვანი ტერმინია, "ლეიკემია" – დასავლური.
– რას მიიჩნევენ ლეიკემიის მიზეზებად?
– მრავალრიცხოვანი კვლევის მიუხედავად, ლეიკემიის უშუალო მიზეზი დაუდგენელია. ამჟამად მიიჩნევენ, რომ ეს არის ჰეტეროგენული ანუ სხვადასხვა მიზეზით განპირობებული დაავადება. შესაბამისად, განიხილება ლეიკემიის გამომწვევი რამდენიმე შესაძლო ფაქტორი: რადიაციული, ქიმიური, ვირუსული, გენეტიკური, – თუმცა კონკრეტულ შემთხვევაში კონკრეტული მიზეზის დადგენა ვერ ხერხდება.
– როგორია ამ დაავადების გავრცელება?
– უკანასკნელი კვლევების თანახმად, ლეიკემიას მეთორმეტე ადგილი უკავია ყველაზე გავრცელებულ სიმსივნურ დაავადებებს შორის. აშშ-ში ყოველწლიურად დაახლოებით 45 000 ახალი შემთხვევა აღირიცხება. ეს რიცხვი შეადგენს სისმსივნურ დაავადებათა საერთო მაჩვენებლის დაახლოებით 3%-ს და სისხლის სისტემის ავთვისებიანი სიმსივნეების 30%-ს.
საქართველოში მოზრდილთა მწვავე ლეიკემიებით ავადობის მაჩვენებელი საშუალოდ 2.64-ს უდრის 100 000 მოსახლეზე, ქრონიკული ლეიკემიებისა კი – 1.27-ს.
ლეიკემიას ახასიათებს გავრცელების თავისებურებები სქესისა და ასაკის მიხედვით. მისი ზოგიერთი ფორმით შედარებით ხშირად ავადდებიან მამაკაცები. მწვავე ლიმფოიდური ლეიკემია უპირატესად ბავშვებთან, 20 წლამდე ასაკის ახალგაზრდებსა და ხანდაზმულებთან გვხვდება, საშუალო ასაკში ავადობა კი გაცილებით დაბალია, მაშინ როცა მიელოიდური ვარიანტებით ავადობა დაბალია ბავშვებში და ასაკთან ერთად იმატებს.
– დღეს წინა პლანზე წამოიწია ბავშვთა ლეიკემიის პრობლემამ. ხომ არ გახშირდა ის ბოლო დროს?
– ბავშვთა ლეიკემიით ავადობის მატების სტატისტიკურად სარწმუნო მონაცემები არ არსებობს. საქართველოში ყოველწლიურად რეგისტრირებული პირველადი შემთხვევების რიცხვი ემთხვევა მსოფლიოს სხვა ქვეყნების მონაცემებს და შეადგენს 4 პირველად შემთხვევას ყოველ 100 000 ბავშვზე.
გარდა ასაკობრივი გავრცელების თავისებურებისა, ბავშვთა ლეიკემია მოზრდილთა ლეიკემიისგან გამოსავლის თვალსაზრისითაც განსხვავდება. ბავშვებთან გამოჯანმრთელების მაჩვენებელი 70%-ზე მეტია, ხოლო მოზრდილებში – 40%-ზე ნაკლები.
– რა სახის ლეიკემიები არსებობს?
– განასხვავებენ ლეიკემიის მწვავე და ქრონიკულ ფორმებს. ისინი ერთმანეთისგან სიმსივნური მასალით განსხვავდება. მწვავე ლეიკემიების შემთხვევაში იგი წარმოდგენილია სისხლწარმოქმნის უმწიფარი უჯრედებით – ბლასტებით, ხოლო ქრონიკული ლეიკემიების შემთხვევაში – ამ უჯრედთა მომწიფებადი და მწიფე ფორმებით.
მორფოლოგიურად განასხვავებენ ლეიკემიების ორ ძირითად ჯგუფს: მიელოიდურს და ლიმფოიდურს, რომლებიც, თავის მხრივ, ქვეჯგუფებად იყოფა. ასეთ დაყოფას დიდი მნიშვნელობა აქვს პროგნოზის, მიმდინარეობის, სიცოცხლის ხანგრძლივობისა და მკურნალობის ტაქტიკის განსაზღვრისთვის.
– როგორ ვლინდება ლეიკემია?
– ლეიკემიის კლინიკური სურათი მრავალფეროვანია. ლიტერატურაში მას მოიხსენიებენ როგორც დაავადებას ათასი სახით. მას ახასიათებს ზოგადი ინტოქსიკაციის ნიშნები: საერთო სისუსტე, ცხელება, ოფლიანობა, წონის კლება, თავის ტკივილი, ძვლების (განსაკუთრებით – მკერდის ძვლის) ტკივილი, ღრძილების ტკივილი და შეშუპება. ზოგიერთი ფორმისთვის დამახასიათებელია გინგივიტი, აფთოზურ-ნეკროზული სტომატიტი. ხშირად უშედეგო მკურნალობის შემდეგ სტომატოლოგები სისხლის საერთო ანალიზის გამოკვლევას სთხოვენ პაციენტებს და საბოლოოდ ჰემატოლოგებთან გზავნიან.
ვინაიდან ლეიკემია სისხლის დაავადებაა, სიმპტომატიკაც ხშირად იმაზეა დამოკიდებული, რამდენადაა შეცვლილი სისხლის სურათი. შესაძლოა, გამოხატული იყოს ანემიური სიმპტომები: თავბრუხვევა, გულის ფრიალი, გახშირებული გულისცემა, ჰაერის უკმარისობა და სხვა, – რაც დაბალი ჰემოგლობინის გამო ორგანიზმში ჟანგბადის მიწოდების შეფერხებით არის განპირობებული.
თრომბოციტების – სისხლის შემდედებელი უჯრედების – ოდენობის შემცირებისას შესაძლოა სისხლდენა და სისხლჩაქცევები განვითარდეს. განსაკუთრებით დამახასიათებელია წერტილოვანი სისხლჩაქცევები კიდურებზე, სისხლდენა ლორწოვანი გარსებიდან:  ღრძილებიდან და ცხვირიდან, ასევე – საშვილოსნოდან, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან; სისხლიანი შარდი, სისხლიანი ცრემლებიც კია აღწერილი.
ქრონიკული ლეიკემიის ზოგიერთ ფორმას, პირიქით, თრომბოციტების სიჭარბე ახლავს თან და, შესაბამისად, თრომბოზული გართულებები ახასიათებს.
– ტერმინი “ლეიკემია” ლეიკოციტებს უკავშირდება. როგორ იცვლებიან ისინი ამ დაავადების დროს?
– სხვადასხვაგვარად. ქრონიკული ლეიკემიების დროს მათი ოდენობა უმთავრესად იმატებს, მწვავე ლეიკემიების დროს კი ვარიაბელურია – შეიძლება იყოს შემცირებულიც, ნორმალურიც და მომატებულიც. ნებისმიერ შემთხვევაში ლეიკოციტები უმთავრესად სიმსივნური ფორმებით არის წარმოდგენილი, ამიტომაც დაქვეითებულია მათი ძირითადი – დამცველობითი – ფუნქცია და, შესაბამისად, ხშირია ინფექციურ-ანთებითი გართულებები, კანის ინფექციებით დაწყებული, ნებისმიერი ორგანოს ანთებითი პროცესით დამთავრებული.
გარდა ამისა, ლეიკემიის დროს ავადმყოფმა შესაძლოა თვითონვე შეამჩნიოს გადიდებული ლიმფური კვანძები, დისკომფორტი ან ტკივილი მარჯვენა ან მარცხენა ფერდქვეშ, რაც ღვიძლისა და ელენთის გადიდების ნიშანია.
ამ ნიშნებიდან პაციენტს შესაძლოა გამოაჩნდეს რომელიმე ერთი, რამდენიმე ან ყველა ერთად. არსებობს მწვავე ლეიკემიის უსიმპტომო ფორმებიც – ავადმყოფი არაფერს უჩივის და დაავადების გამოაშკარავება მხოლოდ სისხლის საკონტროლო საერთო ანალიზით ხდება.
– მაშასადამე, სისხლის საერთო ანალიზით შესაძლებელია დაავადებაზე ეჭვის მიტანა?
– დაიხ, სისხლის საერთო ანალიზი პაციენტისთვის მარტივი ტესტია, ექიმისთვის კი – უაღრესად მნიშვნელოვანი. ზოგჯერ პაცინტი მოივლის მრავალ სამედიცინო დაწესებულებას, ჩაიტარებს ძვირად ღირებულ გამოკვლევებს, მაგრამ  მას ვერ უსვამენ სწორ დიაგნოზს. კვალიფიციური მორფოლოგის მიერ მიკროსკოპიულად დათვლილი სისხლის ფორმულა მრავალი დაავადების, განსაკუთრებით კი ლეიკემიის შემთხვევაში ხშირად მარტივად ჭრის ურთულეს დიაგნოსტიკურ პრობლემას. ამიტომ ყველას ვურჩევ, წელიწადში ორჯერ გეგმურად გაიკეთონ სისხლის საერთო ანალიზი. ყოფილა არაერთი შემთხვევა, როდესაც დიაგნოზი სწორედ ასეთი პროფილაქტიკური გასინჯვებით დაუსვამთ.
– აპარატზე გამოკვლეული სისხლის საერთო ანალიზი თუ იძლევა ლეიკემიაზე დაეჭვების საშუალებას?
– რა თქმა უნდა, ეჭვის მიტანა შესაძლებელია. აპარატი განასხვავებს ნორმალურ უჯრედებს არანორმალურისგან, თუმცა ზუსტი დიფერენცირებისთვის ჯობს, ლეიკოციტური ფორმულა კვალიფიციურმა მორფოლოგმა დათვალოს.
– კიდევ რომელ მეთოდებს იყენებენ ლეკემიის დიაგნოსტიკისთვის?
– მწვავე ლეიკემიის დიაგნოზის დასმა ხშირად მხოლოდ სისხლის საერთო ანალიზითაც ხერხდება, მაგრამ დაავადების ვარიანტის დასადგენად და ადეკვატური მკურნალობის შესარჩევად აუცლებელია ძვლის ტვინის პუნქცია მკერდის ან თეძოს ძვლიდან მასალის ციტომორფოლოგიური, ციტოქიმიური, ციტოგენეტიკური, იმუნოფენოტიპური გამოკვლევისთვის.
ლეიკემიების ქრონიკული ფორმების დიაგნოსტირებისთვის ტარდება ტრეპანობიოფსია მასალის ჰისტომორფოლოგიური შესწავლის მიზნით.
– როგორ მკურნალობენ ლეიკემიას?
– მწვავე ლეიკემიების მკურნალობა მოიცავს ეტაპობრივ პროგრამულ ქიმიოთერაპიას მსოფლიოში მიღებული უნიფიცირებული სქემებით. პირველ ეტაპზე მისი მიზანია რემისიის (ავადმყოფობის შენელების, დროებითი გაჯანსაღების) მიღწევა, მეორე ეტაპია მიღწეული რემისიის გამყარება, ხოლო მესამე – ხელშემწყობი თერაპია.
მკურნალობა ორი-სამი წელი გრძელდება. პაციენტები ხშირად გვეკითხებიან, რა საჭიროა ეს, თუ პირველივე კურსი შედეგიანია და რემისიას მივაღწიეთ.
საქმე ის არის, რომ ქიმიოთერაპიული პრეპარატები მხოლოდ გაყოფის სტადიაში მყოფ უჯრედებზე მოქმედებს, მთვლემარე უჯრედებზე კი – არა. ეტაპობრივი მკურნალობის მიზანია, განადგურდეს მთვლემარე მდგომარეობაში მყოფი ყველა სიმსივნური უჯრედი, რომელიც თანდათან გაყოფის ფაზაში გადადის. თეორიულად მიიჩნევა, რომ ორი-სამი წლის შემდეგ ყველა ასეთი უჯრედი განადგურებული იქნება.
– მთვლემარე სიმსივნური უჯრედების აღმოჩენა შეუძლებელია?
– არსებობს მდგომარეობა, რომელსაც ჩვენ მინიმალურ რეზიდუალურ დაავადებას ვუწოდებთ: ავადმყოფობის არც ერთი კლინიკური სიმპტომი აღარ შეინიშნება, სტანდარტული გამოკვლევით, ძვლის ტვინი ნორმის ფარგლებშია, მაგრამ დაავადება არსებობს ნარჩენი სახით. ის მოგვიანებით იჩენს თავს რეციდივით ანუ გამწვავებით. მინიმალური რეზიდუალური დაავადების განსაზღვრა შესაძლებელია გამდინარე ციტომეტრიის საშუალებით. ეს მეთოდი საქართველოშიც მკვიდრდება.
– ყველაზე ხშირად რა სირთულეების დაძლევა უწევთ პაციენტებს ქიმიოთერაპიის დროს?
– პირველი, რასთანაც ქიმიოთერაპია ასოცირდებოდა, ღებინება იყო. თანამედროვე მედიცინამ ეს პრობლემა წარმატებით მოაგვარა ღებინების საწინააღმდეგო სპეციფიკური პრეპარატების წინასწარი შეყვანით. იშვიათად საჭირო ხდება მათი დოზის გაზრდა ან სხვა კომბინაციის შერჩევა.
პაციენტებს აშინებთ თმის ცვენაც. ასეთ დროს ვცდილობთ, ფსიქოლოგიურად დავეხმაროთ მათ – ალოპეცია ხომ ძირითად დაავადებასთან შედარებით უმნიშვნელო, თანაც დროებითი პრობლემაა. მთავარია, ლეიკემიას მოვერიოთ. ქიმიოთერაპიის შემდეგ ხარისხობრივად უკეთესი თმა ამოდის.
– გართულებები თუ აქვს ქიმიოთერაპიას?
– სამწუხაროდ, ეს პრეპარატები სიმსივნურთან ერთად ჯანმრთელ უჯრედებსაც ანადგურებს. ითრგუნება სისხლწარმოქმნა, იკლებს ერითროციტების, თრომბოციტების, ლეიკოციტების რაოდენობა, რაც კლინკურადაც ვლინდება. ვითარდება ანემია, გულ-სისხლძარღვთა უკმარისობა, თრომბოციტოპენიის (თრომბოციტების სიმცირის) შემთხვევაში – სისხლჩაქცევები (მათ შორის – თავის ტვინშიც), სისხლდენები. ლეიკოპენიის – ლეიკოციტების სიმცირის – ფონზე კი გზა ეხსნება ნებისმიერ ანთებით პროცესს სეფსისის ჩათვლით.
ამიტომ უდიდესი მნიშვნელობა აქვს გართულებების პროფილაქტიკას, რომელსაც ქიმიოთერპიასთან ერთად ვიწყებთ და ვაძლიერებთ მისი დამთავრების შემდეგ სისხლის კომპონენეტების გადასხმით, ანტიბიოტიკოთერაპიით, სოკოს საწინააღმდეგო, სიხლდენის შემაჩერებელი პრეპარატებით და ა.შ.
– როდის ითვლება პაციენტი განკურნებულად?
– როგორც მოგახსენეთ, მწვავე ლეიკემიების მკურნალობა ორი-სამი წელი გრძელდება. თუ ამ ხნის განმავლობაში რეციდივი არ განვითარდა, მკურნალობას ვწყვეტთ და პაციენტს მეთვალყურეობის ქვეშ ვტოვებთ. ხუთი წელი ურეციდივო ანუ გამწვავების გარეშე მიმდინარეობა გაჯანსაღებად მიიჩნევა. ამ პერიოდის შემდეგ გამოვლენილი ლეიკემია, რაც ძალიან იშვიათია, ახალი დაავადებაა და ამას გამოკველვებიც ადასტურებს. ამ შემთხვევაში ორგანიზმს მიდრეკილება აქვს განსაზღვრული ლეიკემოგენური ფაქტორების გავლენით ახალი სიმსივნის წარმოქმნისკენ.
– რას გულისხმობს მეთვალყურეობა?
– მეთვალყურეობა გულისხმობს პერიოდულ კონტროლს სისხლის საერთო ანალიზით, ექვს თვეში ერთხელ ძვლის ტვინის გამოკვლევას და, თუ საშუალება არის, მინიმალური რეზიდუალური დაავადების განსაზღვრას.
– როდის მიმართავენ ძვლის ტვინის გადანერგვას?
– ძვლის ტვინის გადანერგვა ურთულესი ოპერაციაა, თუმცა არა ტექნიკური თვალსაზრისით (ტექნიკურად ღეროვანი უჯრედები პაციენტის ორგანიზმში ინტრავენურად შეჰყავთ). პრობლემა იწყება დონორის შერჩევიდან. რთული პროცესია პაციენტის მომზადებაც – ღეროვანი უჯრედების გადანერგვამდე უნდა დაითრგუნოს მისი ძვლის ტვინი და იმუნური სისტემა, საამისოდ კი მიმართავენ მაღალდოზირებულ ქიმიოთერაპიას, რომელსაც, რა თქმა უნდა, მძიმე გართულებები ახასიათებს.
გადანერგვის შემდგომ იმუნოლოგიურ გართულებებს მიეკუთვნება შეუთავსებლობა – ტრანსპლანტატის  მოშორების რეაქცია ან, პირიქით, მასპინძელი ტრანსპლანტატის წინააღმდეგ. ამ იმუნოლოგიურ პრობლემებს იმუნოდეპრესიული მკურნალობით ებრძვიან. მის ფონზე იმატებს თანდართული ინფექციების რისკი, რომლებიც, თავის მხრივ, ფართო სპექტრის ანტიმიკრობულ მკურნალობას მოითხოვს. არსებობს სხვა ორგანოთა დაზიანების ალბათობა და სხვა გართულებებიც.
ვინაიდან ქიმიოთერაპიის თანამედროვე პროგრამების წყალობით გამოჯანმრთელების მაჩვენებლები სულ უფრო იმატებს, საწყის ეტაპზე ტრანსპლანტაციას არ მიმართავენ – მიიჩნევა, რომ დაავადებას ასეც შეიძლება მოვერიოთ. ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციიის საკითხი აქტუალურად განიხილება უმთავრესად ლეიკემიის რეციდივის (გამწვავების) ან დაავადების რეზისტენტობის (ქიმიოთერაპიის უეფექტობის) შემთხვევაში.
– ამ თვალსაზრისით ალბათ ძალზე პერსპექტიული იქნება ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების შენახვა...
– რა თქმა უნდა, ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების ბანკი დიდი მნიშვნელობის სამომავლო საქმეა. საკუთარი ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია ხსნის იმუნოლოგიური გართულებების პრობლემას და ამაღლებს ოპერაციის ეფექტურობას.
– იკურნება თუ არა ლეიკემია?
– საზოგადოდ ჰემატოლოგია და, კერძოდ, ლეიკემიების მკურნალობა ძალზე აქტუალური თემაა. მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში განუწყვეტლივ ტარდება დიდმასშტაბიანი კვლევები ამ პრობლემის მოსაგვარებლად. ვითარება დღიდან დღემდე იცვლება, ჩნდება პრეპარატები, რომლებიც რადიკალურად ცვლის გამოსავალს. მაგალითად, მწვავე ლეიკემიის ერთ-ერთი ფორმა, მწვავე პრომიელოციტური ლეიკემია, რომელსაც გამოვლენიდან მოკლე ხანში ყველაზე მაღალი სიკვდილიანობა ახასიათებდა, დღეს პროგნოზულად ყველაზე კეთილსაიმედოდ მიიჩნევა, რადგან აღმოაჩინეს მიზეზი – გენების ტრანსლოკაციის შედეგად ორგანიზმში ირღვევა A ვიტამინის სინთეზი და უჯრედები წყვეტს მომწიფებას, ამიტომ მის სამკურნალოდ ქიმიოთერაპიასთან ერთად დიდი დოზით იყენებენ A ვიტამინის დერივატს. დაავადება პრაქტიკულად განკურნებადი გახდა.
ქრონიკული მიელოლეიკემიის დროს სიცოცხლის ხანგრძლივობა არ აღემატებოდა 5-7 წელს. აქედან ბოლო 1-2 წელი – ბლასტური კრიზის ფაზა – პაციენტისთვისაც და მისი ახლობლებისთვისაც უმძიმესი გახლდათ. ეს პრობლემაც პრაქტიკულად მოგვარებულია – გამოჯანსაღების მაჩვენებელი 90%-ს აღემატება. აქაც აღმოჩენილ იქნა გენეტიკური დარღვევა, რომლის შედეგაც ირღვევა დაპროგრამებული სიკვდილის პროცესი და უჯრედები უსასრულოდ მრავლდება. თიროზინ-კინაზის ინჰიბიტორები სწორედ ამ დარღვევას აღმოფხვრის და უჯრედები ნორმალურ საციცოცხლო რეჟიმს უბრუნდება.
ეს მიღწევები ქიმიოთერაპიული პროგრამების დახვეწასთან ერთად იმედით განგვაწყობს, რომ საბოლოოდ ჰემატოლოგიის ყველა პრობლემა მოგვარდება. მართალია, ლეიკემია კვლავ უმძიმეს დაავადებად ითვლება, მაგრამ მისი დამარცხება უკვე შესაძლებელია, მომავალში კი, ვიმედოვნებთ, უკურნებელი შემთხვევები პრაქტიკულად აღარ იარსებებს.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

კუშინგის სინდრომი: ადამიანები მთვარისებრი სახით

  დამეთანხმებით, ორი ზუსტად ერთნაირი ადამიანი არ არსებობს. ადამიანები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან აღნაგობით, ნაკვთებით... თუმცა მათ, ვისაც ეს სტატია ეხება, რამდენიმე საერთო ნიშნით გამოარჩევთ: უპირატესად წელს ზემოთ გამოხატული სიმსუქნით, გამხდარი ქვედა კიდურებით და დამახასიათებელი მთვარისებრი სახით. სამწუხაროდ, კუშინგის სინდრომს ბევრი სხვა, უფრო საშიში სიმპტომიც ახასიათებს...
საინტერესოა, რა იწვევს სინდრომს, რომელიც ამერიკელი ქირურგის ჰარვი კუშინგის სახელს ატარებს და როგორ მოვიქცეთ, თუ ამ პრობლემას შევეჯახეთ. ამის შესახებ ექიმი ენდოკრინოლოგი ირინა თოფურია გვესაუბრება:
– კუშინგის სინდრომი ჰორმონული დარღვევაა. მას თირკმელზედა ჯირკვლების მიერ გლუკოკორტიკოიდების ჭარბი პროდუქცია იწვევს. კუშინგის სინდრომს სხვაგვარად ჰიპერკორტიციზმსაც უწოდებენ. ის უმთავრესად 20-დან 50 წლამდე ასაკის პირებთან გვხვდება. არსებობს მოსაზრება, რომ ჭარბი წონა, ჰიპერტენზია და გაუკონტროლებელი დიაბეტი ტიპი 2 ზრდის ჰიპერკორტიციზმის განვითარების რისკს.
პირველად ჰიპერკორტიციზმთან ანუ კუშინგის სინდრომთან მაშინ გვაქვს საქმე, როდესაც მიზეზია თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნე – ადენომა ან კიბო. სიმსივნის ორივე ფორმა ჭარბად გამოიმუშავებს ჰორმონ კორტიზოლს. თირკმელზედა ჯირკვლის ადენომა უფრო მეტად ქალებისთვისაა დამახასიათებელი და მისი განვითარების საშუალო ასაკი 40 წელია. თირკმელზედა ჯირკვლის კარცინომა შედარებით იშვიათია, მას სწრაფი ზრდა, კორტიზოლის ძალიან მაღალი დონე და სიმპტომების სწრაფი განვითარება ახასიათებს. კორტიზოლი ადამიანის ორგანიზმში უამრავ სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ფუნქციას განაგებს. იგი არეგულირებს სისხლის წნევას და სისხლის მიმოქცევას, ამცირებს იმუნური სისტემის ანთებით პასუხს, აწესრიგებს პროტეინებისა და ცხიმების მეტაბოლიზმს. მისი ერთ-ერთი უმთავრესი ფუნქცია სტრესთან გამკლავებაში ორგანიზმის დახმარებაა. ამის მაგალითად ისიც გამოდგება, რომ ქალებს ორსულობის ბოლო სამი თვის განმავლობაში და კარგად ნავარჯიშებ ათლეტებს სისხლში კორტიზოლის დონე ფიზიოლოგიურად აქვთ მაღალი. გარდა ამისა, ცნობილია, რომ დეპრესიით, ალკოჰოლიზმით, მალნუტრიციით და პანიკური აშლილობით დაავადებულ პირებსაც მომატებული აქვთ ამ ჰორმონის დონე.
არცთუ იშვიათად კუშინგის სინდრომი სტეროიდებით ხანგრძლივი მკურნალობის შედეგად ვითარდება. ამას იატროგენული ჰიპერკორტიკოლიზმი ჰქვია. მაგალითად, ასთმის, რევმატოიდული ართრიტის, სისტემური წითელი მგლურას და სხვა ანთებითი დაავადებების დროს გლუკოკორტიკოიდების ხანგრძლივი მიღება ექიმთან კონსულტაციისა და დოზის კორექციის გარეშე ხშირად იწვევს ასეთ გართულებას. მოგეხსენებათ, გლუკოკორტიკოსტეროიდული ჰორმონები ქიმიურად ბუნებრივ კორტიზოლს ჰგავს და ადამიანის ორგანიზმზე ისევე მოქმედებს, როგორც კორტიზოლის მაღალი დონე სისხლში.
– რა განსხვავებაა კუშინგის სინდრომსა და კუშინგის დაავადებას შორის?
– როდესაც ჰიპერკორტიციზმის კლინიკური ნიშნები ჰიპოფიზის მიერ ადენოკორტიკოტროპული ჰორმონის (აკტჰ-ს) მომატებულ სეკრეციასთანაა დაკავშირებული, რაც, თავის მხრივ, თირკმელზედა ჯირკვლების ორმხრივ ჰიპერპლაზიას (გადიდებას) იწვევს, საქმე გვაქვს კუშინგის დაავადებასთან. კუშინგის დაავადების მიზეზი უმეტესად ჰიპოფიზის მცირე ზომის ადენომაა. ათიდან შვიდ შემთხვევაში ის სწორედ ჰიპოფიზის ადენომით არის გამოწვეული. ცნობილია, რომ ქალებთან კუშინგის დაავადება 5-ჯერ ხშირად გვხვდება, ვიდრე მამაკაცებთან.
კუშინგის სინდრომს, ზემოთ ჩამოთვლილ მიზეზებთან ერთად,  ზოგიერთი კეთილთვისებიანი ან ავთვისებიანი სიმსივნეც იწვევს. ამ მდგომარეობას ექტოპიური აკტჰ სინდრომი ეწოდება. ადენოკორტიკოტროპული ჰორმონის ჭარბ ექტოპიურ სეკრეციამდე ყველაზე ხშირად ფილტვის წვრილუჯრედოვან კიბოს და პანკრეასის კიბოს მივყავართ. ასე რომ, ასეთ პაციენტებთან კუშინგის სინდრომი ხშირად გვხვდება გართულების სახით.
– კლინიკურად როგორ ვლინდება კუშინგის სინდრომი?
– კუშინგის სინდრომის კლინიკური სურათი მრავალფეროვანია. პაციენტთა უმრავლესობას აღენიშნება დამახასიათებელი სიმსუქნე, არტერიული წნევის მატება, კუნთების განლევა, ოსტეოპოროზი და ჰიპერგლიკემია. ბევრს აწუხებს სისუსტე, ადვილად დაღლა, თავის, ზოგჯერ ზურგის ტკივილი. ქალებში ხშირია მენსტრუალური ციკლის დარღვევა – არარეგულარულობა, ამენორეა (ციკლის არარსებობა), მამაკაცები ლიბიდოს დაქვეითებას და იმპოტენციას უჩივიან.
კუშინგის სინდრომით დაავადებულის ამოცნობა, მით უმეტეს – ენდოკრინოლოგისთვის, ძნელი არ არის. ასეთ ადამიანებს დამახასიათებელი შესახედაობა აქვთ: მთვარისებრი სახე, მეტწილად ტანზე, კისრის მიდამოში ჩალაგებული ცხიმი, თხელი კიდურები. ხშირია კანქვეშა სისხლჩაქცევები, კანის ჰიპერპიგმენტაცია. ანდროგენების გაძლიერებული სეკრეცია იწვევს ჰირსუტიზმს და აკნეს. ჭარბი თმა უმთავრესად სახეზე, კისრის, გულმკერდსა და მუცელზეა განლაგებული. კიდევ ერთი თანმხლები პრობლემაა ოსტეოპოროზი, რაც სახსრებისა და ძვლების ტკივილით გამოიხატება. ოსტეოპოროზის გამო ხშირია მოტეხილობა. კუშინგის სინდრომის დროს არტერიული ჰიპერტენზია შესაძლოა არ იყოს მაღალი, მაგრამ საკმაოდ მყარია და, როგორც წესი, ძნელი დასარეგულირებელი. პაციენტების ნაწილს აღენიშნება ჰიპერგლიკემია და შაქრიანი დიაბეტი. გვხვდება ფსიქოემოციური დარღვევებიც, უმეტესად – აღგზნებულობა, ემოციური ლაბილურობა, თუმცა არც დეპრესია და ფსიქოზია გამორიცხული. ცნობილია, რომ კუშინგის სინდრომის მქონე პაციენტებს მიდრეკილება აქვთ თირკმელების კენჭოვანი დაავადებისადმი.
კუშინგის სინდრომისთვის დამახასიათებელი ზოგიერთი სიმპტომი სხვა პათოლოგიური მდგომარეობების დროსაც გვხვდება. მაგალითად, მენსტრუალური ციკლის დარღვევა, წონის მატება და ჭარბთმიანობა საკვერცხეების პოლიცისტური სინდრომისთვისაც პათოგნომურია, თუმცა ამ უკანასკნელის დროს სისხლში კორტიზოლის დონე არ იმატებს. ასევე არ უნდა აგვერიოს კუშინგის სინდრომი მეტაბოლურ სინდრომში. მართალია, ამ უკანასკნელის დროსაც გვხვდება ჭარბი წონა, მაღალი არტერიული წნევა, სისხლში ქოლესტეროლისა და ტრიგლიცერიდების დონის მომატება და ინსულინრეზისტენტობა, მაგრამ კორტიზოლის მაღალ დონეს არც ამაში მიუძღვის ბრალი.
– როგორ სვამენ დიაგნოზს და ადგენენ კუშინგის სინდრომის მიზეზს?
– დღეს დიაგნოსტიკის მრავალი ლაბორატორიული თუ ინსტრუმენტული საშუალება არსებობს. დაავადებას, ცხადია, კლინიკური სიმპტომები გვაეჭვებინებს. ჰიპერკორტიციზმის დასადგენად ტარდება დექსამეტაზონის ცდა. ავადმყოფს საღამოს 11 საათზე 1 მგ დექსამეტაზონს აძლევენ, მეორე დილის 8 საათზე კი იკვლევენ სისხლში კორტიზოლის დონეს. თუ ის 5 მკგ%-ზე ნაკლები აღმოჩნდა, კუშინგის სინდრომი გამოირიცხება. თუ დიაგნოზი დადასტურდა, იმის გარკვევას ვიწყებთ, რომელ დონეზეა პრობლემა – თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნე უნდა ვეძებოთ, ჰიპოფიზისა თუ სხვა, ექტოპიური წარმონაქმნი. ამისთვის სისხლში აკტჰ-ს დონეს ვიკვლევთ. თუ ის ნორმაზე დაბალია, ეს თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნეზე მიუთითებს, მაღალი მაჩვენებლის შემთხვევაში კი ჰიპოფიზის ან ექტოპიურ სიმსივნეს ვეჭვობთ. თირკმელზედა ჯირკვლის, ჰიპოფიზისა და ექტოპიური სიმსივნეების ზუსტი დიაგნოსტირებისთვის კომპიუტერულ და მაგნიტურ-რეზონანსულ ტომოგრაფიას ვიყენებთ. მათი მეშვეობით ვარკვევთ, სად არის ლოკალიზებული სიმსივნე და რა ზომისაა იგი, რაც ქირურგს დიდად ეხმარება ოპერაციის დაგეგმვაში. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ ინსტრუმენტული და ლაბორატორიული კვლევები ერთმანეთს ავსებს, მხოლოდ კომპიუტერული ტომოგრაფიით აღმოჩენილი ჰიპოფიზის წარმონაქმნი კუშინგის სინდრომის არსებობას არ ამტკიცებს. არსებობს ჰიპოფიზის ისეთი კეთილთვისებიანი წარმონაქმნებიც (მაგალითად, ინსიდენტალომა), რომლებიც ჰორმონს არ გამოიმუშავებს და, შესაბამისად, არც მკურნალობას მოითხოვს, ამიტომ კუშინგის სინდრომის დიაგნოსტირებისთვის ლაბორატორიული გამოკვლევა ყოველთვის აუცილებელია. ისიც შესაძლოა, პრობლემა ჰიპოფიზში იყოს, მაგრამ მისი აღმოჩენა ვერ მოხერხდეს. სწორი დიაგნოსტიკისთვის მნიშვნელოვანია პაციენტის ანამნეზი – თუ ის დიდხანს მკურნალობდა სტეროიდებით, ცხადია, ეჭვი იატროგენულ კუშინგის სინდრომზე მიგვაქვს.
– როგორ მკურნალობენ კუშინგის სინდრომს?
– მკურნალობის ტაქტიკა ჰიპერკორტიციზმის მიზეზებზეა დამოკიდებული. მედიცინის არსენალშია ქირურგიული ჩარევა, სხივური თერაპია, ქიმიოთერაპია და კორტიზოლის ინჰიბიტორები. თუ მიზეზი სხვა პათოლოგიის გამო სტეროიდების ხანგრძლივი და არაზომიერი მიღებაა, ექიმმა მისი მენეჯმენტი უნდა მოახდინოს და მიღებული სტეროიდის დოზა ეტაპობივად შეამციროს იმ მინიმალურ მაჩვენებლამდე, რომელიც არც კუშინგის სინდრომს გამოიწვევს და იმავდროულად ძირითადი დაავადების სამკურნალოდაც საკმარისი იქნება. კუშინგის სინდრომის სხვა შემთხვევათა უმრავლესობაში მკურნალობის რადიკალური გზა ქირურგიული ჩარევაა. ოპერაციის ტიპი სიმსივნის ლოკალიზაციაზეა დამოკიდებული. ჰიპოფიზის ადენომის შემთხვევაში, წესისამებრ, ტარდება სელექციური ტრანსსფენოიდური რეზექცია (ადენომის ენდოსკოპიური ამოკვეთა ცხვირის ღრუდან) შემდგომი სხივური თერაპიით. ასეთი ჩარევა მეტწილად წარმატებულია –  პაციენტების 80% გამოჯანმრთელდება. ქირურგიული ჩარევის შემდეგ ადენოკორტიკოტროპული ჰორმონის დონე ნორმაზე ორჯერ მეტად მცირდება, მაგრამ ვარდნა დროებითია. ამ ხნის განმავლობაში პაციენტებს ჰორმონის დეფიციტს სინთეზური ანალოგებით ვუვსებთ.
თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნის დროს ბილატერალური ადრენალექტომიაა (ორივე თირკმელზედა ჯირკვლის ამოკვეთა) ნაჩვენები. ამ ოპერაციის შემდეგ ორგანიზმში კორტიზოლი აღარ გამომუშავდება, ამიტომ პაციენტს მთელი სიცოცხლე გლუკოკორტიკოიდებით ჩანაცვლებით თერაპიაზე უწევს ყოფნა. თუ მიზეზთა გამო ქირურგიული მკურნალობა უკუნაჩვენებია, აკტჰ-ის ინჰიბიტორებს ვიყენებთ. ისინი ექტოპიური აკტჰ სინდრომის დროსაც გამოიყენება, მეტადრე მაშინ, როცა ვერ ხერხდება სიმსივნის ზუსტი ლოკალიზაციის დადგენა და ქირურგიული მკურნალობა. თირკმელზედა ჯირკვლის მეტასტაზური სიმსივნის დროს ნაჩვენებია მიტოტანის, კეტოკონაზოლის ან მეტირაპონის გამოყენება. დაავადების პროგნოზი მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული სიმსივნის ლოკალიზაციაზე და ჩატარებული მკურნალობის ეფექტურობაზე.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

საშიში არ არის, მაგრამ მეშინია...

  თუ ეს სიტყვები ხშირად გითქვამთ, ჩანს, რომელიმე ფობიით ხართ შეპყრობილი. ფობიებს ხანგრძლივი ისტორია აქვს. პირველყოფილ ადამიანებზე ვერაფერს გეტყვით, ჰიპოკრატესთან კი უკვე აღწერილია ფობიით დავადებული ადამიანის ქცევა.
ინტერვიუს მომზადებისას ინტერნეტში ფობიების ვრცელ ჩამონათვალს გადავაწყდი... ვგონებ, არ არსებობს საგანი თუ მოვლენა, რისი ფობიაც არ იყოს აღწერილი. ყველაზე გავრცელებულ ფობიებსა და მათი მკურნალობის უახლეს მეთოდებზე სასაუბროდ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფსიქიატრიის მიმართულების ხელმძღვანელს, ფსიქიატრ თეიმურაზ სილაგაძეს ვესტუმრეთ:

– ტერმინი “ფობია” დასაბამს იღებს ბერძნული სიტყვიდან “ფობოს”, რაც შიშს ნიშნავს. მითოლოგიიდან ვიცით, რომ ომის ღმერთ არესს ორი თანამგზავრი ჰყავს – ფობოსი და დეიმოსი ანუ შიში და ელდა. სწორედ ფობოსის სახელი დაედო საფუძვლად აღნიშნულ ტერმინს. ფობია ჩვეულებრივი შიშისგან განსხვავდება. ჩვეულებრივი ანუ რაციონალური შიში ნორმალური მოვლენაა, განსაზღვრულ სიტუაციებში ის გვეხმარება კიდეც. ჩვენ ირგვლივ უამრავი ისეთი რამ ხდება, რაც ჯანმრთელ, გონიერ ადამიანს უნდა აშინებდეს. მაგალითად, როცა ვიცით, რომ რადიაციის დონე ან გარემოს დაბინძურების ხარისხი მაღალია, შიში ადეკვატური რეაქციაა. ამას შეგვიძლია სიფრთხილეც დავარქვათ.
ფობია კლინიკური თვალსაზრისით ძალიან საინტერესო მოვლენაა – ადამიანმა იცის, რომ ესა თუ ის საგანი ან მოვლენა არ არის საშიში, მაგრამ მაინც ეშინია. ყველაზე გავრცელებული სიმაღლის შიშია. არსებობს საინტერესო ცდა: შეგვიძლია, განიერი ფიცარი იატაკზე დავდოთ – სიმაღლის შიშით შეპყრობილი ადამიანი მასზე თამამად გაივლის, ისე, რომ კიდეს არც კი გადმოსცდება; საკმარისია, ფიცარი მაღლა გავდოთ, რომ ცდისპირი ფეხსაც ვეღარ შედგამს, თუმცაღა იცის, რომ ფიცარი იმდენად განიერია, გადმოვარდნის საშიშროება არ არსებობს. თუ ფიცარს მოაჯირს გავუკეთებთ, თუნდაც ბუტაფორიულს (ოღონდ ამის შესახებ პაციენტმა არ უნდა იცოდეს), მას უკვე აღარ შეეშინდება.
გარდა იმისა, რომ თავად შიშის გრძნობაა არასასიამოვნო, პაციენტები შიშის ობიექტის პირისპირ რეალურ დისკომფორტს განიცდიან. ეს გამოიხატება ვეგეტატიური ნერვული სისტემის გააქტიურებით – პაციენტი შფოთავს, თავბრუ ეხვევა, პულსი უჩქარდება, სუნთქვა უჭირს, ოფლი ასხამს...
– რა სახის ფობიები არსებობს?
– სამედიცინო ლიტერატურაში უამრავი ფობიაა აღწერილი. ისინი პირობითად შეგვიძლია აქტუალურ და არააქტუალურ შიშებად დავყოთ. კლინიკურად მნიშვნელოვანი სწორედ აქტუალური ფობიებია. ადამიანს შესაძლოა ჰქონდეს სიმაღლის შიში, მაგრამ არ იცოდეს ამის შესახებ, რადგან არასოდეს მოუხდება სიმაღლეზე ასვლა. შესაძლოა, ერთხელაც, სიმაღლეზე მოხვედრისას, აღმოაჩინოს, რომ ეშინია, მაგრამ თუ მთამსვლელი არ არის ან ხარაჩოზე არ უწევს მუშაობა, მისთვის ეს ფობია უმნიშვნელოა, დეზაქტუალიზებულია. იგივე შეიძლება ითქვას კლაუსტროფობიაზე – დახურული სივრცის შიშზე: თუ არ სარგებლობთ მეტროთი ან ლიფტით, ცხოვრობთ საკუთარ სახლში და დადიხართ საკუთარი მანქანით, არც კი გეცოდინებათ, რომ დახურული სივრცისა გეშინიათ; თუ ოდესმე მოხვდით ასეთ გარემოში, შესაძლოა აღმოაჩინოთ, რომ ეს ფობია გაქვთ, მაგრამ არც კი მიაქციოთ ყურადღება, რადგან ყოველდღიურ ცხოვრებაში ის ხელს არ შეგიშლით.
გაშლილი სივრცის შიშს აგორაფობია ჰქვია. აგორა ძველ საბერძნეთში ერქვა ადგილს, სადაც ხალხი იკრიბებოდა და ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი საკითხები წყდებოდა, იმართებოდა სასამართლოები, ხდებოდა დამნაშავეთა დასჯა. აგორაფობიას ზოგიერთი ხალხმრავლობის შიშსაც უწოდებს. ვერ ვიტყვი, რომ ის ძალიან გავრცელებულია.
სამწუხაროდ, ისეთი შიშებიც არსებობს, რომლებიც, გინდა თუ არა, აქტუალური ხდება. მათგან ყველაზე გავრცელებულია ნოზოფობია – ავად გახდომის შიში. არცთუ იშვიათია კარდიოფობია – შიში იმისა, რომ გული არ გაგიხდეს ცუდად, კანცეროფობია – კიბო არ დაგემართოს, სიფილისოფობია – რაიმე გადამდები დაავადება არ შეგხვდს. ბევრს აქვს ჭუჭყისა და მიკრობების შიშიც.
მართალია, ეს ფობიები სიმაღლის შიშივით გავრცელებული არ არის, მაგრამ ხშირად გვხვდება და, რაც მთავარია, კლინიკურად აქტუალურია. მკითხველმა უკეთ რომ გაიგოს საქმის არსი, მაგალითს მოვიყვან. დავუშვათ, ადამიანს აქვს კარდიოფობია – ეშინია, გული არ გაუხდეს ცუდად. მავანი იტყვის: დავაცადოთ და როცა დაინახავს, რომ არაფერი დაემართება, ამაზე ფიქრს თავს დაანებებსო. ეს არასწორი მიდგომაა. სწორედ ეს არის ფობიის განმასხვავებელი ნიშანი – პაციენტმა კარგად იცის, რომ ავად არ არის, გული ჯანმრთელი აქვს, მაგრამ მაინც ინვალიდია, რადგან არ შეუძლია, ამაზე არ იფიქროს. აღნიშნული ფობიის გამო მისი ცხოვრება არასრულფასოვანია. არსებობს ასეთი ცნება – დომინირებადი აზრი. ეს არის ადამიანისთვის ყველაზე აქტუალური აზრი მოცემულ მომენტში. კარდიოფობიით შეპყრობილისთვის ცხოვრების ყველა ეტაპზე ამ დაავადებაზე ფიქრია დომინირებადი აზრი. სხვაზე ვეღარაფერზე ფიქრობს, ნორმალურად ვერ მუშაობს, გონება ეფანტება, ყველაფერი ავიწყდება, რადგან მისი გონება მხოლოდ იმაზე ფიქრითაა მოცული, როგორ დაიცვას თავი, როგორ მოიქცეს, თუ უცბად გულის შეტევა დაემართა. ის ყველა შესაძლო ვარიანტს გათვლის, ფიქრობს, რით უშველოს თავს, თუ ცუდად გახდა, ტელეფონი ხომ არის ჩართული, რომ სასწრაფოს დაურეკოს, ყოველი შემთხვევისთვის სათადარიგო ტელეფონიც ხომ წესრიგშია. გვერდით აუცილებლად უნდა იყოს ვინმე, რომ გასაჭირში დაეხმაროს... ეს ხდება ქალაქის პირობებში. ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ეს ადამიანი ჟურნალისტია და ინტერვიუს ასაღებად სხვა ქალაქში, მაგალითად, გორში გაუშვეს. ამ დროს ის ინტერვიუსთვის კი არ ემზადება, იმაზე კი არ ფიქრობს, ფოტოაპარატი, დიქტოფონი ან სხვა საჭირო ნივთები არ დაავიწყდეს, არამედ იმაზე, ცუდად რომ გახდეს, ვინ დაეხმარება, რამდენ ხანში მოვა სასწრაფო, შინ ხომ არ დარჩა ნიტროგლიცერინი... შესაძლოა, ვინმეს ეს სასაცილო მოეჩვენოს, მაგრამ კარდიოფობიით დაავადებულისთვის ეს განცდა სავსებით რეალურია. ცხადია, ამ მდგომარეობაში დავალებას ის კარგად ვერ შეასრულებს.
რამდენიც არ უნდა ვარწმუნოთ კარდიოფობიით შეპყრობილი ადამიანი, რომ არაფერი დაემართება, ვერაფერს გავხდებით. როდესაც ასეთი პაციენტი ექიმთან მიდის, ეუბნება: იმას კი ნუ ამიხსნით, რომ ჯანმრთელი გული მაქვს და არაფერი მომივა, – ეს ისედაც ვიცი; დამეხმარეთ ვიცხოვრო ისე, რომ ამაზე არ ვიფიქროო.
დაახლოებით ასევე ვლინდება კლინიკურად კანცეროფობია და სიფილისოფობია. ამ ფობიებით შეპყრობილები უამრავ ფულს ხარჯავენ, იტარებენ ყველა შესაძლო გამოკვლევას, ნერვიულობენ ყოველ დაკლებულ კილოგრამზე და ამას ავთვისებიანი სიმსივნის სიმპტომად მიიჩნევენ, პათოლოგიურად იცავენ ჰიგიენას, წყალს არ დალევენ, სანამ არ დარწმუნდებიან, რომ ჭიქა სუფთაა და რაიმე მიკრობით დასნებოვნების რისკი არ არსებობს. თუ ასეთმა ადამიანმა დროულად არ მიმართა ექიმს, პრობლემები შეექმნება სამსახურში, ოჯახში, ნელ-ნელა დაენგრევა ცხოვრება.
– რა უდევს საფუძვლად ფობიას? მართალია, რომ მისი მიზეზი ბავშვობაში უნდა ვეძებოთ?
– ფობიის განვითარების მიზეზების შესახებ რამდენიმე თეორია არსებობს. ფსიქოანალიზის თეორიის თანახმად, მიზეზად შეიძლება იქცეს ბავშვობისდროინდელი ფსიქოლოგიური ტრავმა, თუმცა დღეს უკვე უჯრედულ დონეზე ვიცით, რა ხდება ამ დროს პაციენტის ტვინში. მოგეხსენებათ, ადამიანის ნერვული უჯრედები, ნეირონები, ერთმანეთს სინაფსების მეშვეობით უკავშირდება. სინაფსურ ჭრილებში ნერვული იმპულსების გადაცემას რამდენიმე ნირომედიატორი უზრუნველყოფს: სეროტონინი, დოფამინი, ადრენალინი, ნორადრენალინი. აღმოჩნდა, რომ ფობიის მქონე ადამიანების სინაფსურ ჭრილებში ნეირომედიატორების ბალანსი ირღვევა. სწორედ ეს არის პათოლოგიური შიშის მიზეზი. მართალია, ფობიები მრავალფეროვანია და მათი განვითარება სხვა ფაქტორებზეც არის დამოკიდებული, მაგრამ ძირითადი მექანიზმი ეს გახლავთ.
– როგორია ფობიების მკურნალობის თანამედროვე მეთოდები? ფსიქოთერაპია აუცილებელია?
– დღეისთვის მკურნალობის მთავარი მეთოდი მედიკამენტურია, პრინციპი კი დარღვეული ნეირომედიატორული ბალანსის აღდგენაა, რაც წარმატებით ხერხდება ნერომედიატორების – სეროტონინის, დოფამინის, ადენალინისა და ნორადრენალინის – შემცველი მედიკამენტების მეშვეობით. ფსიქოანალიზმა და შთაგონებითმა თერაპიამ უკანა პლანზე გადაინაცვლა. თანამედროვე გაიდლაინებშიც სწორედ მედიკამენტური თერაპიაა მიჩნეული პირველადი არჩევის მეთოდად. მოგეხსენებათ, ოცდამეერთე საუკუნის მედიცინა ძალზე პრაგმატულია. ექიმსაც და პაციენტსაც სურთ, მკურნალობა ეფექტური და იმავდროულად ხელმისაწვდომი იყოს, ფსიქოთერაპია კი ძვირად ღირებული, თანაც ხანგრძლივი პროცესია. პაციენტმა ყოველდღიურად უნდა იაროს სეანსებზე, რასაც ბევრი ვერ ახერხებს, სხვა მიზეზებთან ერთად – დატვირთული სამუშაო გრაფიკის გამოც. გაცილებით სწრაფად ვიღებთ შედეგს მედიკამენტებით. პაციენტი მოდის, ვუსვამთ დიაგნოზს, ვუნიშნავთ მკურნალობას და მერე უკვე ხანმოკლე და იშვიათი ვიზიტებიც საკმარისია. პროგნოზიც მედიკამენტური მკურნალობის დროს უკეთესია, ვიდრე ფსიქოანალიზის დროს. ასიდან 95 პაციენტი იკურნება, დანარჩენ 5%-თან კი სხვა, მეორე რიგის არჩევის პრეპარატები მოქმედებს ეფექტურად.
– ხშირად მშობლები ფობიის დაძლევის მიზნით შვილს აიძულებენ, კონტაქტში შევიდნენ შიშის ობიექტთან, მაგალითად, ხელი მოჰკიდონ მათთვის საშიშ მწერს ან ცხოველს. გამართლებულია ასეთი მიდგომა?
– ეს ძალზე ინდივიდუალურია. საქმე ის არის, რომ ბავშვს საერთოდ არ უნდა ჰქონდეს ასეთი შიში. რატომ ეშინიათ ბავშვებს ამა თუ იმ არსების? უმეტესად იმიტომ, რომ თავად უფროსები აშინებენ მათ, ძირითადად – იმ მიზნით, რომ თეფში მოასუფთაონ ან არ იცელქონ. ბავშვები იჯერებენ უფროსების ნათქვამს და ფობიები უვითარდებათ. სხვა საქმეა, რომ ზოგიერთ არსებას თავდაცვისთვის მიმიკრიის უნარი აქვს – სინამდვილეში უწყინარია, მაგრამ მტრის დასაფრთხობად აგრესიულ შესახედაობას იღებს.
ბავშვს კარგად უნდა ავუხსნათ, რა არის საშიში და რა – არა. ზოგიერთ საშიშ მწერს მართლა უნდა ერიდოს.
– სოციოფობიის შესახებ რას გვეტყვით?
– სოციოფობია ხალხთან ურთიერთობის სირთულეა. ეს ხასიათობრივი ანომალია უფროა, ვიდრე ფობია. ზოგიერთს არ უყვარს აუდიტორიის წინაშე სიტყვით გამოსვლა, ყურადღების ცენტრში ყოფნა, რადგან მორცხვია. ზოგიერთი, პირიქით, ყურადღების გარეშე ვერ ძლებს... ამგვარ შემთხვევებს, მით უმეტეს – თუ ეს ანომალია კომპენსირებულია, მკურნალობა საერთოდ არ სჭირდება.
– პანიკურ შეტევებზე რას გვეტყვით? როგორ დავეხმაროთ ამ დროს ადამიანს?
– პანიკური შეტევა ფსიქონევროლოგიური დარღვევაა, რომლის დროსაც ადამიანს ძლიერი, უკონტროლო შიში ეუფლება. ასეთი რამ უმეტესად ისტერიული ტიპის ადამიანებს მოსდით. პანიკური შეტევა შეიძლება უცაბედად, აშკარა მიზეზის გარეშე განვითარდეს, თუმცა უმეტესად მას ერთგვარი ფსიქოემოციური სტრესი უძღვის წინ. პანიკური შეტევის ამოცნობა რთული არ არის, ის იმდენად მკაფიოდაა მანიფესტირებული, შეუძლებელია გამოგვრჩეს. მას კლინიკური პოლიმორფიზმი ახასიათებს, თუმცა პაციენტების უმრავლესობას უჭირს სუნთქვა, ეუფლება მოხრჩობის, შფოთვის შეგრძნება, ერთ ადგილას ვერ ჩერდება, ითხოვს შველას. რა შეიძლება ვიღონოთ ამ დროს? უნდა ვეცადოთ, ჩვენც არ გადმოგვედოს პანიკა, ზედმეტი ხალხი გავარიდოთ, – რაც უფრო მეტად მოექცევა ადამიანი ყურადღების ცენტრში, მით მეტ სტიმულს იღებს და მისი მდგომარეობაც მით უფრო მძიმდება, – შევინარჩუნოთ სიმშვიდე და ექიმი გამოვიძახოთ. ბენზოდიაზეპინების ჯგუფის პრეპარატს ადამიანი სწრაფად გამოჰყავს ამ მდგომარეობიდან.
პანიკურ შეტევებს ხშირად განმეორებითი ხასიათი აქვს, ამიტომ უფრო მნიშვნელოვანია მათ პროფილაქტიკაზე ზრუნვა, ამისთვის კი ფსიქოთერაპია და აუტოტრენინგია საჭირო.
თამარ არქანია

 

მოკლედ | ვრცლად

პრობლემის სათავე ვენებშია

  როგორ უნდა მოიქცე, თუ დიდი ხანია მენჯის ღრუს ყრუ ტკივილი გაწუხებს, უამრავი გამოკვლევა ჩაიტარე, მიზეზი კი ჯერაც ვერ დაგიდგინეს? ექიმებმა ყველა ორგანოს პათოლოგია გამორიცხეს – გეუბნებიან, რომ საშვილოსნო იდეალურ მდგომარეობაშია, ვერც საკვერცხეებს დასდებ წუნს, შარდის ანალიზი შარდის ბუშტის პათოლოგიას არ ადასტურებს, ნაწლავებიც საათივით მუშაობენ... მაშ, რაშია საქმე? რა გტკივა?
დადგენილია, რომ ქალების მესამედი ცხოვრების ამა თუ იმ ეტაპზე მენჯის ღრუს ქრონიკულ ტკივილს უჩივის. მენჯის ღრუს ქრონიკულ ტკივილად მიიჩნევა არაციკლური ხასიათის ტკივილი, რომელიც 6 თვეზე მეტხანს გრძელდება. ცნობილია, რომ ეს მეტად კომპლექსური მდგომარეობა სხვადასხვა სპეციალისტის ერთდროულ ჩარევას მოითხოვს.
მას შემდეგ, რაც ფიზიკური გასინჯვის, რუტინული თუ სპეციალური გამოკვლევების საფუძველზე მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების პათოლოგიები გამოირიცხება, ექიმები მცირე მენჯის ღრუს სისხლსავსეობის სინდრომს ვარაუდობენ, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ტკივილი ჯდომისა და ფეხზე დგომისას იჩენს თავს და ქალს ანამნეზში ვენების ვარიკოზული გაგანიერებაც აქვს.
შესაძლოა, სახელწოდებამ დაგაბნიოთ, მაგრამ დაავადების არსის გაგება იოლია. ალბათ ყველას გაგიგონიათ ქვედა კიდურების ვენათა ვარიკოზული გაგანიერება. წარმოიდგინეთ, რომ დაახლოებით ასეთივე პროცესი მიმდინარეობს მცირე მენჯის ღრუში არსებულ ვენებშიც, სახელდობრ, ხდება მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების – საშვილოსნოს, საკვერცხეებისა და პარამეტრალურ სისხლძარღვთა წნულების გაგანიერება. მთავარი მიზეზი საკვერცხეების ვენათა სარქვლოვანი უკმარისობაა, რაც იწვევს უკუნაკადს და მცირე მენჯის ღრუს ვენურ წნულებში წნევას ზრდის.
ალბათ, ლოგიკური კითხვა გაგიჩნდათ: მაინც რა იწვევს მცირე მენჯის ღრუში არსებული ვენების გაგანიერებას? მიზეზი მრავლადაა, თუმცა მათ უშუალო მიზეზებს ვერ დავარქმევთ; უფრო მართებული იქნება, ხელშემწყობი ფაქტორები ვუწოდოთ. ესენია:
* ორი ან მეტი ორსულობა – ცნობილია, რომ ორსულობის დროს მცირე მენჯის ღრუში წნევა იმატებს, გადიდებული საშვილოსნო მაგისტრალური სისხლძარღვების ნაწილობრივ კომპრესიას იწვევს, რის შედეგადაც მცირე მენჯის ღრუს ვენებში მიმავალ სისხლს მეტი წინააღმდეგობის გადალახვა უწევს. ამის შედეგად სისხლი ვენებში ყოვნდება, გუბდება, რასაც დროთა განმავლობაში მათ ვარიკოზულ გაგანიერებამდე მივყავართ. შესაძლოა, ქალს გენეტიკური განწყობა ჰქონდეს აღნიშნული პათოლოგიისადმი ან დაავადება უსიმპტომოდ მიმდინარეობდეს, თუმცა ხშირად სწორედ ორსულობა (განსაკუთრებით – განმეორებითი) ხდება კლინიკური გამოვლენის გამშვები მექანიზმი;
* ქვედა კიდურების ვენების ვარიკოზი – თუ ქალს უკვე გამოაჩნდა ქვედა კიდურების ვენათა ვარიკოზი, ეს იმას ნიშნავს, რომ მისი ვენური სისტემა, ვენური სარქვლები გენეტიკურად კარგად არ არის განვითარებული. ამგვარი ანამნეზის მქონე ქალებთან მცირე მენჯის ღრუს ვენათა პრობლემები გასაკვირი სულაც არ არის;
* ცხოვრების მჯდომარე წესი ან რეგულარული ფიზიკური დატვირთვა;
* პოლიცისტური საკვერცხეების სინდრომი და ჰორმონული დარღვევები – ერთ-ერთი თეორიის მიხედვით, დაავადების განვითარების საფუძველი ჰორმონული დისბალანსი და ვენების გლუვკუნთოვან უჯრედებზე პროგესტერონის უარყოფითი გავლენაა. არსებობს მოსაზრება, რომ დაავადება მენოპაუზის დადგომის შემდეგ ისე მძაფრად აღარ ვლინდება.
მცირე მენჯის ღრუს ვენების სისხლსავსეობის სინდრომი რეპროდუქციული ასაკის ქალების პრობლემაა. დაავადების გავრცელების შესახებ ზუსტი მონაცემები არ არსებობს. ის, წესისამებრ, სხვადასხვა შეცდომით დასმული გინეკოლოგიური თუ არაგინეკოლოგიური დიაგნოზის უკან იმალება. მცირე მენჯის ღრუს სისხლსავსეობის სინდრომის მქონე ქალებს ხშირად თვეობით უშედეგოდ მკურნალობენ საშვილოსნოს ან მისი დანამატების ანთების, ენდომეტრიოზის, ცისტიტის, კოლიტის, კრონის დაავადების, გავა-თეძოს სახსრის ანთების და სხვა უამრავი მცდარი დიაგნოზის გამო. ზოგიერთი სპეციალისტი დაავადების მიმდინარეობის ორ ვარიანტს გამოყოფს: მცირე მენჯის ღრუს სისხლსავსეობის სინდრომს და მცირე მენჯის ღრუს ვენების ვარიკოზს, – თუმცა ორივე მათგანს ერთი და იგივე ფაქტორები იწვევს და კლინიკური სურათიც დაახლოებით ერთნაირი აქვთ, ასე რომ, მათ შორის ზღვარის გავლება ხშირად ძალიან ჭირს.
როდის ვიეჭვოთ მცირე მენჯის ღრუს სისხლსავსეობის სინდრომი?
თუ ქვემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომებიდან ერთი მანც გაწუხებთ, აუცილებლად ესტუმრეთ ანგიოლოგს:
• უკვე 6 თვეა, რაც მენჯის მიდამოში ყრუ ტკივილს, სიმძიმის, ზეწოლის შეგრძნებას უჩივით.
• ტკივილი განსაკუთრებით მძაფრდება ჯდომის, დგომის, სქესობრივი აქტის, ფიზიკური მუშაობის, გადაციების დროს და დღის ბოლოს.
სწორედ აღნიშნული სიმპტომებია ყველა პაციენტისთვის პათოგნომური. დანარჩენი ჩივილები კი ნაკლებსპეციფიკური და განსხვავებულია. მაგალითად, ზოგიერთს ლეთარგია, უღონობა, დეპრესია ეუფლება, ზოგს ვაგინალური გამონადენი, დისმენორეა, შეშუპებული ვულვა, რექტალური დისკომფორტი და შარდვის გახშირება აწუხებს. გინეკოლოგიური გასინჯვის დროს პაციენტებს საშვილოსნოსა და საკვერცხეების მიდამოში გარკვეული მგრძნობიარობა აქვთ; ზოგიერთ მათგანს შესაძლოა სწორი ნაწლავის ჰემოროიდული ვენები და ქვედა კიდურების ვარიკოზიც აღმოაჩნდეს, ზოგიერთი კი აღნიშნავს, რომ ტკივილი შორისის მიდამოში გადაეცემა.
კაცმა რომ თქვას, დაავადების აღმოჩენა ძნელი არ არის. მიუხედავად ამისა, აღნიშნულ დიაგნოზს ძალიან იშვიათად სვამენ გამოკვლევის დასაწყისში – წესისამებრ, ამ პათოლოგიაზე ეჭვი მას შემდეგ მაიქვთ, რაც მცირე მენჯის ღრუში არსებულ ყველა ორგანოს პათოლოგიას გამორიცხავენ. ჭეშმარიტებამდე გასავლელი გზა ხშირად ხანგრძლივი და დამღლელია. აღნიშნული დიაგნოზის დროულად დასმა და მკურნალობა მედიკოსებისთვის დღემდე დიდი გამოწვევად რჩება.
დიაგნოსტიკის მთავარი და ყველაზე რუტინული მეთოდი მცირე მენჯის ღრუს ორგანოთა ულტრაბგერითი გამოკვლევაა. მიუხედავად იმისა, რომ ხშირად სწორედ ამ გამოკვლევით იწყება დიაგნოზის ძიება, მცირე მენჯის ღრუს ვენების ვარიკოზი მაინც გამოეპარებათ ხოლმე. ამის პირველი მიზეზი ის გახლავთ, რომ სქესობრი გამოცდილების მქონე ქალები დღემდე უფრთხიან ვაგინალური ექოსკოპიის ჩატარებას და მცირე მენჯის ღრუს ორგანოების გამოკვლევას ტრანსაბდომინალურად ამჯობინებენ. ცნობილია, რომ ვაგინალური გამოკვლევა გაცილებით ინფორმაციულია, ვიდრე ტრანსაბდომინალური. მცირე ზომის სტრუქტურები, მაგალითად, ვენები სხვაგვარად შესაძლოა არ გამოჩნდეს. ულტრაბგერის დოპლერის რეჟიმი ექიმს საშუალებას აძლევს, დააკვირდეს და შეაფასოს ვენებში სისხლის ნაკადის დინამიკა. დაგვიანებული დიაგნოსტიკის კიდევ ერთი მიზეზი თავად ექიმები არიან: ხშირად ისინი მცირე მენჯის ღრუს ვენების ვარიკოზს სათანადოდ არ აფასებენ, უმნიშვნელოდ მიიჩნევენ, მაშინ როდესაც მათი ჩივილის მიზეზი შესაძლოა სწორედ საშუალო სირთულის ვენების ვარიკოზი იყოს.
დიაგნოსტიკის მეორე, უფრო რაფინირებული საშუალება კომპიუტერული ტომოგრაფიაა. ყველაზე დიდი დიაგნოსტიკური ღირებულება მაგნიტურ-ტეზონანსულ ტომოგრაფიას აქვს. ამ გამოკვლევით კარგად ჩანს გაგანიერებული, დაკლაკნილი ვენები საშვილოსნოსა და საკვერცხეების მოსაზღვრედ.
მცირე მენჯის ღრუს ვენების ვარიკოზის მკურნალობა თანამედროვე მედიცინის პირობებშიც კი პრობლემად რჩება. წლების განმავლობაში მისი მკურნალობის უამრავი მეთოდი და სქემა შემუშავდა. დღეისთვის მცირე მენჯის ღრუს სისხლსავსეობის სინდრომის სამკურნალოდ მიმართავენ მედიკამენტურ თერაპიას, მინიინვაზიურ ჩარევას და ქირურგიულ ოპერაციას. მცირე მენჯის ღრუს ვენების ვარიკოზის არაქირურგიული მკურნალობა გულისხმობს ფსიქოთერაპიას, ჰორმონოთერაპიას, ვენოტონური საშუალებებს ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდულ პრეპარატებს და სამკურნალო ფიზკულტურას. ექიმები პაციენტებს ურჩევენ შრომისა და დასვენების ნორმალური რეჟიმის დაცვას, მნიშვნელოვანი ფიზიკური დატვირთვისა და ვერტიკალურ მდგომარეობაში დიდხანს ყოფნისგან თავის შეკავებას. სპეციალური ვარჯიშები და სამკურნალო კომპრესიული საცვლის ტარება აუმჯობესებს ქვედა კიდურებიდან, საკვერცხის ვენებიდან და მენჯის ღრუს ვენური წნულებიდან მომდინარე სისხლის ნაკადს. ცნობილია, რომ კონსერვატიული მკურნალობა დაავადების საწყის სტადიებზე პაციენტებს შვებას ჰგვრის, თუმცა შედეგი, როგორც წესი, ხანმოკლეა.
ქირურგიულ მეთოდებს დაავადების შორს წასულ შემთხვევებში მიმართავენ. მათ რიცხვს მიეკუთვნება საკვერცხის ვენების ქირურგიული ლიგატურა და ჰისტეროსკოპია ორმხრივ სალპინგოოოფორეტქომიასთან ერთად (საშვილოსნოს ამოღება კვერცხსავალ მილებსა და საკვერცხეებთან ერთად ) ან მის გარეშე. ვინაიდან აღნიშნული ოპერაცია საკმაოდ რადიკალურია, ქალები იშვიათად თანხმდებიან ასეთ ჩარევაზე.
შედარებით ახალია მკურნალობის მინიინვაზიური მეთოდია – მცირე მენჯის ღრუს გაგანიერებული ვენების ემბოლიზაცია კათეტერის მეშვეობით. სპეციალისტი კათეტერით შედის საჭირო ვენაში, შეჰყავს საკონტრასტო ნივთიერება და ვარიკოზის აღმოჩენის შემთხვევაში მცირე ზომის ემბოლით ახშობს სისხლძარღვს. პროცედურა ინტრავენური სედაციისა და ადგილობრივი ანესთეზიის თანხლებით ტარდება. ემბოლის შეყვანის შემდეგ სისხლძარღვში სისხლი აღარ მიედინება და, შესაბამისად, ტკვილის სინდრომიც იხსნება ან მცირდება. ათიდან რვა შემთხვევაში პროცედურა ეფექტურია და ქალბატონები შედეგით კმაყოფილები არიან.
როგორც ხედავთ, საქმე არც ისე უიმედოდაა, როგორც ერთი შეხედვით ჩანს. ასე რომ, მცირე მენჯის ღრუს გახანგრძლივებული ტკივილის შემთხვევაში აუცილებლად მიმართეთ ექიმს – იქნებ პრობლემის სათავე ვენებში იყოს?
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

რას გვეუბნება კოაგულოგრამა

  ვფიქრობ, თქვენც არაერთხელ გაგიგონიათ სიტყვები, ხელ-ფეხი მიბუჟდება და პროთრომბინზე ანალიზი უნდა ჩავაბაროო. ის დროც გემახსოვრებათ, სისხლის საერთოსთან ერთად პროთრომბინის ანალიზსაც რომ იკეთებდნენ და ეგონათ, სისხლის შედედების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაცია ჰქონდათ. მედიცინა ვითარდება და ჩვენც ახალ-ახალი ტერმინების დასწავლა გვიწევს. წინათ თუ ყველას პროთრომბინი ეკერა პირზე, დღეს INR-ზე ლაპარაკობენ. ზოგიერთი ექიმისგანაც გამიგონია, სისხლის შედედების შესახებ ყველაზე ზუსტ ინფორმაციას სწორედ ეს მაჩვენებელი გვაწვდისო. ჩვენს დღევანდელ რესპონდენტს კი ნამდვილად დაეჯერება, როცა გვეუბნება, რომ კოაგულოგრამაში ბევრი სხვა მნიშვნელოვანი პარამეტრიც არის თავმოყრილი. ექიმი ლაბორანტი ეკატერინე დავითიანი აგვიხსნის, რა ინფორმაციას შეიცავს კოაგულოგრამა:
– კოაგულოგრამა ჰემოსტაზის სისტემის (სისხლის შემდედებელი სისტემის) შესაფასებელი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ტესტია. მისი მეშვეობით ფასდება სისხლის შედედების უნარი და ფიბრინოლიზი. ჰემოსტაზი შედედების ორ გზას მოიცავს – თრომბოციტულს და პლაზმურს. სწორედ პლაზმური ფაქტორებით გამოწვეულ სისხლის შედედებაზე გვაწვდის ინფორმაციას კოაგულოგრამა.
– როდის არის აუცილებელი კოაგულოგრამის ჩატარება? საჭიროა თუ არა მისი ჩატარება პროფილაქტიკის მიზნით?
– კოაგულოგრამა მნიშვნელოვან ინფორმაციას გავწვდის სისხლდენების, ქირურგიული ჩარევების, თრომბოზების განვითარებისა და მათი პროფილაქტიკის, სისხლძარღვოვანი დაავადებების, ღვიძლის დაავადებების, ინსულტევისა და ინფარქტების დროს. გარდა ამისა, ანტიკოაგულანტებით მკურნალობისას ის ეხმარება ექიმს, სწორად შეურჩიოს პაციენტს ანტიკოაგულანტის დოზა. გარდა ამისა, კოაგულოგრამით ფასდება თრომბოზის რისკი ორსულობისა და პერორალური კონტრაცეპტივების მიღების პერიოდში. ამ დროს რეკომენდებულია კვლევის 3 თვეში ერთხელ ჩატარება.
პროფილაქტიკის მიზნით კოაგულოგულოგრამის ჩატარების სიხშირე პაციენტის ასაკზეა დამოკიდებული: ახალგაზრდებისთვის ის რეკომენდებულია წელიწადში ერთხელ, ხანდაზმულებისთვის – 6 თვეში ერთხელ.
– როგორ მოვემზადოთ კოაგულოგრამის ჩასატარებლად?
– სასურველია, კოაგულოგრამისთვის პაციენტმა სისხლი აიღოს დილით, უზმოზე, ან 12-საათიანი შიმშილის შემდეგ. სისხლის აღებამდე ერთი დღით ადრე სასურველია თავი შეიკავოს ალკოჰოლის მიღებისგან, ფიზიკური დატვირთვისგან, სტრესისგან, კვებისა და ძილის რეჟიმის მნიშვნელოვანი ცვლილებისგან. ასევე სასურველია, სისხლის აღებამდე 2 საათის განმავლობაში არ მოსწიოს სიგარეტი. არ არის მიზანშეწონილი სისხლის ჩაბარება რენტგენოგრაფიისა და ფიზიოთერაპიული პროცედურების შემდეგ, აგრეთვე მენსტრუაციის პერიოდში. თუ პაციენტი ანტიკოაგულანტებს იღებს, ამის შესახებ უნდა აცნობოს ლაბორატორიას.
– რა მაჩვენებლებს მოიცავს კოაგულოგრამა?
– კოაგულოგრამა მოიცავს:
1. სისხლის შედედების დროს ლი-უაიტის მეთოდით;
2. აქტივირებული პარციალური თრომბოპლასტინის დროს (APTT);
3. პროთრომბინის დროს (PT);
4. პროთრომბინის ინდექსს (PI);
5. საერთაშორისო ნორმალიზებულ შეფარდებას (INR);
6. ფიბრინოგენის კონცენტრაციას;
7. თრომბინის დროს (TT).
– რას ნიშნავს პროთრომბინული დრო, პროთრომბინის ინდექსი, INR? რაზე მიგვანიშნებს მათი მაჩვენებლის ცვლილება?
– რამდენიმე წლის წინ სწორედ პროთრომბინის დროისა და ინდექსის განსაზღვრა მიიჩნეოდა კოაგულაციის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ტესტად, თუმცა პროთრომბინის დრო დამოკიდებული იყო გამოყენებული თრომბოპლასტინის მგრძნობელობაზე, ეს უკანასკნელი კი სხვადასხვა ლაბორატორიაში სხვადასხვა გახლდათ, ამიტომ ჭირდა გამოკვლევის შედეგების შედარება, მდგომარეობის დინამიკაზე დაკვირვება. ამ პრობლემის თავიდან ასაცილებლად ადამიანის თავის ტვინისგან დაამზადეს თრომბოპლასტინი, მისი მგრძნობელობის ინდექსი 1-ს გაუტოლეს და ეტალონად მიიღეს. მასზე მოხდა ყველა მწარმოებლის მიერ შექმნილი თრომბოპლასტინის სწორება. სწორედ ამისთვის შემოიღეს შესწორების კოეფიციენტი – საერთაშორისო ნორმალიზებული შეფარდება ანუ INR. INR – ეს არის მცდელობა, მოვახდინოთ მათემატიკური კორექცია სხვაობისა, რომელსაც სხვადასხვა მგრძნობელობის თრომბოპლასტინი გვაძლევს.
INR გამოითვლება შემდეგი ფორმულით: პროთრომბინის დრო შეფარდებული კონტროლის პროთრომბინის დროსთან, აყვანილი ISI ხარისხში.
INR-ის მომატება ჰიპოკოაგულაციისადმი (სისხლის შედედების უნარის დაქვეითებისადმი) მიდრეკილებაზე მიუთითებს და დამოკიდებულია სხვადასხვა მიზეზზე:
* პროთრომბინული კომპლექსის ერთი ან რამდენიმე ფაქტორის უკმარისობაზე;
* მწვავე და ქრონიკულ ჰეპატიტებზე, ღვიძლის ციროზზე, ღვიძლის ქვემწვავე დისტროფიასა და ღვიძლის პარენქიმის სხვა დაზიანებაზე – პროთრომბინის დრო შეიძლება ჩაითვალოს ღვიძლის ფუნქციური მდგომარეობის მნიშვნელოვან მაჩვენებლად;
* ენტეროპათიასა და ნაწლავურ დისბაქტერიოზებზე, რომლებიც K ვიტამინის უკმარისობას იწვევს;
* პროთრომბინული კომპლექსის ფაქტორების მოხმარებაზე მწვავე დსშ (დისემინირებული სისხლძარღვშიდა შედედების) სინდრომის დროს;
* K ვიტამინის ანტაგონისტებით (არაპირდაპირი მოქმედების ანტიკოაგულანტებით) მკურნალობაზე.
სწორედ INR-ის ცვალებადობის მიხედვით არჩევს კლინიცისტი არაპირდაპირი ანტიკოაგულანტის დოზას.
INR-ის მაჩვენებლის შემცირება ჰიპერკოაგულაციისადმი (სისხლის შედედების უნარის მომატებისადმი) მიდრეკილებაზე მეტყველებს. ასეთი რამ მოსალოდნელია ქვედა კიდურების ღრმა ვენების თრომბოზის დაწყებით სტადიაში, ორსულობის ბოლო ტრიმესტრში, ავთვისებიანი სიმსივნის, ასევე – ზოგიერთი პრეპარატის, მაგალითად, პერორალური კონტრაცეპტივის მიღების დროს.
პროთრომბინის დრო შედედების დროა, რომელიც განსაზღვრავს შემდედებელი სისტემის II, V, VII, X და I ფაქტორების კოაგულაციურ აქტივობას.
პროთრომბინის ინდექსი გამოთვლითი პარამეტრია. გამოითვლება ნორმალური პროთრომბინის დროის შეფარდებით პაციენტის დროსთან და გამოიხატება პროცენტებით.
– რას ნიშნავს აქტიური ნაწილობრივი თრომბოპლასტინური დრო, თრომბინის დრო, ფიბრინოგენის კონცერტრაცია? რა იწვევს ნორმიდან მათ გადახრას?
– აქტივირებული ნაწილობრივი თრომბოპლასტინის დრო – APTT – ერთ-ერთი ყველაზე ინფორმაციული ტესტია სისხლის შედედების სისტემაზე წარმოდგენის შესაქმნელად. იგი ავლენს შედედების I, II, V, VIII, IX, X,XI, XII ფაქტორების, ასევე კალიკრეინისა და მაღალმოლეკულური კინინოგენის დეფიციტს და ინჰიბიციას. ამ ფორმის პათოლოგიებიდან ყველაზე ხშირად გვხვდება სისხლდენით გამოხატული VIII და XI ფაქტორების დეფიციტი ან ინჰიბიცია, რაც A და B ჰემოფილიისთვის არის დამახასიათებელი. APTT-ის გახანგრძლივების მიზეზად ასევე შეიძლება იქცეს:
* ღვიძლის მძიმე დაზიანება;
* სისხლში მგლურას ანტიკოაგულანტის არსებობა;
* ჰეპარინოთერაპია. ჰეპარინოთერაპიის დროს აუცილებელია APTT-ის ცოდნა. ცნობილია, რომ პაციენტები ჰეპარინისადმი მაღალი ან დაბალი მგრძნობელობით გამოირჩევიან. მისდამი ტოლერანტობა შეიძლება დაზუსტდეს APTT-ის განმეორებითი განსაზღვრით ჰეპარინის განმეორებით შეყვანამდე ერთი საათით ადრე. თუ ამ დროს APTT ნორმასთან შედარებით 2,5-ჯერ გახანგრძლივდა, ჰეპარინისადმი მომატებულ მგრძნობელობასთან გვაქვს საქმე. ამ შემთხვევაში ამცირებენ ჰეპარინის დოზას ან ზრდიან შეყვანის ინტერვალებს.
APTT-ის შემცირება სისხლის შედედების უნარის მომატებაზე მიუთითებს.
ფიბრინოგენი ცილაა, რომელიც ღვიძლში სინთეზდება. სისხლში იგი ხსნად მდგომარეობაშია, მაგრამ ფერმენტული პროცესის შედეგად, თრომბინის და XIII ფაქტორის ზემოქმედებით, უხსნელ ფიბრინად გარდაიქმნება.
ფიბრინოგენის კონცენტრაციის მომატება მოსალოდნელია:
* ჰიპერკოაგულაციის დროს;
* თრომბოზის სხვადასხვა სტადიაში;
* მიოკარდიუმის ინფარქტის დროს;
* ორსულობის ბოლო ტრიმესტრში;
* მშობიარობის შემდეგ;
* ქირურგიული ოპერაციის შემდგომ პერიოდში;
* ანთებითი პროცესების, კერძოდ, პნევმონიების დროს;
* ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს.
ფიბრინოგენის კონცენტრაციის დაქვეითება პათოგნომურია შემდეგი დაავადებებისთვის:
* ღვიძლის მძიმე დაზიანება (მწვავე ჰეპატიტი, ციროზი);
* თანდაყოლილი აფიბრინოგენემია და ჰიპოფიბრინოგენემია;
* დსშ-ს სინდრომის (დისემინირებული სისხლძარღვშიდა შედედების სინდრომი) II და III სტადია.
თრომბინის დრო არის დრო, რომელიც საჭიროა ფიბრინის კოლტის წარმოქმნისთვის სტანდარტული თრომბინის დამატებისას. ის დამოკიდებულია მხოლოდ ფიბრინოგენის კონცენტრაციასა და თრომბინის ინჰიბიტორების აქტივობაზე (ანტითრომბინი III, ჰეპარინი).
თრომბინის დრო შეიძლება გახანგრძლივდეს:
* მაღალმოლეკულური ჰეპარინოთერაპიის დროს;
* აფიბრინოგენემიისა და დისფიბრინოგენემიის დროს.
კოაგულოგრამაში ცვლილებების არსებობისას პაციენტმა აუცილებლად ექიმ ჰემატოლოგს უნდა მიმართოს.
– მართალია თუ არა, რომ ორსულობისას კოაგულოგრამა იცვლება? ეს ფიზიოლოგიური პროცესია თუ რაიმე ჩარევას მოითხოვს?
– ორსულობისას სისხლის შედედების სისტემა მართლაც აქტიურდება, მაგრამ ეს გააქტიურება ფიზიოლოგიურია და ორგანიზმში სისხლის მიმოქცევის ახალი წრის – საშვილოსნოდან პლაცენტამდე – გაჩენას უკავშირდება. გარდა ამისა, ამით ქალი ერთგვარად ემზადება მშობიარობის დროს სისხლის შესაძლო დაკარგვისთვის. ორსულმა პროფილაქტიკის მიზნით კოაგულოგრამა ყოველ ტრიმესტრში უნდა შეიმოწმოს, რაიმე დარღვევის აღმოჩენის შემთხვევაში კი – უფრო ხშირადაც, ექიმის დანიშნულებისამებრ. ეს ძალიან მნიშნელოვანი გამოკვლევაა – მოგეხსენებათ, ჰემოსტაზის სისტემის დაღვევამ შესაძლოა სპონტანური აბორტი გამოიწვიოს, ფიბრინოლიზური სისტემის გააქტივებამ კი – პლაცენტის აშრევება და სისხლდენა მშობიარობის შემდეგ. შედედებასთან ერთად იმატებს პლაცენტურ სისხლძარღვებში თრომბის ჩამოყალიბების რისკი, რომელმაც, თავის მხრივ, შესაძლოა ნაყოფის ჰიპოქსია (ჟანგბადოვანი შიმშილი) გამოიწვიოს.
ჰემოსტაზის სისტემის გამოკვლევა ძალიან მნიშვნელოვანია არა მარტო ორსულობისას, არამედ ორსულობის დაგეგმვის დროსაც. დარღვევების აღმოჩენითა და მკურნალობით შესაძლებელია ისეთი გართულებების თავიდან აცილება, როგორებიცაა სპონტანური აბორტები, ნაყოფის განვითარების შეფერხება, სისხლდენები მშობიარობის შემდგომ პერიოდში და უშვილობა.
თამარ არქანია

მოკლედ | ვრცლად

ერთი საათი რეპროდუქციული ჯანმრთელობისთვის  

 – რა მშვენიერია ცხოვრება! როგორც იქნა, შევხვდი ჩემი ოცნების მამაკაცს, ყველა დაბრკოლება გადალახულია, ყველა სირთულე – დაძლეული და უკვე ერთად ვართ, ჩვენს ბედნიერებას აღარაფერი ემუქრება. ვიცხოვრებთ ტკბილად და ბედნიერად, გავზრდით შვილებს, მერე – შვილიშვილებს და დიდი, ლამაზი, მხიარული ოჯახი გვექნება! – მოგწონთ, არა? მაგრამ ყოველთვის ასე როდი ხდება, შვილის გაჩენა მხოლოდ ჩვენს ნება-სურვილზე როდია დამოკიდებული. ზოგს ის ადვილად ეძლევა, ზოგს – დიდი ბრძოლის შედეგად, ზოგს კი, ყოველგვარი მცდელობის მიუხედავად, არ უჩნდება. დამეთანხმებით, ამასთან შეგუება ძნელია. თუმცა ეს არც არის აუცილებელი. მთავარია, აღმოვაჩინოთ სტრესის რეალური მიზეზი, ვისწავლოთ მასთან გამკლავება და შესაძლოა, სიმართლისთვის თვალის გასწორების შემდეგ უნაყოფობის პრობლემაც მოგვარდეს. ყოველ შემთხვევაში, სტრესის დონე ნამდვილად დაიკლებს.
იმის შესახებ, რა საჭიროა უნაყოფობასთან შეჭიდებული ქალებისთვის ფსიქოლოგის კონსულტაცია, ზურაბ საბახტარაშვილის რეპროდუქციული კლინიკის ფსიქოლოგი ლიკა ბარაბაძე გვესაუბრება.
– გარდატეხის ასაკის შემდეგ მორალურ დილემებთან დასაბრუნებლად, როგორც წესი, ვეღარ ვიცლით. დანამდვილებით აღარც კი ვიცით, რისი გვჯერა ან როგორ ვრეაგირებთ სხვადასხვა სიტუაციაზე. მხოლოდ ძალიან დიდი მოვლენები თუ გვიბიძგებს სერიოზული ფიქრისკენ, ეს კი არცთუ ისე კარგია – თუ ადამიანი ბოლოს მხოლოდ ათი წლის წინ განმარტოვდა საკუთარ თავთან, თუ არ იცის, როგორ გაუმკლავდეს სტრესს, შიშს, სიხარულს, გაურკვევლობას, ასეთი მოვლენები კი არ გააძლიებს ან გააკაჟებს, არამედ დათრგუნავს. ამ დროს ის სულიერ კომფორტს რაიმე ნაცნობში, ჩვეულში, მიღებულში ეძებს, ხოლო უცხო, უჩვეულო და მიუღებელი აშინებს.
ასეთი “მიღებული” წარმოდგენა კი საზოგადოებაში საკმაოდ ბევრია: ბაღი, სკოლა, უნივერსიტეტი, გათხოვება-ცოლის მოყვანა, ბავშვი, სამსახური, ბავშვის წაყვანა ბაღში, სკოლაში და ა.შ. თუ ადამიანი ფიქრისა და განსჯისკენ არ არის მიდრეკილი ან პროფესია არ უბიძგებს ამისკენ, მას უკრიტიკოდ სჯერა ამ წარმოდგენების. არადა, როგორც ერთ თარგზე შეკერილი სამოსი ყველას ვერ მოერგება, რაც არ უნდა ჯიუტად ეგონოს ვინმეს, რომ ჩვეულებრივი ადამიანია და მის ცხოვრებაში ყველა მიღებული მოვლენა უნდა ხდებოდეს, ეს შეუძლებელია. ყველა ადამიანი ინდივიდია, რომელსაც ცხოვრების საკუთარი, უნიკალური მოდელი აქვს.
ერთ-ერთი ასეთი, რეალურ საფუძველს მოკლებული წარმოდგენის მიხედვით, ქორწინების შემდეგ ყველა წყვილს უნდა უჩნდებოდეს შვილი. არადა, სტატისტიკური მონაცემებით, წყვილების 15-16% ამ თარგში ვერ ჯდება, ხოლო თუ ადამიანს გაუცნობიერებლად სჯერა ასეთი წარმოდგენების, – თუნდაც იმიტომ, რომ განსხვავებული მოვლენა მის გამოცდილებაში არ ყოფილა (პირადად არ იცნობს წყვილს, რომელიც რეპროდუქციულ გამოწვევებს ეჭიდება), – ამ მხრივ ხელის მოცარვა შესაძლოა დიდი და დაუძლეველი სტრესის წყაროდ იქცეს.
– მაინც რა ემოციებს იწვევს უნაყოფობა?
– უნაყოფობამ შესაძლოა გამოიწვიოს:
* უსუსურობა – თუ მანამდე ადამიანს სჯეროდა, რომ თავად მართავდა საკუთარ სხეულს, ქცევას, ოჯახს, უცებ ხვდება, რომ ბავშვის გაჩენის პროცესი მის კონტროლს არ ექვემდებარება, აქ ის უძლურია.
* ეგზისტენციური კრიზისი (ანუ ვინ ვარ მე) – შესაძლოა, ქალს ბავშვობიდანვე  ეგონა, რომ მშობელი იქნებოდა, ახლა კი ეს საკითხი საეჭვო გახდა. მაშ, ვინ არის ის, თუ არა მშობელი? როგორი ადამიანია?
* ოჯახის წინაშე დანაშაულის გრძნობა –  მის ოჯახში ყველას ეგონა, რომ ბავშვი ეყოლებოდა, ამას ამბობდნენ მილოცვებში, სადღეგრძელოებსა თუ საუბრებში, ის კი შესაძლოა მშობელი ვერ გახდეს. ამის გამო მეუღლეს დაკარგავს? ოჯახი გაკიცხავს?
* გაბრაზება – ქურდებს და ყაჩაღებსაც კი უჩნდებათ შვილები, აი, მეზობელ ქალს ორი აბორტის შემდეგ ეყოლა ბავშვი, მას კი ასეთი რა ბედი აქვს?
* სხეულთან გაუცხოება – ადამიანმა შეიძლება იფიქროს, რომ მისი სხეული თავის ფუნქციას ვერ ასრულებს, ავადმყოფია.
ეს ფიქრები და განცდები საკმაოდ ძლიერი და ყოვლისმომცველია. მათთან დამოუკიდებლად გამკვლავება თითქმის შეუძლებელია. ამიტომ აუცილებელია, ადამიანმა სოციალური საყრდენი იპოვოს ანუ, მარტივად რომ ვთქვათ, საკუთარი დარდი ოჯახსა და ახლობლებს გაუზიაროს.
– როგორ უნდა გაუმკლავდეს ქალი ან მამაკაცი ასეთ სტრესს?
– არსებობს ამ სტრესთან გამკლავების ორი შესაძლო ვარიანტი – წარმატებული და წარუმატებელი.
იმისთვის, რომ ადამიანმა დიდი სტრესი წარმატებით დაძლიოს, რამდენიმე წინაპირობა უნდა დაკმაყოფილდეს:
1. ადამიანმა უნდა შეძლოს მრავალი ემოციიდან მთავარის გამოცალკევება, მისი დასახელება, საკუთარ განცდებზე დაკვირვება, საკუთარი სხეულის მოსმენა, საკუთარი აზრების დაჭერა.
2. მან უნდა შეძლოს ამ ყველაფრის მოყოლა, იყოს გახსნილი, გულახდილი, სჯეროდეს, რომ გახსნილობა დადებით შედეგს მოიტანს.
3. ჰყავდეს კარგი მსმენელი, რომელიც სიტყვას არ გააწყვეტინებს და კომენტარების გარეშე მოუსმენს.
5. ეს კარგი მსმენელი მხარში ამოუდგეს და მხარდაჭერა აგრძნობინოს.
რა თქმა უნდა, ახლობელთან საუბრისას ეს პროცესი შეუმჩნევლად მიმდინარეობს. შესაძლოა, ადამიანი სულაც ვერ ხვდებოდეს, რატომ სურს კონკრეტულ  მეგობართან საუბარი, ან მასთან უკეთ რატომ გრძნობს თავს, მაგრამ ზემოხსენებული წინაპირობების არსებობის გამო სტრესს მისი დახმარებით სძლიოს.
თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც უშვილობასთან დაკავშირებული სტრესის დაძლევა დამატებითი ჩარევის გარეშე თითქმის შეუძლებელია. ასეა მაშინ, როდესაც:
1. ადამიანი გადაჩვეულია ემოციებსა და აზრებზე დაკვირვებას, მათ გარჩევას. გრძნობს, რომ ცუდადაა, მაგრამ არ იცის, რატომ. შფოთავს, მაგრამ ამ გრძნობას სახელს ვერ არქმევს. ასეთ ემოციებს ხშირად თან სდევს სხეულისმხრივი სიმპტომებიც: თავბრუხვევა, თავის ტკივილი, გულისცემის გახშირება. რაკი ადამიანი ამ სიმპტომების გამომწვევ ემოციებს ვერ ამოიცნობს, მხოლოდ სხეულებრივ გამოვლინებებზე კონცენტრირდება, განცდები კი შეუცნობელი და გამოუვლენელი რჩება.
2. ადამიანმა იცის, რას გრძნობს, მაგრამ ვერ ჰყვება. უჭირს იმის აღიარება, რომ თავს უსუსურად, განადგურებულად, გაბრაზებულად და დამნაშავედ გრძნობს.
3. რამდენჯერაც საუბარს წამოიწყებს, ახლობლები უსარგებლო რჩევებით, ჭკუის სწავლებითა და კეთილი, მაგრამ დამთრგუნველი მოსაზრებებით უშლიან ხელს, არ აცდიან აზრის გამოთქმას.
4. გულის გადაშლის შემდეგ ახლობლები მას ადანაშაულებენ, ტვირთს უმძიმებენ.
– ალბათ, ეს სწორედ ის შემთხვევაა, როდესაც ქალმა ფსიქოლოგს უნდა მიმართოს...
– დიახ, ასეთ გამოწვევებთან  გასამკლავებლად ერთი ისეთი მსმენელი მაინც უნდა არსებობდეს, რომელსაც მოსმენა და მხარდაჭერა შეუძლია. თუმცა ადამიანი ვერც ამ პირობებში გაუმკლავდება სტრესს, თუ ემოციების დაკვირვება-დასახელებაში გაწაფული არ არის, თუ ცხოვრებისეულმა გამოცდილებამ დიდ, სასიცოცხლო სტრესებთან გამკლავების სხვადასსხვა სცენარი არ შესთავაზა. ამ შემთხვევაში შინაგანი ზრდისთვის და სტრესის დასაძლევად უმჯობესია ფსიქოლოგს მიაკითხოს. ფსიქოლოგი მას:
* დაეხმარება გაურკვევლობის დაძლევაში, კონკრეტული ემოციის, აზრის, კონკრეტული დაკვეთის ფორმირებაში;
* მხარს დაუჭერს, არ განსჯის და არ შეარცხვენს;
* ყურადღებით მოუსმენს. კონსულტაციის დროს ის მხოლოდ კლიენტისთვის არსებობს;
* მხარში ამოუდგება, დაეხმარება ცვლილებებთან გამკლავებასა და საკუთარი თავის შეცნობაში.
ფსიქოლოგი ერთგვარი სარკეა, რომელიც კლიენტის აზრებსა და ემოციებს ირეკლავს, სხვადასხვა მეთოდით იკვლევს სიღრმისეულ პროცესებს და კლიენტს საკუთარი თავის შეცნობაში ეხმარება. ფსიქოლოგი იარაღია, რომელიც კლიენტს აჩვენებს: აი, ასეთი ხარ და ასეთი წყლის ნაპირას დგახარ, მაგრამ თუ კლიენტი წყალში ჩახტა, ცურვა მისი პასუხიმგებლობაა.
ფსიქოლოგიის ზოგიერთი მიმართულება მიიჩნევს, რომ უმეტეს სამუშაოს კლიენტი თავად ასრულებს, ფსიქოლოგი კი უბრალოდ უბიძგებს ამისკენ. საკუთარ კეთილდღეობაზე ზრუნვა, უპირველესად, თავად ევალება ადამიანს, ხოლო ფსიქოლოგი მასთან ერთად იკვლევს ფსიქიკის რთულ და დაფარულ გზებს.
– რა თავისებურებებით გამოირჩევა ფსიქოლოგის კონსულტაცია  უნაყოფობის პრობლემის დროს?
– რეპროდუქციული ბარიერების არსებობისას ფსიქოლოგი კლიენტს დაკვეთისამებრ მუშაობს. თუ კლენტისთვის წამყვანი შფოთვა, საკუთარ თავზე კონტროლის დაკარგვისა და უსუსურობის განცდაა, ფსიქოლოგი მის გასაძლიერებლად, პასუხისმგებლობის დასაბრუნებლად ზრუნავს. თუ კლიენტი უშვილობას საკუთარ თავს აბრალებს ან სხეულთან გაუცხოებას გრძნობს, ფსიქოლოგი სხვადასხვა მეთოდით ცდილობს დაანახვოს, რომ ეს არც მისი ბრალია და არც მისი სხეულისა. საბოლოო ჯამში, ფსიქოლოგი  კლიენტს  საშუალებას აძლევს, უშვილობასთან დაკავშირებული სტრესის დაძლევის ძალა საკუთარ თავშივე გამონახოს.
თუმცა ფსიქოლოგის კონსულტაცია ამით არ შემოიფარგლება. არსებობს კვლევები, რომლებიც ადასტურებს, რომ  რეპროდუქციული გამოწვევების წინაშე მდგარი პაციენტები, რომლებიც ფსიქოლოგიურ კონსულტაციას გადიან, უკეთესს შედეგებს აღწევენ, ვიდრე პაციენტები, რომლებიც ასეთ კონსულტაციას არ მიმართავენ.
საქმე ის არის, რომ, მრავალი მონაცემის მიხედვით, ადამიანის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა დიდ გავლენას ახდენს მის სხეულზე. ამ კავშირს ფსიქოსომატიკის დარგი იკვლევს.
სტრესის გავლენით სისხლში სტრეს-ჰორმონები გამოიყოფა, რომლებიც ნეგატიურად მოქმედებს სხვადასხვა ორგანოსა და სისტემის (იმუნური, გულ-სისხლძარღვთა, რეპროდუქციული სისტემების) მუშაობაზე. რაც უფრო ქრონიკულია სტრესი, მით უფრო დამანგრეველია მისი ზემოქმედება ორგანიზმზე, ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ უშვილობასთან დაკავშირებული სტრესი პირდაპირ უშლის ხელს ეფექტურ და წარმატებულ მკურნალობას. შესაბამისად, რეპროდუქციული გამოწვევების დროს ფსიქოლოგის კონსულტაცია დასავლეთის კლინიკებში მიღებული პრაქტიკაა. ის ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორიც დროული ექოსკოპიური  გამოკვლევა, ექიმის მიერ გამოწერილი წამლების მიღება და სხვა სამედიცინო აქტივობები.
ფსიქოლოგი კლიენტს სხვადასხვა სიტუაციაში (უშვილობის მკურნალობისას, შიშთან, შფოთვასთან, სტრესსა და დაღლილობასთან ბრძოლისას) საკუთარ თავში ძალების პოვნასა და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, პიროვნების შინაგან ზრდასა და გაძლიერებაში ეხმარება. ადამიანები, რომლებიც წარმატებით მართავენ სტრესს, ფიზიკურ გამოწვევებსაც უფრო ადვილად უმკლავდებიან. უშვილობა სტრესის ძლიერი წყაროა – ადამიანს გამუდმებით უწევს საზოგადოების, ოჯახისა და საკუთარი თავის წინაშე თავის მართლება, ნეგატიურ ემოციებთან ბრძოლა. ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა ამ სტრესის დაძლევისა და რეპროდუქციული დაბრკოლებების გადალახვის ნაცადი გზაა, ხოლო ფსიქოლოგის კონსულტაცია ის ერთი საათია, რომელსაც ადამიანი საკუთარ ჯანმრთელობას უთმობს.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

ნაადრევი სიხარული
 
  მოხუცებისგან გამიგონია, ნაადრევი ყველაფერი კარგია, გარდა სიკვდილისაო. ამის მთქმელს, ალბათ, ნაადრევად დაბადებული ბავშვები არ უგულისხმია, რადგან ჯერ კიდევ ორი ათეული წლის წინ მათი უმეტესობა სასიკვდილოდ იყო განწირული. დღეს მდგომარეობა რადიკალურად განსხვავებულია, თანამედროვე მედიცინის მიღწევები დღენაკლულ ახალშობილებს გადარჩენისა და სრულფასოვანი ცხოვრების შანსს აძლევს. ნაადრევად დაბადებული ბავშვი კი არცთუ ცოტაა – აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის მონაცემებით, რვიდან ერთი ახალშობილი დროზე ადრე ევლინება ქვეყნიერებას.
დღენაკლული ბავშვების შესახებ გვესაუბრება მ. იაშვილის სახელობის ბავშვთა ცენტრალური საავადმყოფოს ინტენსიური მიმართულების ხელმძღვანელი მარინა ქარუმაშვილი.
– ქალბატონო მარინა, როდის ითვლება ახალშობილი დღენაკლულად?
– ახალშობილს დროულად მივიჩნევთ, თუ მას შეუსრულდა მუცლადყოფნის პერიოდის 39-41 კვირა; 35-38-ე კვირაზე დაბადებული გვიან დღენაკლულად მიიჩნევა, 28-35-ე კვირაზე დაბადებული – დღენაკლულად, ხოლო 28 კვირამდე დაბადებული – ექსტრემალურად მცირე მასის ახალშობილად.
– უმეტესად რით არის გამოწვეული ნაადრევი მშობიარობა?
– ნაადრევი მშობიარობის მიზეზი ხშირად უცნობია. შესაძლოა, ეს იყოს დედის გენეტიკური განწყობა, ემოციური, ფიზიკური ან იატროგენული (ამ შემთხვევაში – წამლისმიერი) სტრესი, ინფექცია, ჰორმონული დისბალანსი, ორსულობის პერიოდის ესა თუ ის პათოლოგია, სოციალური მდგომარეობა, პლაცენტისა და ნაყოფის არასწორი მდებარეობა.
გასათვალისწინებელია დედის ცხოვრების წესი, – იკვებება თუ არა სრულფასოვნად, ხომ არ ეწევა თამბაქოს, ხომ არ იღებს ნარკოტიკებს ან ჭარბ ალკოჰოლს, – ფიზიკური, გონებრივი და ემოციური გადაღლა, ასაკი (19 წელზე ნაკლები და 40 წელზე მეტი), ორი და მეტი ნაყოფით ორსულობა.
– როგორ უვლიან დღენაკლულ ახალშობილს და როგორ ფასდება მისი მდგომარეობა?
 – დღენაკლულებს სპეციფიკური მოვლა სჭირდებათ, ამიტომ ხშირად ისინი დაბადებისთანავე გადაჰყავთ ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში. იქ ჩვილისთვის აუცილებელი პირობებია – სათანადო ტემპერატურა, სტერილური გარემო, შესაბამისი კვებითი რეჟიმი და საჭიროების შემთხვევაში – სამედიცინო მომსახურება.
ორსულობის სხვადასხვა ვადაზე დაბადებულ ბავშვს სხვადასხვა პრობლემა აქვს. ნებისმიერ ახალშობილს სჭირდება სითბო და რესპირაციული დახმარება ანუ სუნთქვის აღდგენა. მას შემდეგ, რაც ბავშვს გავამშრალებთ, გავათბობთ, შევუქმნით სათანადო პირობებს ადეკვატური სუნთქვისთვის, ვაფასებთ სხვა კრიტერიუმებსაც: წონას, სიგრძეს, კანის ფერს, სუნთქვას, რეფლექსებს; მომდევნო ეტაპზე ხდება ელექტროლიტური ბალანსის, გლუკოზის ბალანსის, ტემპერატურული რეჟიმის, ნევროლოგიური სტატუსის, ინფექციების კონტროლი და სხვა.
– რატომ უჭირთ დღენაკლულ ბავშვებს სუნთქვა?
– უმეტესად იმიტომ, რომ უმწიფარი ფილტვები არ წარმოქმნის სუნთქვისთვის აუცილებელ ნივთიერებას – სურფანქტანტს. ამ უკანასკნელის დანიშნულებაა ალვეოლების (ფილტვების ბუშტუკების) ელასტიკურობის შენარჩუნება და ჟანგბადის მიწოდების უზრუნველყოფა.
26-ე კვირამდე დაბადებულ ახალშობილს, წესისამებრ, სურფანქტანტი მომწიფებული არ აქვს. 28-ე კვირიდან ორგანიზმი თვითონვე იწყებს მის გამომუშავებას. როდესაც მეანმა იცის, რომ ნაადრევ მშობიარობას უნდა ელოდეს, იწყებს პრევენციას – დედის მომზადებას სურფანქტანტის მოსამწიფებლად. საჭიროების შემთხვევაში სურფანქტანტს ჩვილს გარედან, ფილტვების ხელოვნურ ვენტილაციასთან ერთად ვაწვდით.
– რა ასაკიდან აქვს დღენაკლულ ბავშვს გადარჩენის შანსი და დამოკიდებულია თუ არა პროგნოზი ბავშვის წონაზე?
– სათანადო მეთვალყურეობისა და თერაპიის ფონზე 24-კვირიან ახალშობილს გადარჩენის საშუალოდ 15%-იანი შანსი აქვს. ასაკთან ერთად სიცოცხლისუნარიანობაც იმატებს. თუმცა ყველა მდგომარეობა ინდივიდუალურია, მხოლოდ წონა და ზომა არ არის გადამწყვეტი. პირველი 24 საათის ადაპტაციის შემდეგ ხშირად თვალსაჩინო ხდება ისეთი ნიუანსები, რომლებმაც შესაძლოა იმედი გაგვიჩინოს ან, პირიქით, ესა თუ ის დარღვევა გვაეჭვებინოს.
როგორც უკვე ვთქვი, სხვადასხვა ასაკსა და პერიოდში სხვადასხვა პრობლემასთან გვიხდება შეხება. პირველი 24 საათის განმავლობაში ახალშობილი გარემოს ეგუება. ამ დროს უნდა ამუშავდეს თერმორეგულაცია. ვაკვირდებით, როგორ ეპასუხება ბავშვი სითბოს მხარდაჭერას. 24 საათის შემდეგ შესაძლოა თავი იჩინოს სხვა პრობლემებმაც: ინტრავენტრიკულურმა (ტვინის პარკუჭებს შიგნით) სისხლჩაქცევამ, ნოზოკომიურმა ანუ სტაციონარულმა ინფექციამ, თანდაყოლილმა ინფექციამ, თანდაყოლილმა, გენეტიკურად განპირობებულმა მეტაბოლურმა დარღვევებმა, რომლებიც შესაძლოა კვების დაწყების შემდეგ ან ჟანგბადის შემცირების შედეგად გამომჟღავნდეს...
წონა და ზომა პირდაპირპროპორციულად არც ბავშვის გონებრივ თუ ფიზიკურ განვითარებას უკავშირდება. მასთან ერთად ფასდება მრავალი სხვა კრიტერიუმი: ორგანოთა სისტემების ფუნქციობა, ნევროლოგიური სტატუსი, რესპირატორული სტატუსი...
მშობელს მკაფიო წარმოდგენა უნდა ჰქონდეს რეალობაზე, იცოდეს, რომ შესაძლოა, ბავშვმა შეიძინოს სიცოცხლისუნარიანობა, მაგრამ ჰქონდეს დარღვევები ან პირიქით. პათოლოგიების შემთხვევაში მოტორული და გონებრივი განვითარების პროგნოზი ადრეულ დღენაკლულებთან უფრო მძიმეა, ვიდრე იმავე პათოლოგიების მქონე დროულ ახალშობილებთან.
რაც შეეხება წონას, ბევრი 800-გრამიანი ჩვილი გამოგვიზრდია, რომლებიც გონებრივად და ფიზიკურად მშვენივრად ვითარდებიან.
– იღებს თუ არა ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში მყოფი ბავშვი დედის რძეს?
– დედის რძე აუცილებელია, მაგრამ ვინაიდან დღენაკლულ ახალშობილს პირველ ხანებში წოვა არ შეუძლია, მას ზონდით ვაწვდით.
დღენაკლულ ბავშვს უჭირს წოვის, სუნთქვისა და ყლაპვის რეფლექსების კოორდინაცია, ანუ ერთდროულად ვერ ახერხებს წოვას, ყლაპვას და სუნთქვას, ამიტომ ვცდილობთ, კვება წოვასთან არ იყოს დაკავშირებული, ანდა საკვები სუნთქვითი მხარდაჭერის ფონზე წვეთწვეთობით ან ზონდით მივაწოდოთ.
სხვათა შორის, დედები თვითონვე ცდილობენ, შეინარჩუნონ რძე და გარკვეული ხნის შემდეგ ჩვილს ძუძუ აწოვონ. ამისთვის არსებობს დედის ოთახი, სადაც ქალს შეუძლია, გამოიწველოს რძე და კონტეინერით შეინახოს მაცივარში.
საჭიროების შემთხვევაში კვებას ექიმის დანიშნულებით ადაპტირებულ ნარევებსაც ამატებენ, რადგან ისინი დედის რძეზე კალორიულია.
– არსებობს თუ არა მდგომარეობა, როდესაც დედის რძის მიცემა არ არის რეკომენდებული?
– დედის რძე მხოლოდ ღია ფორმის ტუბერკულოზის, მძიმე ფორმის სიფილისის და ფენილკეტონურიის დროს იკრძალება. ყველა დანარჩენ შემთხვევაში ქალი ზედმიწევნით უნდა ეცადოს, შეინარჩუნოს რძე და გააგრძელოს ჩვილის ძუძუთი კვება. დედის რძე შეუცვლელი საკვებია ახალშობილისთვის.
 – სავარაუდოდ, როდის ეწერება დღენაკლული ბავშვი სახლში?
– მეანობაში არსებობს ასეთი ცნება – კონცეპტუალური ანუ შესწორებული ასაკი. 28-ე კვირაზე დაბადებული ბავშვი, ჩვენი თვალთახედვით, ორი თვის შემდეგაც (როდესაც 36 კვირის უნდა ყოფილიყო) “დაუბადებელია”. შესაბამისია მოთხოვნებიც მის მიმართ.
ორ კილოგრამამდე წონის ახალშობილისთვის აუცილებელია ექიმისა და ექთნის მუდმივი მეთვალყურეობა. ამის კვალობაზე, ბავშვი სახლში რომ გავწეროთ, ორ კილოგრამზე მეტს უნდა იწონიდეს, თავისით წოვდეს და კვირაში 50-100 გრამს მაინც იმატებდეს.
თბილისში უფრო უკეთ არის ორგანიზებული უბნის პედიატრისა და მედდის მეთვალყურეობა და მონიტორინგი, მშობელთანაც და პედიტართანაც უფრო მეტი კონტაქტი გვაქვს, თვითონ მშობელსაც ხშირად მოჰყავს ბავშვი ჩვენთან სხვადასხვა მაჩვენებლის შესაფასებლად, რაიონებში კი კავშირი შედარებით ძნელია, ამიტომ გულში ხინჯად გვრჩება, რომ ბავშვს ხელიდან ხელში ვერ ვაბარებთ იქაურ პედიატრს, რომელმაც შემდგომ მეთვალყურეობა უნდა გაუწიოს მას.
– რა განსაკუთრებული კვლევები სჭირდება დღენაკლულ ბავშვს სამშობიაროდან გაწერის შემდეგ?
– შესაძლოა დასჭირდეს ნეიროსონოსკოპიური კონტროლი – თავის ტვინის ექოსკოპიური შეფასება, გულის ექოსკოპიური კონტროლი. დღენაკლულებს ანემიისკენ აქვთ მიდრეკილება, ამიტომ პერიოდულად სისხლის საერთო ანალიზიც უნდა გადამოწმდეს.
– კიდევ რა განსაკუთრებულ რეკომენდაციებს აძლევთ მშობლებს, რომლებსაც ასე ნანოლიავებ ბავშვს ატანთ?
– მართლაც ღვიძლი შვილივით მივყვებით ბოლომდე... დედა ძალიან უნდა გაუფრთხილდეს შვილს, დაიცვას ინფექციებისგან, არიდოს ხალხმრავლობას; მისთვის აუცილებელია ბევრი ჰაერი, სითბო, სისუფთავე, კვების სათანადო რეჟიმი, დედის მეთვალყურეობა. როდის დაჯდეს, როდის გაიღიმოს, როდის სათამაშო გამოგართვას და სხვა – ეს ყველაფერი დედამ უნდა აკონტროლოს და შეფერხების შემთხვევაში დაუყოვნებლივ აცნობოს ექიმს. ამაში მას დაეხმარება სპეციალური წიგნაკი, რომელსაც სამშობიარო სახლიდან ატანენ და რომელშიც მითითებულია ბავშვის განვითარების ასაკობრივი სტანდრატები.
დაბოლოს, ნაადრევი მშობიარობის კანდიდატებს და დღენაკლული შვილების მშობლებს დავაიმედებ, რომ დღეს მედიცინას შესანიშნავი შედეგები აქვს ასეთი ბავშვების გამოზრდის, მათი გონებრივი და ფიზიკური განვითარების, დაავადებათა პრევენციისა და მკურნალობის კუთხით. საგრძნობლად დიდია შანსი, მცირე მასის ახლაშობილები სრულფასოვან ინდივიდებად ჩამოყალიბდნენ.
მარი აშუღაშვილი

მოკლედ | ვრცლად

 
 
სიახლეები
ავერსი გილოცავთ შობა ახალ წელს...
ვრცლად  
 
საქველმოქმედო ფონდი ”ავერსი”

საქველმოქმედო ფონდ “ავერსი”–ს მიერ 2014 წლის ოქტომბრის თვეში გაწეული დახმარებები...

ვრცლად